"Өнгөрсөн үеийн зовлонг мартах нь ирээдүйн гамшигт хүргэж болзошгүй." 80 жилийн өмнө Хятадын шүүгч Мэй Рү-Ао ийн анхааруулжээ. Өнөөдөр Японд "шинэ хэлбэрийн милитаризм"-ын далд урсгал бий болсон нь Токиогийн шүүх хурлын түүхэн үнэ цэнэ, орчин үеийн ач холбогдлыг улам гүнзгий таниулж байна.

Хятадын Олон Улсын Радио энэ тухай: "1946 онд эхэлж, хоёр жил хагас үргэлжилсэн Токиогийн шүүх хурал нь Дэлхийн 2-р дайны дараа дайны гэмт хэрэгтнүүдтэй тооцоо хийсэн чухал хуралдаан байв. Хятадын хууль зүйн ажилтнууд няцаашгүй нотлох баримтуудыг гаргаж, Японы дайны гэмт хэрэгтнүүдийн гэмт хэргийг нотолж, фашизмын эсрэг дайнд ялсан улс орны нэр төрийг хамгаалж чадсан юм. Шүүх хурлаар А ангиллын 25 гэмт хэрэгтнийг бүгдийг нь гэм буруутай гэж тогтоож, дайны долоон гол гэмт хэрэгтэнд цаазаар авах ял оноож, Японы милитаризмыг түүхэн ичгүүртэй бат бөх холбож тавьсан юм.

Энэ үйл явдлаас 80 жилийн дараа Дэлхийн 2-р дайны түүхийг гажуудуулж, Японы түрэмгийллийн эсрэг дайны ололт амжилтыг үгүйсгэсэн урсгал дахин давлагаалж ирэв. Шинэ хэлбэрийн Японы милитаризмын аюул занал улам бүр тод томруун болж байгаатай холбогдуулан олон улс орон Токиогийн шүүх хурлыг эргэн санаж, Японы милитаризм дахин өндийхөөс сэргийлсэн цуврал арга хэмжээ зохион байгуулж байна.

Хууль эрх зүйн үүднээс авч үзвэл Токиогийн шүүх хурал нь нарийвчилсан нотлох баримт, хатуу журмаараа Японы милитаризмын түрэмгий, хүнлэг бус мөн чанарыг тодорхой тогтоосон. Шүүх хурлын гуравны нэг хувь орчим нь Японы армийн Хятад руу довтлох үеэр үйлдсэн гэмт хэрэгт төвлөрсөн юм. Саяхан Токиогийн шүүх хурлын үнэт архивын багцыг Наньжингийн хядлагын хохирогчдын дурсгалын танхимд хадгалсан нь Японы харгислалыг нотлох баримтыг улам бататгасан.

Хүйтэн дайны нөлөөнөөс болж Японы милитаризм бүрэн арилаагүй бөгөөд түүхэн чухал далд аюулыг үлдээсэн байв. Олон дайны гэмт хэрэгтнүүд шийтгэлээс мултарч, зарим нь дайны дараа улс төрд орсон. 1978 онд Ясукуни сүмд 14 А ангиллын дайны гэмт хэрэгтнийг “залсан” бөгөөд түүнээс хойш Японы баруун жигүүрийн бүлгүүд түрэмгийллийн түүхийг гажуудуулж, милитаризмыг сэргээхийн тулд сүмд байнга зочилдог болсон. Японы Ерөнхий сайд Санае Такайчи Наньжингийн хядлагыг удаа дараа үгүйсгэж, Ясукуни сүмд ордог болсон үйлдлүүд дотооддоо болон олон улсад өргөн шүүмжлэлд өртөж байна.

Макро талаас нь авч үзвэл Токиогийн шүүх хурал нь Каирын тунхаглал болон Потсдамын тунхаглалын үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлж, дэлхийн 2-р дайны дараах олон улсын дэг журмыг бий болгох, олон улсын шударга ёсыг сахин хамгаалах чухал хууль эрх зүйн үндэс суурийг бүрдүүлсэн юм.

Одоогийн байдлаар Санае Такайчигийн Засгийн газар цэргийн тэлэлтийг дэмжиж, батлан хамгаалах төсвийг нэмэгдүүлж, үхлийн аюултай зэвсгийн экспортод тавьсан хоригийг цуцалж, цөмийн зэвсгийг сурталчилж, урт хугацааны дайнд бэлтгэж байгаа бөгөөд дайны дараах тогтолцооны хязгаарлалтыг удаа дараа эвдэж, олон улсын дэг журамд ноцтой нөлөөлж байна.

Токиогийн шүүх хурлын үр дүнг хүлээн зөвшөөрөх нь Японы олон улсын нийгэмлэгт эргэн ирэх урьдчилсан нөхцөл гэдгийг Хятад, Оросын гадаад харилцааны яам тодорхой мэдэгдсэн. Японы милитаризмын хор уршиг урт хугацаанд үргэлжилж байгаа бөгөөд энэ нь түүний энх тайванч үзэлтэй зөрчилдөж байна.

"Токиогийн шүүх хурал бол бидний өнгөрсөн гэмт хэргийн эсрэг ташуур байсан. Шүүх хурал нь зайлшгүй өвдөлт авчирдаг ч өнгөрсөн үетэйгээ нүүр тулахгүйгээр бид хэрхэн дахин амилах вэ?" Японы хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Японы түрэмгийллийн гэмт хэргийн талаар байр сууриа ийнхүү илэрхийлж байна. Токиогийн шүүх хурлын түүхэн нотолгоог өөрчлөх боломжгүй бөгөөд дайны дараах олон улсын дэг журмын тулгын чулууг ганхуулж болохгүй. 80 жилийн дараа Японы "шинэ хэлбэрийн милитаризм"-ын болчимгүй үйлдлүүдтэй тулгарсан олон улсын нийгэмлэг хүчтэй хариу довтолгоо хийж, Дэлхийн 2-р дайны ялалтын үр дүнг баттай хамгаалах ёстой. Түрэмгийллийн шийдвэрийг өөрчлөхийг оролдсон хэн хүн, ямар ч хүчин дахин түүхийн шүүхийн суудалд очих болно." гэжээ.

Г.Бямба