-Болохын тулд яах ёстой вэ?

Бид ингэхэд ямар улс оронд аж төрж байгаа вэ? Монгол хүн Монгол нутагтаа аз жаргалтай байна уу? Зовлон бэрхшээл нь юу вэ? Аз жаргалтай байхын тулд яах ёстой, юу хийх бүтээх ёстой вэ? Гэхчлэн түмэн асуулт монголчуудыг ээрнэ. Ээрээстэй ардчиллын жилүүдийг туулсан, цаашдаа ч туулах биз. Ямар ч байсан социалист нийгэм рүү эргэж очно гэж байхгүй болсон. Ёстой баттай хэлж тэмдэглэе. Ам асууя. Социализм, коммунизм эргэж ирэхгүй! Тэгэхлээр яах ёстой вэ? Америкийн “US News & World Report” сэтгүүлд улс орнуудын аз жаргал, ая тух, аюулгүй орчны тухай “Дэлхийн шинэ рейтинг 2026 он” гэсэн томхон мэдээлэл нийтлэгджээ. Дэлхийн 100 улс хэдэн арван хэмжүүрээр үнэлэгдэж жагссан байх юм. Хэмжүүр (шалгуур, категор) гэдэг нь эдийн засаг, дэд бүтцээс эхлээд аялал жуулчлалын таатай нөхцөл, амьдралын чанар чансаа, аюулгүй аж төрөх орчин бүгд оржээ.

Үндсэн 8 категороор рейтинг тогтооно:

1. Төрийн удирдлага 
2. Эдийн засгийн хөгжил
3. Соёл ба аялал жуулчлал
4. Дэд бүтэц
5. Эрүүлийг хамгаалах систем
6. Амьдрах ба ажиллах боломж
7. Аюулгүй байдлын түвшин
8. Экологийн нөхцөл

Энэ 8-аас гадна 24 дэд категор гэж бас байна. Хөдөлмөрийн зах зээлээс эхлүүлээд ядруулын түвшин, эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанар гээд олныг нэрлэжээ. Гэхдээ нэр бүхий нэг зуун улс орон яг адил шалгуур давна, тэгснээрээ рейтинг өндөр нам байна гэдэг бол нэг талаасаа субъектив ойлголт мөн л дөө. Өөрсдөө тийм шалгуурыг хангахын төлөө байдаг юм гэхэд гаднынханд хэрхэн танигдсан бэ гэдэг нь бас чухал юм.

Мэдээж үзэмж, тохилог зочид буудал чухал л даа. Бас аюулгүй байдал, хаа ч явсан тохь тух, тэр улсын иргэдийнх нь эрдэмлэг оюунлаг, хүнлэг чанар, ахуйн соёл гээд цаашаа явж өгнө.

Альпийн уулсын дунд хашигдсан, далайд гарцгүй Швейцарь нэгдүгээр байрт бичигдээд байдагт би хувьдаа гайхдаг, бас атаархдаг. Гурван шалгуураар шүү. Тогтвортой байдал, цэвэр цэмцгэр байдал, аж амьдралын өндөр чанар, энэ гурвын символ-бэлгэ тэмдэг болоод энэ улс оршин байж байна. Альпийн уулсын үзэсгэлэнт пейзаж, шоколад, бяслаг, хутга, өөр нэг их юмгүй, аа тийм далд нууц-манайхны шуналыг хөдөлгөдөг тэр банкнууд гээд энэ бүхний учир утга нь төрийн төгс удирдлага, эдийн засгийн үл тасрах хөгжил, боловсролыг орой дээрээ жинхэнээсээ тахидаг, хүн ард нь ямагт аз жаргалтай, толгой дараалан баян гэсгээд. Яагаад энэ Швейцарь ямагт бидний өмнө явах ёстой вэ гэдэгт хариулт хайя.

Рейтинг тогтоогчид Швейцарийг хэд хэдэн чухал категороор шалгажээ. Жижиг атлаа маш том, лут эдийн засгийг тэд бүтээж чаджээ, амьдралын чанарын стандарт дээд түвшинд хангагджээ, бизнес хийх ба хувийн аж ахуйгаа хөгжүүлэх боломж нь лут, төгсгөлд нь нийгмийн аюулгүй байдал. Соёл ба аялал жуулчлалаараа энэ улс дэлхийд хоёрдугаар байрт жагсаж байна. “Орчин үеийн амьдралын чанар” гэсэн тусгай стандартын сонгодог жишээ нь Швейцарь, юу гэвэл тэр хүчтэй эдийн засгаа төрийн институцэд итгэх тэр итгэлтэйгээ ард иргэд нь холбочихсон, гинжин хэлхээ шиг.

Рейтинг бүхий “Топ-10” нь бүгд нөгөө манай эх орончдын нацист, неонацист, адаг шаараар дуудаад байдаг Европын орнууд:

1. Швейцарь
2. Дани
3. Швед
4. Герман
5. Нидерланд
6. Норвег
7. Их Британи
8. Финланд
9. Люксембург
10. Австри

Соёл ба аялал жуулчлалын рейтингээр АНУ эхний байрт байна, харин амьдрах таатай, аз жаргалтай гэдгээрээ рейтингийн 18-р байрт байна. Тэр нь эрүүл мэндийн салбар, дэд бүтцээсээ болсон гэсэн байна. Нөгөө дайн хийгээд, муугаараа дуудуулаад, лалынханд хараалгаад байдаг Израиль Улсыг би жагсаалтаас хэргээр хайлаа. Рейтингийн 26-р байрт байж байнаа. Ард нь Португал, Унгар, Грек, Арабын Нэгдсэн Эмират гэсэн ч байх шиг.

Израилийн гайхамшиг ба давуу тал нь юу юм бэ гэж ухаад үзтэл маш өндөр түвшинд хөгжсөн технологижсон эдийн засаг гэсэн шалгуур гараад ирж байна. Экспорт нь өндөр шалгуур давсан. Хүний гараар бүтээсэн алмаз, өндөр технологийн тоног төхөөрөмж, эм гэж бичжээ.

Гуравхан шүү. Зэр зэвсэг гэж алга. Хүний насжилт өндөр түвшинд, боловсрол, хүн ам тутамд хүртэх орлого гээд рейтинг өсгөх үзүүлэлт нь бас давуу тал гэж байна. Рейтингээр Израиль нь шашны ба түүхэн өвөөрөө явж өгнө. “Дэлхийн шашны ба түүхийн төв” гэсэн категорт Иерусалимын Гаслангийн хана, Алтан оройт мечеть, Исүсийн шарил бүхий сүм, Аль-Акса мечеть гээд явж өгнө.

Ингэхэд манай Монгол хаахна бичигдээ бол гээд ухаад үзтэл муугүй шүү. Нийт 100 улс дээр рейтинг тогтоосны дотор ийм мэдээллүүд гарч ирээд байна. Mongolia ranks No. 68 overall in the U.S. News Best Countries rankings; Mongolia has been ranked 67th in the “World Competitiveness Yearbook 2026”; Mongolia is ranked No. 78 in the Quality of Life category of the global rankings гэсэн байх юм. Ямар ч гэсэн дундаас арай хойхно, гэхдээ шалдаа буусан төгсгөлийн 10 улсаас бол хол түрүүлжээ.

Нэр муутай улсуудыг жагсаасан чинь Камбож, Лаос, Зимбабве, Мьянмар. Гайхаад сууж байна. Халуун орны зовлонг ойлгож байна. Мэдэрч байна. Зимбабве бол социализм байгуулж байгаад баларчихсан, тэр мэдээж. Социализмын ёозгүй жишээ. Харин АСЕАН-д Сингапур, Индонез, Таиландтай зэрэгцээд байж байгааг нь ойлгохгүй байна. Газрын нөөц баялаггүй, хүн ам нь хэт өссөн, шашин-угсаатны зөрчилтэй заримыг нь ойлгож байна.

Ингээд сүүлийн 10 нь:  

91.Камбож 

92.Кени

93.Лаос

94.Пакистан

95.Ирак

96:Мьянмар

97.Зимбабве

98.Нигериа

99.Этиоп

100.Ангол гэжээ.

Төгсгөлд нь хятад судлаач шавь докторынхоо орчуулгаас эшлэе, манайханд сургамжтай. Санаа сэдэл аваарай. Хятадын хөрөнгө оруулагч тэрбумтан Ли Шяолай гэдэг хүн “Эд баялгийн бодит үнэн” (财富的真相 - 李笑来) номдоо хүн төрөлхтөний эзэмшдэг хамгийн үнэтэй гурван нөөцийг дараахи байдлаар эрэмбэлж гэнээ:

1. Анхаарлаа төвлөрүүлэхүй
2. Цаг хугацаа
3. Мөнгө

“Мөнгө, Мөнгө” гээд үхчих гээд байдаг манайханд хандсан бололтой тэгж бичжээ, тэр хятад нөхөр:–Мөнгө бол хамгийн хямд нөөц. Алдсан ч дахиад олж болно. Харин цаг хугацаа бол үнэтэй. Гэхдээ чи юу ч хийсэн, юу ч хийгээгүй байсан цаг хугацаа өнгөрдөгөөрөө л өнгөрнө. Чи цагийг удирдаж чадахгүй гэжээ.

Цааш нь: –Анхаарлаа төвлөрүүлэх гэдэг бол чиний цорын ганц удирдаж чадах, удирдаж болох хамгийн дээд зэргийн үнэт хөрөнгө чинь юм. Учир нь чи 10 цаг ширээний ард суусан ч (цаг зарцуулсан ч) анхаарал чинь өөр газар тэнүүчилж явбал чи юу ч бүтээж чадахгүй.

Анхаарлаа зөв төвлөрүүлэхгүй бол цаг хугацаа ямар ч үнэ цэнэгүй хог новш болж хувирдаг гэжээ. Би бичдэг дээ. Монгол хүн гэж ертөнцөд тусгай төрчихсөн юм биш, муу одонд төрчихсөн улс үндэстэн биш, яав ч биш гэж.

Бас тэр швейцарь хүн, ойрхноос бол сингапур хүн гэж тусгай одонд төрчихсөн төрмөл хосгүй заяагдмал улс биш, огтоосоо биш гэж бичдэг дээ. Бидний хувьд ялгаа огтоосоо байхгүй. Ялгааг нь хятадын тэрбумтан Ли Шяолай хэлээд өгчихсөн юм биш үү? Монголчуудад хичээл зүтгэл, гэхдээ зөв хичээл зүтгэл л ямагт дутагдаад ирсэн юм шиг ээ...

Д.Баярхүү