Цэргээс халагдах хэнээ тусаад надтай хамт зовлон туулж явсан Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Д.Лхасүрэн гуайг би энд эр зоригийн жишээ болгож бичмээр санагдлаа. “Төөрсөөр төрөлдөө” (1966 он) киноны нөгөө Балт шүү дээ. Манай хөрш байрных, урлагийн нэртэй зүтгэлтэн, манай аав ээжийн сайн танил, тэрээр надтай нам нийлж сэм хуйвалдсан нэг эрхэм 1983 оны турш сэтгэл зүрхээрээ хамт байв.

Ер нь 1983 онд нэртэй зүстэй гурван нөхөр офицероос бултаж алга болсон юм. Би өөрийгөө нэртэй зүстэй гэж шууд нэрлэж байгаа хэрэг биш, миний асуудал тэгж их дуулиан тарьсан учраас энд оруулж байна. Гурав дахь нөхөр нь хожмын Ерөнхий сайд Санжаагийн Баяр байлаа. 

Яг халагдъя гэмэгц нь Фрунзейн академид явуулж өгье гэж л дээ. Яг намайг ятгадаг шиг. Харин мань хүн нөгөөхийг нь над шиг няцаахгүй юу. БХЯ-ны сайд хурандаа генерал Ж.Ёндон дээр өөрөө орж, халагдъя гэж гуйх хоншоортой аавын хүү лав армид байгаагүй, харин тийм эр зоригийг С.Баяр анхлан гаргасан юм. Ингээд өвчний акт гаргуулаад армиас суллагдаж алга болов. Хэлний боловсролтой, мөн залуудаа радиод орос хэлний нэвтрүүлэг уншиж байсных МОНЦАМЭ-гийн гадаадад мэдээлэх албанд шилэгдээд харин ч миний өмнөх замыг засаад өглөө.

Миний архивт байгаа ховор зураг. Гавьяат Лхасүрэн гуай наад үзүүрт сууж байна. Арын эгнээнд дэслэгч би, дэд хурандаа Лувсан. Голд буй генерал бол “майга” хочит Цэрэндорж, Лхасүрэн гуайн цаана гавьяат дуучин Тунгалаг, хурандаа Баатар, ахмад Доржсэмбэ, генералын цаана хошууч Төмөрбаатар, хошууч Рэнцэнсамбуу. Бид Зүүнбаянд 1982 онд.

Гавьяат жүжигчин Д.Лхасүрэн гуай бид хоёр хааяа уулзаж армийнхны соёлгүйг гайхаж шүүмжилдэгсэн. Ялангуяа цэргээс халагдахаар хоёул нэгэн зэрэг Улс төрийн газраар хөөцөлдөж явсан, намайг элдэвлэж эхэлсэн тул хов ярих шалтаг мундахгүй.

Урлагийн нэртэй зүтгэлэн, монголын анхны балетмейстерыг гуйж гувшиж армид авааччихаад гар нь татганаад “Ахмад” цол өгсөн байгаа юм. Тэгээд Офицеруудын ордонд уран сайхны удирдагч болгоод мөртөө ажлыг нь хийлгэхгүй жагсаалын бэлтгэлд дайчилж, жижүүрт гаргаж, гол нь цолоор нь дарамталж доош хийх (захирах санаатай л тэгсэн л дээ) гэж БХЯ-ны дарга нар муйхарлаад гэдэнг нь хөдөлгөчихгүй юү. Тэгээд халагдах шалтгийг өөрсдөө гаргаад өгчихөж. Нэгэнт шийдсэнийх, тэгээд ч жил алдана, цол завсардана, одон медаль завсардана, хайран хувцас гэх юм Лхасүрэн гуайд байх биш цааш нь морин дээр нь мордуулчихаж. Харин мань хүн намайг бодвол БХЯ, Улс төрийн газрын дарга нар дээр давхиж ороод хэрүүл ам хийгээд явах зориг зүрхтэй.

Улс төрийн газрын дарга дэслэгч генерал Ж.Балжинням ахмад Д.Лхасүрэнг хүлээж аваад:

-Та битгий яваач, хошууч цолыг чинь одоохон өгье гэхэд нь

-Наад хогоор чинь яадаг юм гэж хэлээд гаргаад ирлээ гэсээр надтай уулзаж байв.

Бид хоёр Улс төрийн газрын дарга нарыг тавлаад л. Цэргийн цолыг хог гэж хээв нэг нэрлэчихэж байгаа юм. Мань хүн төд удалгүй халагдаад Улсын циркт уран сайхны удирдагч болоод алга болж билээ. Ингэхэд Лхасүрэн гуай яаж яваад армийн хүн болчихсон юм бэ гэдэгт өөрийнх нь дурсамжаас сэдэвлээд нуулгүй бичье. 1981 оны зуны эхэн сар. Ардын хувьсгалынхаа түүхт 60 жилийн ойд бэлтгээд улс даяараа дээр доргүй тэвдэж явсан цаг.

“Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойн Төрийн концерт” найруулахаар дээрээс үүрэг авсан Лхасүрэн гуайн дуулиан дэгдэж эхлэв. Уг нь Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын уран сайхны удирдагч, Москвад мэргэжлийнх нь Театр-урлагийн дээд сургууль төгсгөсөн, бас ч үгүй тэр үеээ тийм олонгүй гавьяат зүтгэлтэн (УГЗ) цолтой хүн шүү дээ.

Гол бэлтгэл сургуулилтаа Дуурийн театрт хийж байжээ. Лхасүрэн гуай завгүй, ажил барагдах юм биш. Гэтэл Тэргүүн хатагтай А.И.Цэдэнбал-Филатова (Ажаа-мама) өдөр болгон ирж дарамтлаад салж өгдөггүй. Төрийн концертын гол найруулагч нь хэн бэ гэдэг дээрээ тулж хэрүүл дэгдэв ээ. Ардын жүжигчин уртын дуучин Норовбанзадыг тоглуулахгүй, ардын урлагийн бүтээлүүдээс хасна хэмээн Цэдэнбал-Филатова агсран дайрав. Уртын дууг юу юу гэж шүүмжилснийг нь (тэнэг бүдүүлэг, хоцрогдсон... цаашаа явж өгнө) ярилтгүй. Хасуулахгүй хэмээн Лхасүрэн нь сөргөв. Сүүлдээ чи би дээ тулж, “Би театр-урлагийн мэргэжлийн хүн, Төрийн концертын ерөнхий найруулагч байна, би мэднэ, Та тэр Хүүхдийн төлөө фонд руугаа яв, дахиж Дуурийн театраар бүү үзэгд!” хэмээн хөөж явуулжээ. Бас л их зориг шүү.

Ийм доромжлол амссан Ажаа-мама шууд л Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны хуралд галтай цогтой бууж, эр нөхрөө заамдан авчээ. “Тэр эсэргүү Лхамсүрэнг тэр Норовбанзадтай нь хамт хөдөө хөөж явуул, ажил нь унасан аймгийн театр руу цөл, үгүй ээ, аймаг ч биш, суманд хөөж явуул” хэмээн чойжин буухгүй юү. Тэр хоёрыг муулж хараасан нь ч бүр хэтэрч.

Хурц хэл амтай омогтой орос эхнэр юу юу гэж ч ярьсан юм. Улс төрийн Товчооны гишүүд гөлөлзөөд Ажаа-мамагийн өөдөөс ган хийх биш, Цэдэнбал нь “Гэм хийгээгүй хоёр нөхрийг яаж хөдөө цөлөх юм, юу ч гэсэн хүлээзнэ” гэсгээд эхнэрээ тайвшруулан гаргажээ.

Ингээд 60 жилийн ойн концерт Филатовагийн хүссэний эсрэгээр тоглогджээ. Лхасүрэн нь санасандаа хүрчээ. Зун наадамлаад амраад намар цаг болоод ирэхийн цагт нөгөө хөдөө явуулах шаардлагаа Ажаа-мама дахин сөхөөд шаардаад байж гэнэ. Салж өгдөггүй хонзон. Улс төрийн Товчооны, эсвэл Нарийн бичгийн дарга нарын нэгэн хуралд Филатовагийн шаардлагыг яах вэ гэдэг дээрээ тулж ярилцжээ. “Яасан зовлонтой юм бэ, энэ Ажаа-мамаг яаая даа, Лхасүрэнг Дуурийн театраас зайлуул гээд салдаггүй, хааш нь шингээдэг юм билээ?” хэмээн нам-төрийн удирдагч маань үглээд сууж байтал тэр хуралд сууж байсан Ардын армийн Улс төрийн газрын дарга дэслэгч генерал Д.Ёндондүйчир “ Надад болох уу, даргаа, тэр Лхасүрэнгээ манайд өгчих, би Ардын армийн Дуу бүжгийн чуулга–Цэргийн ансанбльдаа авъя” гэх нь тэр. Цэдэнбал даргын магнай тэнийж “Өө тэг тэг, май!” Тэр дор нь л шийдвэр гарч Лхасүрэн гуай ахмад мөрдэстэй офицер болох нь тэр. Харин Норовбанзадыг нь хөөж туулгүй тэгсгээд Филатоваг аргалаад өнгөрсөн юм гэнэ лээ.  

Д.Баярхүү