Монголд өнөөдөр бизнес эрхлэх нь зах зээлийн өрсөлдөөнтэй тэмцэхээс илүү төртэй өрсөлдөх гэсэн үг болжээ. Хувийн хэвшлийнхэн шинэ бүтээгдэхүүн гаргаж, хөрөнгө оруулалт татан, ажлын байр бий болгохын төлөө тэмцэж байхад төр өөрөө бизнесийн талбарт орж ирэн зах зээлийн тоглогч болсон нь олон салбарын хөгжлийг гацааж байна.

Төрийн үндсэн үүрэг бол хууль хэрэгжүүлэх, өмчийн эрхийг хамгаалах, шударга өрсөлдөөний орчныг бүрдүүлэх явдал. Гэвч Монгол төр энэ үүргээсээ хальж, томоохон компаниудын эзэн болж, уул уурхай, эрчим хүч, тээвэр, банк санхүү болон бусад олон салбарт шууд оролцох болсон. Үүний үр дүнд төр шүүгч биш, тоглогч болсон гэсэн үг.

Аливаа тоглоомын дүрмийг гаргаж байгаа хүн өөрөө талбай дээр тоглож эхэлбэл шударга өрсөлдөөн гэж байхгүй. Өнөөдөр яг ийм нөхцөл байдал Монголын эдийн засагт үүсээд байна.

Төрийн өмчит компаниуд алдагдал хүлээсэн ч татвар төлөгчдийн мөнгөөр аврагддаг. Харин хувийн компаниуд алдагдал хүлээвэл хаалгаа барьдаг. Төрийн компаниуд улс төрийн нөлөөгөөр санхүүжилт авч чаддаг бол хувийн хэвшил өндөр хүүтэй зээл хайж, хөрөнгө оруулагчийн үүд сахихаас өөр аргагүй. Энэ бол өрсөлдөөн биш, давуу эрхийн тогтолцоо юм.

Үр дүнд нь юу болж байна вэ?

Жижиг, дунд бизнесүүд хаалгаа барьж байна. Залуучууд шинэ бизнес эхлүүлэхээс эмээж байна. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид Монголын зах зээлийг эрсдэлтэй гэж харж байна. Хувийн хэвшлийн идэвх буурах тусам ажлын байр цөөрч, татварын бааз хумигдаж, эдийн засаг бүхэлдээ сул дорой болж байна.

Хамгийн харамсалтай нь төр бизнес хийх тусам бизнесийн орчин сайжирдаггүй.

Харин ч эсрэгээрээ хувийн хэвшлийн орон зай хумигдаж, бүтээмж буурч, авлигын эрсдэл нэмэгддэг. Учир нь төрийн өмчит компаниудын амжилт зах зээлийн үр ашиг дээр бус улс төрийн шийдвэр дээр тогтож байдаг.

Дэлхийн хөгжилтэй орнуудын туршлагаас харахад баялаг бүтээдэг нь төр биш, иргэд болон хувийн хэвшил байдаг. Төр бол боломжийг нь нээж өгдөг зохицуулагч болохоос биш зах зээлийн хамгийн том өрсөлдөгч байх ёсгүй.

Монгол Улс эдийн засгаа тэлж, хөрөнгө оруулалт татаж, ажлын байр нэмэгдүүлэхийг хүсэж л байгаа бол төр бизнесээс аажмаар гарч, хувийн хэвшилд илүү их орон зай үлдээх шаардлагатай.

Эс бөгөөс бизнес эрхлэгчид улам цөөрч, төр улам томорсон хэр нь эдийн засаг улам жижигрэх аюул нүүрлэсээр байх болно.

Өнөөдөр Монголд бизнесүүд дампуурч байгаа нь бизнес эрхлэгчид чадваргүйдээ биш. Харин төр өөрөө зах зээлийн хамгийн том тоглогч болж хувирсан учраас юм.

Э.Солонго