Сима Чианий бичсэн "Түүхэн тэмдэглэл" (Shiji) номын "Хүннүгийн шастир" бүлэгт Модун шаньюгаас өмнөх үеийн талаар тодорхой мэдээлэл бий. "Түүхэн тэмдэглэлд” Хүннүгийн гарал үүслийг бүр эртний үеэс эхлүүлэн бичсэн байдаг. 

1. Эртний овог аймгууд: Сима Чиань Хүннүгийн өвөг дээдсийг Шя (Xia) улсын үетэй холбон "Чүнь-вэй" гэж нэрлэсэн байдаг бөгөөд Тан Яо-гоос өмнөх үед Шань-рун, Шянь-юнь, Хүн-жоц гэх мэт нэрээр хойд зүгт нүүдэллэн амьдарч байсан аймгуудын тухай дурджээ. 
2. Хятадын улсуудтай харилцсан нь: Хятадын Хавар-Намрын үе болон Байлдаант улсуудын үед (Модунаас өмнөх зуунууд) Хятадын төв муж улсууд (Цинь, Жао, Янь зэрэг) хойд зүгийн нүүдэлчидтэй байнга мөргөлдөж, тэднийг тогтоон барихын тулд цагаан хэрмийн эхлэлийг тавьж, цэрэг хөдөлгөж байсан тухай түүхэн баримтууд бий. Тухайлбал, Цинь улсын Му гүн-ий үед (НТӨ VII зуун орчим) нүүдэлчдийн аймагтай харилцаж байсан тухай мэдээлэл тэмдэглэгдсэн байдаг. 
3. Ерөнхий дүр зураг: Хятадын сурвалжуудад Модун шаньюгаас өмнө Төв Азид нэгдсэн хүчирхэг төр байгаагүй ч, олон жижиг аймаг, холбоод (Ди, Рүн, Хүннү гэх мэт) оршин байж, тэд хоорондоо болон Хятадын муж улсуудтай байнгын дайн тулаан, худалдаа солилцоотой байсныг Сима Чиань өөрийн бүтээлдээ тусгасан юм. Товчхондоо, Хятадын эх сурвалжид (ялангуяа "Түүхэн тэмдэглэл"-д) Модунаас өмнөх үеийн Төв Азийн тухай мэдээлэл хангалттай бий. Гэхдээ эдгээр нь ихэвчлэн Хятадын улсуудтай харилцсан харилцаа, мөргөлдөөний өнцгөөс бичигдсэн байдаг тул нүүдэлчдийн дотоод нийгмийн байдлыг бүрэн дүүрэн өгүүлдэггүй гэдгийг судлаачид анхааруулдаг.[i] 

Модун шаньюгаас өмнө Хүннүчүүд өнөөгийн бидний ойлгодог нэгдсэн төвлөрсөн төрт улсгүй байсан гэж үзэх нь зүйтэй. Үүнийг дараах байдлаар тодруулж болно:

1. Аймгийн холбоо буюу "Эвсэл": Модунаас өмнө Хүннүгийн бүрэлдэхүүнд багтаж байсан овог аймгууд нь сул холбоотой, бие даасан шинжтэй байсан. Тэд тодорхой нэгэн захирагчийн дор нэгдсэн улс төрийн систем бүрдүүлээгүй, харин шаардлагатай үед (тухайлбал, дайн тулаан, өвөлжилт, нүүдлийн үед) түр хугацаанд нэгддэг байжээ.
2. Засаг захиргааны бүтэц сул: Хүннүгийн нийгэмд ахлагч буюу удирдагчид байсан боловч тэдний эрх мэдэл нь Модун шаньюгийн тогтоосон шиг хатуу чанд, төвлөрсөн байсангүй. Энэ үеийн нийгмийг эрдэмтэд "аймгийн нэгдэл" (tribal confederation) гэж нэрлэх нь илүү тохиромжтой гэж үздэг.
3. Модун шаньюгийн "хувьсгал": Модун шанью НТӨ 209 онд эцэг Түмэн шаньюг түлхэн унагаж, эрх мэдлийг гартаа авснаар нүүдэлчдийн нийгэмд том өөрчлөлт хийсэн.

Тэрээр: Цэргийн сахилга батыг анх удаа хатуу тогтоосон. Засаг захиргааны бүтцийг (баруун, зүүн жигүүр, түмтийн тогтолцоо гэх мэт) боловсронгуй болгож, нэгдсэн удирдлагад оруулсан. Ингэснээр Хүннү нь "аймгуудын эвсэл"-ээс "эзэнт гүрэн" болон хувирсан юм. Товчхондоо: Модун шанью бол Хүннүгийн анхны "төр улсыг" байгуулагч гэхээс илүүтэй, салангид байсан олон аймгийг нэгтгэн, төвлөрсөн засаглалтай хүчирхэг эзэнт гүрэн болгон зохион байгуулсан суут удирдагч юм. Түүний өмнө байсан нүүдэлчид бол төр улсгүй "зэрлэгүүд" биш, харин өөрийн гэсэн уламжлал, зохион байгуулалттай, гэхдээ улс төрийн хувьд "нэгдээгүй" нийгэм байв. Түүхийн үйл явцын хувьд Чингис хаан болон Модун шанью нарыг нүүдэлчдийн улс төрийн зохион байгуулалтыг эрс өөрчилж, хүчирхэг нэгдсэн гүрэн байгуулсан гэдэг утгаар нь зүй ёсоор адилтган жишиж болно.

Тэдний үйл ажиллагаанд ажиглагдах ижил төстэй гол шинжүүд:

1 "Аймгийн нэгдэл"-ээс "Эзэнт гүрэн"-д

• Модун шанью: Түүнийг ирэхээс өмнө Хүннү болон бусад нүүдэлчид "аймгийн холбоо" (tribal confederation) хэлбэрээр оршин байсан бол Модун тэднийг цэргийн хатуу сахилга бат, шатлан захирах ёс (түмтийн тогтолцоо)-нд оруулж, нэгдсэн удирдлага бүхий "эзэнт гүрэн" (empire) болгон хувиргасан.
• Чингис хаан: XII зууны сүүл үеийн Монгол аймаг, ханлигууд бас л тархай бутархай, харилцан дайсагналцсан байдалтай байв. Чингис хаан тэднийг нэгтгэн, язгуурын "овог" дээр суурилсан бүтцийг халж, 95 мянгатын тогтолцоо буюу иргэний болон цэргийн нэгдмэл засаглалыг бий болгосон.

2.Цэргийн болон засаг захиргааны шинэчлэл

• Түмтийн тогтолцоо: Модун шаньюгийн нэвтрүүлсэн "түмт" (10,000 цэрэг) болон аравтын систем нь нүүдэлчдийн цэргийн зохион байгуулалтын үндэс суурь болсон. Чингис хаан ч яг энэ уламжлалыг өөрийн цаг үеийн нөхцөлд тохируулан хөгжүүлж, Монголын 95 мянгатын тогтолцоог байгуулсан нь эзэнт гүрнийг удирдахад хамгийн үр дүнтэй систем болсон юм.

3.Гадаад хүчинтэй харьцах чадвар

Аль аль нь тархай бутархай байхдаа гадны хүчирхэг улсуудад (Хүннүгийн хувьд Хятадын Цинь/Хань улс, Монголын хувьд Алтан улс/Хятадын улсууд) шахагдаж байсан бол, нэгдсэнийхээ дараа тэдгээр улсуудтай тэгш, хүчирхэг байр сууринаас харилцах бус, харин тэднийг эзлэн захирч, бүс нутгийн улс төрийн бодлогыг тодорхойлогч нь болсон.

Гэхдээ ялгаатай тал бий:

Түүхэн өв: Модун шаньюгийн байгуулсан систем нь нүүдэлчдийн төрт улсын анхны том загвар байсан бол, Чингис хаан 1500 жилийн дараа тэрхүү нүүдэлчдийн төрт ёсны уламжлалыг Түрэг, Уйгар, Хятан зэрэг олон улсын туршлагыг өвлөн илүү боловсронгуй, дэлхийн хэмжээний эзэнт гүрэн болтол нь хөгжүүлсэн юм.

Соёл: Чингис хаан нь өөрийн байгуулсан улсад бичиг үсэг (Уйгаржин монгол бичиг), хууль цааз (Их засаг), өртөөний систем зэрэг төрийн институцуудыг илүү өргөн хүрээтэйгээр нэвтрүүлсэн.

Дүгнэлт: Чингис хааныг Модун шаньютай "нүүдэлчдийн нэгдсэн төрт улсыг үндэслэгч" гэдэг утгаар нь зүйрлэх нь түүхэн үнэнд нийцнэ. Аль аль нь "тархай бутархай олон овгийг нэгэн цул болгож, тэднийг ялагдашгүй цэргийн машин болгон хувиргасан" суут удирдагчид юм. Модун шанью болон Чингис хаан нарын засаглалын хэлбэр нь хоёулаа нүүдэлчдийн нийгмийг "аймгийн салангид байдлаас" гаргаж, "төвлөрсөн эзэнт гүрэн" болгосон гэдгээрээ ижил боловч засаглалын арга барил, суурь зарчмуудын хувьд тодорхой ялгаатай.

1. Засаглалын суурь зарчим (Цэргийн систем)

• Модун шанью: Түүний засаглалын цөм нь цэргийн сахилга бат байв. Тэрээр цэрэг бүрийг бүрэн захирагддаг болгохын тулд "исгэрдэг сум"-ны домогт гардаг шиг, удирдагчийн тушаалд үг дуугүй захирагдах хатуу дэг журам тогтоосон. Хүннүгийн засаглал нь цэргийн шатлал дээр суурилсан, төвлөрсөн удирдлагатай анхны "цэргийн машин" байсан юм.
• Чингис хаан: Чингис хаан цэргийн сахилга батыг үндэс болгохын зэрэгцээ "хууль цааз" (Их засаг) гэдэг нийгмийн баримт бичгийг илүү өргөн хүрээтэй хөгжүүлсэн. Тэрээр зөвхөн цэргийн хүчээр бус, хууль дүрмээр бүх иргэдээ (цэрэг, иргэн ялгалгүй) удирдахыг зорьсон нь Модуны үеэс илүү боловсронгуй, өргөн хүрээтэй төрийн бүтэц байв.

2. Угсаа гарал ба эрх мэдлийн хуваарилалт

• Модун шанью: Түүний засаглалын бүтэц нь "ах дүүс, төрөл садан" гэсэн уламжлалт овог аймгийн удирдлагад түшиглэсэн, мөн зүүн, баруун гарын бүтэцтэй байв. Энэ нь эзэнт гүрнийг удирдахад үр дүнтэй байсан ч, удалгүй дотоодын эрх мэдлийн тэмцэлд хүргэх сул талтай байлаа.
• Чингис хаан: Чингис хаан хуучин "ястны" (язгууртан) тогтолцоог эвдэж, "авьяас чадвар, үнэнч байдал"-д суурилсан мянгатын тогтолцоог нэвтрүүлсэн. Хэн ч байсан өөрийн чадвараар цэргийн дарга болон улсын захирагч болох боломжтой болсон нь эзэнт гүрнийг илүү тогтвортой, хүчирхэг болгосон юм.

3. Төр ба иргэний харилцаа

Модун шанью: Хүннүгийн төр нь нүүдэлчдийн нүүдлийн хэв маягийг алдагдуулахгүйгээр нэгдсэн зохион байгуулалтад оруулахад анхаарсан.

Чингис хаан: Чингис хааны төр нь зөвхөн нүүдэлчид гэлтгүй, суурьшмал иргэдийг (Хятад, Перс гэх мэт) ч захирах шаардлагатай болсон тул "өртөөний систем" болон "бичиг үсэг" (Төрийн албаны хэрэгцээнд зориулсан) зэрэг олон улсын шинж чанартай инстүүцүүдыг өргөн дэлгэрүүлсэн. Чингис хааныг Модун шаньюгийн залгамжлагч гэж үзэж болох уу? Энэ бол түүхчдийн дунд маргаантай сэдэв. Модун шаньюгийн эхлүүлсэн "нүүдэлчдийн их нэгдлийн санааг" Чингис хаан үргэлжлүүлэн хөгжүүлсэн гэж үзэх нь бий. Гэхдээ Чингис хааны хувьд түүний эзэнт гүрэн нь зөвхөн Монголчуудын төдийгүй, дэлхийн талыг хамарсан "Даяарчлагдсан эзэнт гүрэн" болсноороо Модуны байгуулсан гүрнээс хавьгүй өргөн цар хүрээтэй. Модун шанью болон Чингис хаан нарын нэвтрүүлсэн "хууль цааз" нь нүүдэлчдийн нийгэмд гаргасан эргэлтийн цэг байсан бөгөөд тэдний нийгмийн байгууламжийг "эмх замбараагүй овог аймгийн нэгдэл"-ээс "төрт улсын дэг журамтай систем" рүү шилжүүлсэн юм.

Энэ хоёр удирдагчийн хууль цааз нь нүүдэлчдийн нийгэмд ямар өөрчлөлт авчирсныг харьцуулж үзвэл:

1.Модун Шанью: "Цэргийн хатуу сахилга бат" Модуны үед бичмэл хууль байсан эсэх нь тодорхойгүй ч, түүний тогтоосон "цэргийн дотоод дүрэм" нь хуулийн үүрэг гүйцэтгэж байв.

• Хувийн эрх ашгаас нийтийн эрх ашгийг дээдлэх: Модуны "исгэрдэг сум"-ны домогт гардаг шиг, удирдагчийн тушаалд эргэлзээгүй захирагдах хатуу журам тогтоосон. Энэ нь нүүдэлчдийг бие даасан, дураараа аашилдаг овгийн дайчид биш, харин нэгдмэл цэргийн машин болгож өөрчилсөн.
• Гэр бүл, ураг төрлийн харилцааг хязгаарлах: Модун өөрийн эцгийг зайлуулж, хуучин уламжлалт засаглалыг халснаар, төр улсын удирдлагад зөвхөн "төрөл садан" бус, харин "чадварлаг дайчин" байх зарчмыг цэргийн албан тушаал дээр суулгаж эхэлсэн.
• Нүүдэлчдийн нийгмийн "цэргийнжүүлэлт": Хүннүгийн бүх нийгмийг цэргийн бүтэц (түмт, мянгат, зуут) дор нэгтгэсэн нь нүүдэлчдийн нийгэмд "төр гэдэг бол том арми" гэсэн шинэ ойлголтыг суулгасан.

2.Чингис хаан: "Хууль цааз буюу Их Засаг" Чингис хаан Модуны үеэс илүү боловсронгуй, бичмэл хууль (Их засаг)-ийг нэвтрүүлсэн.

• Тэгш байдал ба Шударга ёс: Чингис хаан хуулийн өмнө бүх хүнийг (хаанаас эхлээд энгийн малчин хүртэл) тэгш байлгахыг эрмэлзсэн. Энэ нь нүүдэлчдийн нийгэмд "хүчтэй нь хүчгүйгээ дээрэлхдэг" хуучин зарчмыг халж, хуулийн дагуух хариуцлагыг бий болгожээ.
• Нийгмийн тогтвортой байдал: Их засаг нь зөвхөн дайн байлдааны дүрэм бус, харин мал маллах, гэр бүлийн харилцаа, шашны эрх чөлөө, өртөөний систем зэрэг нийгмийн бүхий л харилцааг зохицуулсан. Энэ нь нүүдэлчдийг байнгын дайн самуунтай байхаас сэргийлж, энхийн цагт улсаа удирдах тогтолцоог бүрдүүлсэн.
• Гавьяа зүтгэлд суурилсан нийгэм: Чингис хаан язгуур угсаа ястны тогтолцоог эвдэж, хуулиар дамжуулан "хэн үнэнч, хэн чадварлаг байна, тэр хүн төрийн өндөр алба хаших" зарчмыг хуульчилсан нь нүүдэлчдийн нийгмийг богино хугацаанд дэлхийн тавцанд гаргах хүчийг өгсөн.

Нэгтгэн дүгнэхэд (Ялгаа ба холбоо)

Түүхэн өөрчлөлт: Модун шанью нүүдэлчдийг "дайн хийхэд бэлэн нэгдсэн бүлэг" болгож, Чингис хаан тэрхүү нэгдлийг "төр улсын тогтвортой систем" болгон хөгжүүлсэн. Модуны "дүрэм" нь амьд харилцаагаар дамжиж байсан бол, Чингис хааны "Их засаг" нь улс орныг олон зууны турш тогтвортой байлгах суурь болж чадсан юм. Энэ хоёр удирдагчийн хууль/дүрэм нь нүүдэлчдийг "зэрлэг" гэсэн Хятадын сурвалжийн тодорхойлолтоос гаргаж, "төр улстай, хуультай, дэг журамтай" соёл иргэншлийн түвшинд авчирсан нь тэдний хамгийн том гавьяа юм.

Баабар