Оюу толгойн гэрээг байгуулсан цагаас л “Энэ гэрээ сайн, эсвэл муу” гэдэг маргаан Монголд өрнөж байна. Ямартай ч өнгөрсөн 17 жилийн хугацаанд Монгол Улсын эзэмшдэг 34 хувьд оногдох өр яригдсанаас ашиг, өгөөжийн талаар сураггүй өнөөг хүрч байгаа юм.

Ер нь бол 2009 онд байгуулсан Хөрөнгө оруулалтын гэрээ, Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээний дийлэнх заалт хөрөнгө оруулагчдын хүслээр, Монгол Улсад ашиг тус багатай болох нь өнөөдөр тодорхой болоод байна.

Ганцхан зүйлийг хөндөхөд, Монгол Улс Оюу толгойн баяжмал дахь алт, мөнгө, зэснээс бусад эрдэс баялгаас татвар авч, тэр хэрээр хяналт тавьж чаддаггүй байна. Товчхондоо, “Рио Тинто” Оюу толгойн баяжмал дахь алт, мөнгө, зэснээс бусдыг татваргүй авдаг. Тодруулбал, Хөрөнгө оруулалтын гэрээний 1.5, 1.1.1, 3.2, 3.5 дахь заалтад лиценз бүхий талбайн гадаргуу болон хэвлийгээс ямар ч ашигт малтмал ялган авах, олборлох, боловсруулах, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх эрхийг хөрөнгө оруулагч талд олгосон.

Энэ нь Оюу толгойн төслийн зэс, түүний дагалдах эрдсийг ашиглах, олборлох гэрээний үндсэн зорилтоос гажсан. Үндсэндээ, ямар ч ашигт малтмалыг энэ гэрээний нөхцлөөр “30 жил+20 жил+20 жил” ашиглах, олборлохоор заасан байдаг. Үүгээр зогсохгүй “Молибденд АМНАТ төлөх учиргүй” гэж тохирсон.

Мөн, Оюу толгойн далд уурхайн бүтээн байгуулалт, санхүүжилтийн төлөвлөгөөнд АМНАТ-ийг зөвхөн зэс, алт, мөнгө зэрэгт төлөхөөр заагаад, бусдыг орхигдуулсан. Уг нь, хүдэр дэх металл эрдэс бүтцүүдэд ч “30+20+20=70” жилд АМНАТ төлөхгүй байх үндэслэл байхгүй юм. Тиймээс, ямар ч ашигт малтмалыг энэ гэрээний нөхцлөөр “30 жил+20 жил+20 жил” ашиглах, олборлохоор заасныг өөрчлөх шаардлагыг монголчууд “Рио Тинто”-д тавьсаар ирсэн. Ингэхдээ, гэрээнд заасан зэс, алт, мөнгө, молибден, хүдэр дэх металл эрдсээс бусад ашигт малтмал ашиглах, олборлох, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх бол тухайн үед жич гэрээгээр хөрөнгө оруулалтын энэ гэрээнд хамаарахгүйгээр талууд хамтарч уг асуудлыг шийдвэрлэхээр заах, тодруулбал, гэрээний 1.5; 1.1.1; 3.5 дахь заалтад “Энэ гэрээний 16.40-д зааснаас бусад ашигт малтмалыг ашиглах, боловсруулах, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх асуудалд энэхүү хөрөнгө оруулалтын гэрээний нөхцөл үйлчлэхгүй бөгөөд талууд тухайн үед жич гэрээгээр уг асуудлыг хамтран шийдвэрлэнэ” гэж нэмэлт оруулахыг шаардаж байгаа юм. Түүнчлэн, “Рио Тинто”-д монголчуудын зүгээс Оюу толгойн далд уурхайн бүтээн байгуулалт, санхүүжилтийн төлөвлөгөөний 6.2-д “молибден” гэж нэмэхийн хамт хүдэр дэх металл эрдсүүдийг АМНАТ-т хамааруулах асуудлыг Талууд тухайн үед хамтарч шийдвэрлэх заалт нэмж оруулахыг “санал” болгосоор байна. 

Б.Баяр

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ" сонин