Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын удирдсан Засгийн газар байгуулагдаад долоон сар орчмын хугацаа өнгөрөөд байна. Хэдийгээр богино хугацаа боловч Засгийн Газар энэ хугацаанд улс төр, эдийн засгийн томоохон сорилт, дотоод зөрчилтэй нүүр туллаа.

Энэ хугацаанд огцрох хүртэл шахаж байсан Засгийн Газрын үйл ажиллагаа энэ богино хугацаанд олон хүний тарыг таниулсны нэг нь Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням. Хөгжлийн банкны 33 тэрбумын асуудалд нэр холбогдож байсан тэрээр анх удаа сайд болсон.

Гэвч Засгийн газар байгуулагдсанаас хойших богино хугацаанд Ерөнхий сайддаа асуудал үүсгэхгүйц хоёр том маргаан тариад амжсан нь түүнийг кабинет дотроо “зөрчил үүсгэгч” гэж ойлгохуйц байлаа . Тэр ч бүү хэл бусад сайд нартайгаа хэрүүл маргаан хийсэн тухай яриа ч гараад байна. 2025 оны наймдугаар сарын 20-нд Засгийн газар ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр буюу АМНАТ тооцох аргачлалд өөрчлөлт оруулсан. Уг өөрчлөлтийг салбарын сайд Г.Дамдинням танилцуулж, АМНАТ-ийг жишиг үнээр бус, биржийн бодит үнээр тооцон хөнгөлж авах шийдвэр гаргасан нь олон нийтийн шүүмжлэлийг өдөөсөн юм.

Түүний тайлбарласнаар жишиг үнээр АМНАТ тооцдог байсан нь аж ахуйн нэгжүүдэд бодит бус дарамт үүсгэж, түүхий эдийн үнэ буурах үед компаниуд алдагдалд орж, үйл ажиллагаа доголддог байжээ. Иймээс бодит үнэлгээнд суурилсан, биржийн үнээр тооцдог тогтолцоонд шилжсэн хэмээн мэдэгдсэн.

Гэвч УИХ-ын нэр бүхий гишүүд уг шийдвэрийг эрс эсэргүүцэж, АМНАТ-ын аргачлалыг явцуу хүрээнд өөрчилж, тодорхой компаниудад давуу байдал олгосон гэж үзсэн. Тэдний зүгээс уг тогтоолын улмаас 30-40 цэцэрлэг барихтай дүйцэх 200 тэрбум төгрөгийг төсөвт төвлөрүүлэх боломж хаагдсан бөгөөд үүнийг “нүүрсний хулгайгаас ялгаагүй” асуудал хэмээн дүгнэж байв. Тэр ч байтугай, салбарын сайд нь “энэ удаад л өнгөрөөчих” хэмээн гуйж байсан тухай хүртэл яригдсан нь нөхцөл байдлыг улам хурцатгасан. Энэхүү маргаан нь Засгийн газрыг огцруулах тухай яриа өрнөхөд хүргэсэн. Өөрөөр хэлбэл, АМНАТ-ийн хөнгөлөлт нь Засгийн газрыг “огцруулах шахсан” гол шалтгаануудын нэг болсон юм. Гэсэн ч Г.Дамдинням “АМНАТ-тэй холбоотой асуудал улстөржсөн, Засгийн газар хуулийн хүрээнд, бүрэн эрхийнхээ дагуу шийдвэр гаргасан, уг тогтоолоор ямар ч компани, тэр дундаа "Энержи Ресурс" давуу байдал аваагүй” хэмээн байр сууриа хамгаалсаар ирсэн. Харамсалтай нь, АМНАТ-ийн хөнгөлөлтийн сөрөг нөлөө өнөөдөр ч үргэлжилж байна. Эдийн засагчид уг шийдвэрийн улмаас уул уурхайн орлого тасарч эхэлсэн гэж дүгнэж буй. Үнэхээр ч сүүлийн хоёр сарын хугацаанд Монгол Улсын төрийн сан үндсэндээ цалин, зайлшгүй зардлаас өөрийг санхүүжүүлэх боломжгүй байдалд орсон нь бодит үнэн.

Монгол Улс төсвийн орлогынхоо гол хэсгийг уул уурхайгаас, тэр дундаа АМНАТ-өөс бүрдүүлдэг гэдгийг харгалзан үзвэл, энэ хөнгөлөлт төсвийн орлогод ноцтой нөлөөлсөн байх магадлал өндөр байна.

Үүнээс гадна шатахууны хомсдол Г.Дамдиннямын нэртэй салшгүй холбогдлоо. Сүүлийн хоёр сарын турш иргэд шатахуун түгээх станцуудын өмнө дугаарлаж, хомсдолд амьдарлаа. Гэтэл сайд энэ хугацаанд “шатахууны нийлүүлэлт хэвийн”, “удахгүй асуудал бүрэн шийдэгдэнэ” гэх мэт мэдэгдлийг удаа дараа хийсэн ч бодит байдал дээр байдал дээрдээгүй. Шатахуун импортлогчидтой уулзахдаа “ашгаа бодоод зориуд хомсдол үүсгэвэл торгоно, хариуцлага тооцно” хэмээн анхааруулж байсан ч маргааш нь л шатахуунд дугаарласан иргэдийн амьдрал үргэлжилсээр байв.

Өмнөх сайд нарын үед ч шатахууны хомсдол үүсч байсан ч тэд богино хугацаанд зохицуулж, хэвийн байдалд оруулчихаж чаддаг л байлаа. Харин Г.Дамдиннямын хувьд бодлогын уялдаа, менежмент сул байсны улмаас асуудал хоёр сар үргэлжилж, иргэдийг тарчлаасан нь бодит үнэн юм.

Эдгээр нөхцөл байдлыг нэгтгэн дүгнэхэд Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням Засгийн газрынхаа бодлого, үйл ажиллагаатай нийцэхгүй байгаа гэхэд болно. Товчхондоо, тэр Засгийн газартайгаа гар нийлэхгүй байна. Хэрэв энэ байдал цаашид ч хэвээр үргэлжилбэл эрх баригч нам эрс шийдвэр гаргахыг үгүйсгэх аргагүй юм.

Э.Солонго