Домог болсон эр. Ёстой эгэлгүй нэгэн. Намтар нь баялаг, гайхмаар, бахархмаар гэхээсээ харамсмаар. Цэл залуудаа улс төрд тэгж тодорч мандаж гарч ирснээрээ цэл залуугаараа хохироод дууссан. Гэхдээ өөртөө гутарч явсангүй. Санаа сэтгэлээр унаад бор дарсанд орж хамаг амьдралаа сүйтгээгүй. Эр зоригийн бахархал болсон нэгэн эрхэм бөлгөө. Энэ тухай бүхэлд нь биш, улс төр оруулахгүйгээр цэл залуу насных (22-той Аварзэд) нь сонирхолтой түүх хөндөнө.

Домог болсон С.Аварзэд нь хойно бүр техникумын оюутан байхын тодорчихсон, сэргэлэн цовоо, гял цалаараа нөхдөө хошуулчилсан нэгэн байсныг илтгэх бяцхан түүх хүүрнэе. Монголд цанын спорт хэзээ хэрхэн үүссэн юм бэ гэдэгт бэлээхэн хариулт байна. Анхдагч 4 нөхрийн нэг нь С.Аварзэд байжээ. “Аргыг олбол бэрхийг давдаг” уриатай анх удаагийн цанын холын аяллыг зохион байгуулсан түүх 1941 оны эхээр юмсанж. Ахмад цаначин гэх алдрыг хожим хүртэцгээсэн Б.Жигмэддорж, С.Аварзэд, Б.Дашдорж, М.Дамдин нар бүгд Зөвлөлт улсад Эрхүү хотноо техникумын оюутнууд байцгаажээ. Тэд Наушка-Улаанбаатарын чиглэлд 440 километр зам туулан идэр есийн хүйтэнд, хөр цасан дунд хил дамнасан цанын холын аялал хийжээ. Идэр залуу насны цог золбоо, эр зориг, тэвчээр хатуужил, ур чадвар, авхаалж самбаагаа нүүдэлчин малчин монголчууддаа гайхуулсаар явцгаажээ. “Түүхнээ анх удаа” гэсэн тодотгол тэдэнд яг таарна.

Багийн ахлагч Б.Жигмэддорж Эрхүү хотын Зоо-мал эмнэлгийн техникумын багш Поповдоо санал тавьснаар бэлтгэл ажилдаа оржээ. Тэгэх тэгэхдээ Сибирийн тэсгим хүйтэнд бэлтгэлдээ гарчээ. Попов багш нь тэдний дасгалжуулагч. Маршрут Наушка-Хиагт-Алтанбулаг-Улаанбаатар. Аялалын хугацаа 9 хоног. Цанаар аялагч 4-ийг Улаанбаатарт орж ирэхэд Нарангийн энгэрт МХЗЭ-ийн Төв Хорооноос “М-Пикав” гэдэг чийчаантай нэг дарга угтаж аван баяр хүргэсэн, тэр оройдоо үйлдвэр комбинатын ажилчид туг лоозон бариад жагсчихсан, нийслэлийн залуучууд угтаж авсан. Тэднийг зам дагуу морьтой цагдаа нар хамгаалсан боловч угтагчид тэдэн рүү шаваад дийлдэхгүй байсан, тэгэхэд л монгол хүн анх удаа цана, цаначин хоёрыг анх удаа үзсэн гэж бичжээ. Үнэн л дээ. Түүх бол түүх. Тэр 4 залуу өвлийн улиралд цанаар хичээллэхийн ид шидийг анх удаа үзүүлж, цанын спортыг сурталчилж, хожмын монгол цаначдыг байлдан дагуулсан анхдагчид нь болцгоожээ.

С.Аварзэдийн цаначны яруу алдар цаашаа үргэлжилнэ. Хойно Москвад ОУХДС-д оюутан байхдаа олон улсын уралдаан тэмцээнд оролцож эх орныхоо нэрийг дуурсгаж явжээ. Лав Монголоос анх удаа олон улсын өвлийн спортын наадамд цаначнаар оролцсон анхдагч гэж би үзэж итгэж байна. “Данзангийн Сүрэнхорлоо.

Цанын аялалын түүх, УБ, 2018 он” номд Содномын Аварзэд (1922-1989) гэсэн намтрын хэсэгт итгэхээр, тэгэхдээ он цаг, нэр бүхий зарим хүнийг эндүүрсэн байж болох мөрүүд байна. Тэндээс эшлэнгээ би залруулга хийхийг оролдъё.

Нөгөө багийн ахлагч Б.Жигмэддорж нь Ленинградад биеийн тамирын дээд сургуулийн оюутан, С.Аварзэд нь Москвад оюутан. Нэг өдөр Элчин сайд Ж.Самбуу Жигмэддоржийг дуудаж “Москвад сурч байгаа нөхөр С.Аварзэд та хоёр эх орныхоо нэрийн өмнөөс их хариуцлагатай үүрэг биелүүлнэ” гээд Румын улсын Бухарест хот, Карпатад болох тэмцээнд оролц гэжээ. Хоёр оюутан Дэлхийн оюутан залуучуудын анхны өвлийн IX их наадамд төлөөлөгч тамирчнаар оролцон, 18 ба 30 км-ийн зайд амжилттай уралдаж монгол хүн олон улсын тэмцээнд оролцсон тамирчид болж дэлхий дахинд “Монгол цаначин” гэсэн нэрийг цууриатуулсан анхдагч юм гэсэн мөрүүд тэр бэсрэг номд байна.

Цанын хөгжлийн түүхэнд хоёр том гавьяа байгуулсны нэгдүгээрт: Хил дамнасан холын аялалыг зохион байгуулсан багийн гишүүн,

хоёрдугаарт: Дэлхий дахинд Монгол гэдэг нэрийг цууриатуулсан цанын хамгийн анхны олон улсын чанартай тэмцээнд амжилттай оролцсон С.Аварзэдийн гавьяаг мартах аргагүй юм хэмээн тэр номд бичжээ.

“Данзангийн Сүрэнхорлоо. Цанын аялалын түүх, УБ, 2018 он” номд залруулга хийнэ гэснээрээ интернэтийн сан хөмрөг рүү орж үзлээ. Лав 1940-өөд оны сүүлээр Румынд зохиогдсон “Дэлхийн” гэсэн тодотголтой оюутан залуусын өвлийн наадам гэж гарч ирэхгүй байна. Харин “Бүх дэлхийн оюутнуудын өвлийн VIII наадам” гэж 1949 онд Чехословакийн Крконоше уулсын цанын “Шпиндлерув-Млин” курорт-төвд зохиогдож байжээ.

Олон улсын оюутны холбооноос зохион байгуулсан энэ тэмцээнийг “Олон улсын оюутны өвлийн 7 хоног” гэж нэрлэсэн нь ч интернэт лавлахад байна. Тэр 7 хоногийн үеэр Олон улсын их сургуулиудын спортын холбоо байгуулах санаачилга дэвшүүлсэн гэсэн байх юм.

Хэрэв тэр үйл явдалд манай хоёр оюутан-цаначид оролцсон бол түүхэн гавьяаны үнэ цэнэ бүр ч өсөөд явчихна. 1949 он. Оныг нь хөөвөл лав С.Аварзэд нь Москвад оюутан байсан нь гарцаагүй үнэн байна. Гэм нь тэр үүрэг даалгавар өгсөн гээд байгаа Элчин сайд Ж.Самбуу нь 1946 онд нутаг буцаж ГЯЯ-ндаа хэлтсийн дарга хийж байжээ. Тэгэхлээр тэр үүрэг даалгавар өгч тэмцээнд явуулсан нь Ж.Самбуугийн дараахи Элчин сайд Н.Ядамжав болж таарна. Хожмоо ч цанатайгаа нэрээ дуурсгаж явсан аман түүх ганц нэгээр зогсохгүй бий. ГЯЯ-ны сайд байхдаа яамныхныгаа хошуучлан Хандгайтад цанаар гулгаж явсан өнгөт зураг байна. Унгарт Элчин сайд байхдаа Румыныг хавсарч ажилласан, тэгэхдээ Карпатын ууланд цанаар гулгаж явсан гэж гэр бүлийнхэн нь ярьдаг, гадаад нөхөртэй авахуулсан энэ зураг ч хэлээд өгнө. 

Цаначин, цанын спортын анхдагч С.Аварзэдийн нэгээхэн түүх ийм буюу. “Данзангийн Сүрэнхорлоо. Цанын аялалын түүх, УБ, 2018 он” номоос хүсвэл тодруулж үзээрэй.

Д.Баярхүү