Зохиогч: Жоана Мэй Энн С. Манзано

Судалгааны чиглэл: Олон улсын улс төрийн эдийн засаг ба геополитикийн судлал

Хураангуй

Байгалийн баялгаас ихээхэн хамааралтай, эдийн засгийн хувьд харьцангуй жижиг улс орнуудын хувьд дэлхийн геополитикийн орчинд эзлэх байр сууриа тодорхойлох, улс төрийн стратегийн шийдвэр гаргах үйл явц нь санхүү, эдийн засагт нь томоохон үр дагавар авчирдаг.

Монгол Улс 2026 оны эхээр АНУ-аар толгойлуулсан Энх тайвны зөвлөлд (бодлогын хүрээнд түгээмэл “АНУ-ын Энх тайвны зөвлөл” гэж нэрлэгддэг) стратегийн хувьд нэгдэн оролцсон нь тус улсын “гуравдагч хөршийн бодлого”-ыг бэхжүүлж, олон улсын тавцанд эзлэх байр сууриа дээшлүүлэх зорилготой байв. Гэвч энэхүү үйл явцын дараах эдийн засгийн үр дагавар нь Монгол Улсад санхүүгийн ноцтой хүндрэл учруулсан юм.

Энэхүү кейс судалгаагаар Монгол Улс гадаадын аюулгүй байдлын тогтолцоонд албан ёсоор нэгдэж, геополитикийн байр сууриа илэрхийлсний улмаас санамсаргүйгээр үүссэн эдийн засгийн томоохон сөрөг үр дагаврыг шинжилжээ. Үүнд хөрш орнуудын зүгээс авсан хариу арга хэмжээнээс үүдсэн худалдааны хүндрэл, улсын гадаад өрийн дарамтын өсөлт, мөн Улаанбаатарыг эдийн засгийн шинэ тэнцвэр эрэлхийлэхэд хүргэсэн төсөв, санхүүгийн бүтцийн тогтворгүй байдал зэрэг асуудлыг авч үзсэн болно.

1. Гео-эдийн засгийн суурь нөхцөл: Далайд гарцгүй орны эмзэг байдал

Улс төрийн байр суурийн өөрчлөлт хэрхэн санхүү, өрийн дарамтад хүргэснийг ойлгохын тулд Монгол Улсын гео-эдийн засгийн бүтцийн онцлогийг авч үзэх шаардлагатай.

Оросын Холбооны Улс болон Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын дунд орших, далайд гарцгүй Монгол Улс эдийн засаг, эрчим хүчний хувьд эдгээр хоёр хөршөөсөө ихээхэн хамааралтай.

Монгол Улсын экспортын 80–85 гаруй хувийг БНХАУ дангаараа бүрдүүлдэг бөгөөд экспортын гол бүтээгдэхүүн нь нүүрс, зэс, төмрийн хүдэр юм.

Харин ОХУ нь Монгол Улсын боловсруулсан газрын тосны бүтээгдэхүүн, шатахуун болон эрчим хүчний чухал хэрэгцээний дийлэнх хэсгийг хангадаг.

Монгол Улсын өрийн урхи

Шууд үүссэн хариу арга хэмжээ

Бээжингийн зүгээс хилийн боомтуудад үүсгэсэн саад, хязгаарлалт

Москвагийн зүгээс шатахуун, тээвэр, дамжин өнгөрөхтэй холбоотой төлбөрийг нэмэгдүүлсэн явдал

Экспортын орлого огцом буурсан байдал

Улсын өрийн дарамт

Олон улсын байгууллагуудын өмнө хүлээсэн санхүүгийн үүрэг, амлалт

Худалдааны алдагдал болон төсвийн санхүүжилтийн дутагдлыг нөхөх зорилгоор авсан яаралтай зээлүүд

Өндөр хүүтэй улсын бондын дахин санхүүжилт

2. Өрийн дарамтыг өдөөсөн хүчин зүйл: Энх тайвны зөвлөлд нэгдсэнээр санхүүгийн хүндрэл хэрхэн үүсэв?

АНУ-ын Энх тайвны зөвлөлд нэгдсэнээр барууны орнуудаас ирэх хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж, геополитикийн дэмжлэг өргөжнө гэсэн хүлээлт байсан ч бодит байдал дээр үүссэн эдийн засгийн дараалсан үр дагавар нь улсын төсөв, санхүүд ноцтой дарамт учруулав.

I. Хилийн хариу арга хэмжээ, худалдааны саатал

Улаанбаатар Зөвлөлийн дүрэмд албан ёсоор гарын үсэг зурсны дараа Бээжин барууны чиг баримжаатай аюулгүй байдлын тогтолцоо өөрийн хил орчимд хэрэгжиж буйд сэтгэл дундуур байгаагаа илэрхийлэв.

Гаалийн бүрдүүлэлтийн саатал: БНХАУ хил дээрх гаалийн шалгалтыг эрс чангатгаж, “бүс нутгийн аюулгүй байдлын журам”-ыг үндэслэн логистикийн тодорхой хязгаарлалт тогтоов.

Уул уурхайн орлогын бууралт: Оюу толгой, Таван толгойн экспортын гол коридоруудыг хамарсан уул уурхайн экспортын хэмжээ огцом буурав. Үүний улмаас Монгол Улсын Засгийн газрын орлогын чухал эх үүсвэр болох ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр буюу роялтийн орлого эрс багасаж, улсын төсөвт шууд дарамт учрав.

II. Эрчим хүчний үнийн өсөлт ба импортын зардал

Үүнтэй зэрэгцэн Москва эрчим хүч, тээвэрлэлтийн нөхцөлийг ашиглан Монгол Улсад нийлүүлэх газрын тосны бүтээгдэхүүний тээвэрлэлтийн тариф болон холбогдох зардлыг нэмэгдүүлэв.

Дотоодын эрчим хүч, шатахууны хангамжийн тасалдлаас сэргийлж, нийтийн тээвэр болон эдийн засгийн хэвийн үйл ажиллагааг хангахын тулд Монгол Улсын Засгийн газар шатахууны импортод татаас олгох, нэмэлт санхүүжилт бүрдүүлэх шаардлагатай болсон бөгөөд үүний тулд богино хугацаатай, өндөр хүүтэй санхүүжилтийн эх үүсвэр ашиглахаас өөр аргагүйд хүрэв.

III. Санхүүгийн үүрэг амлалт ба улсын өрийн нэмэгдэл

Олон улсын аюулгүй байдлын өндөр түвшний зөвлөлүүдэд оролцох нь дипломат төлөөллийн идэвхтэй ажиллагаа, логистикийн дэд бүтэц бүрдүүлэх, энхийг сахиулах тогтолцоог санхүүжүүлэхэд тодорхой хувь нэмэр оруулах зэрэг санхүүгийн үүрэг амлалт дагуулдаг.

Дотоодын төсвийн зардлыг огцом танахгүйгээр олон улсын түвшинд эзлэх байр сууриа хадгалахын тулд Монгол Улсын Сангийн яам гадаад өрийн зах зээлээс нэмэлт санхүүжилт татаж, төлбөрийн тэнцлийн өсөн нэмэгдэж буй дарамтыг санхүүжүүлэх зорилгоор өндөр хүүтэй олон улсын бонд гаргав.

Худалдааны тэнцэл:

Уул уурхайн экспортод тулгуурласан худалдааны ашигтай тэнцэл → Хилийн болон гаалийн саатлын улмаас худалдааны тэнцэл муудаж, алдагдал үүссэн.

Эрчим хүчний импортын зардал:

ОХУ-тай тохиролцсон харьцангуй тогтвортой тариф → Тээвэр, дамжин өнгөрөх тариф болон шатахууны нэмэлт зардал өссөн.

Өрийн ДНБ-д эзлэх харьцаа:

Хөгжлийн түншүүдийн ердийн санхүүгийн дэмжлэгийн хүрээнд зохицуулагдаж байсан → Зах зээлээс яаралтай, өндөр хүүтэй санхүүжилт татсанаар эрсдэл нэмэгдсэн.

3. Дүн шинжилгээ: Энэ нь үнэхээр зөв сонголт байсан уу?

Монгол Улсын стратегийн сонголт нь геополитикийн тодорхой үр өгөөж авчирсан хэдий ч эдийн засгийн бодит өртөг дагуулсан байна.

Геополитикийн үр өгөөж

Вашингтонтой харилцаа улам бэхжсэн

Энхийн хэлэлцээний хүрээнд Монгол Улсын олон улсын нэр хүнд өссөн

Барууны түнш орнуудтай шууд хамтран ажиллах боломж нэмэгдсэн

Эдийн засгийн гарз

Улсын өр нэмэгдэж, бондын эрсдэл өссөн

БНХАУ руу чиглэсэн экспортын орлого буурсан

Гадаад зээл, санхүүжилтээс хамаарах хамаарал нэмэгдсэн

Гол дүгнэлт: Гадаадын аюулгүй байдлын зөвлөл, олон улсын механизмд оролцох нь улс төр, дипломат тодорхой давуу тал авчирч болох ч жижиг улсуудыг бүс нутгийн эдийн засгийн дарамт, санхүүгийн хариу арга хэмжээний эрсдэлээс хамгаалах бодит эдийн засгийн баталгаа болж чаддаггүй.

4. Стратегийн зөвлөмж

Монгол Улс төсөв, санхүүгийн тогтвортой байдлаа сэргээж, улсын өрийн эрсдэлийг бууруулахын тулд дараах макро эдийн засаг, гадаад бодлогын арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх шаардлагатай.

Эдийн засгийн дипломат бодлогыг дахин тэнцвэржүүлэх. Экспортын саад тотгорыг бууруулах зорилгоор БНХАУ, ОХУ-тай улс төрийн маргаанаас ангид, харилцан ашигтай худалдаа, эдийн засгийн хэлэлцээг эрчимжүүлэх замаар геополитикийн байр сууриа үндэсний эдийн засгийн ашиг сонирхолтой уялдуулах.

Улсын өрийн бүтцийг шинэчлэн зохион байгуулах. Өндөр өртөгтэй, богино хугацааны арилжааны өр болон бондыг орлуулах зорилгоор Олон улсын валютын сан (IMF), Азийн хөгжлийн банк зэрэг олон улсын санхүүгийн байгууллагуудтай урт хугацаатай, харьцангуй бага хүүтэй дахин санхүүжилтийн хэлэлцээр байгуулах.

Төвийг сахисан, тэнцвэртэй байр суурийн зарчмыг бодлогын түвшинд баталгаажуулах. Гадаадын зөвлөл, эвсэл, олон улсын байгууллагад оролцох шийдвэр нь санхүүгийн хэт өндөр үүрэг хүлээлгэхгүй байх, мөн үндэсний худалдаа, эдийн засгийн гол чиглэлүүдэд ноцтой сөрөг нөлөө үзүүлэхгүй байх зарчмыг хууль, бодлогын түвшинд тусгах.

Дүгнэлт

Монгол Улс энэхүү зөвлөлд нэгдсэний дараа үүссэн нөхцөл байдал нь олон улсын улс төрийн эдийн засгийн орчин дахь сургамжтай жишээ болж байна.

АНУ-ын Энх тайвны зөвлөлд нэгдсэнээр ардчилсан түнш орнуудтай улс төр, дипломат хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлсэн хэдий ч үүний дараа үүссэн улсын өрийн дарамт, худалдааны хүндрэл нь нэгэн чухал үнэнийг тодорхой харуулж байна. Өөрөөр хэлбэл, далайд гарцгүй, хоёр том хөршийн дунд орших улсын хувьд дипломат зорилго, геополитикийн эрмэлзэл нь эдийн засгийн газарзүйн бодит нөхцөл, үндэсний эдийн засгийн ашиг сонирхлыг үл харгалзан хэрэгжих боломжгүй юм.

 Жоана Мэй Энн Манзано