Хотгорын газрын ховор элементийн ордын тусгай зөвшөөрлийг Их Британид бүртгэлтэй Khotgor Limited компанийн охин компани болох Khotgor Mining LLC эзэмшдэг бөгөөд тус компанийн эцсийн өмчлөгчөөр Г.Ганхуяг нэрлэгддэг.

Г.Ганхуяг нь өмнө нь Бодь Интернэйшнл компанийн дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан бөгөөд 2023 онд тус компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүнээр томилогдсон гэх мэдээлэл бий. Мөн Бодь Интернэйшнл нь тухайн үед Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар ажиллаж байсан Энхбаяртай холбоотой авлигын хэргийг шалгах ажиллагаанд нэр холбогдож байсан гэх мэдээлэл гарсан.

Үүнтэй холбоотойгоор Бодь Интернэйшнл нь Хотгорын газрын ховор элементийн ордод ямар хэмжээний ашиг сонирхол, эзэмшилтэй байсан эсэх, Khotgor Mining LLC-д олгосон тусгай зөвшөөрөл хууль ёсны дагуу олгогдсон эсэх, уг үйл явцад төрийн албан тушаалтнуудтай холбоотой ашиг сонирхлын зөрчил, авлига, хээл хахууль нөлөөлсөн эсэхийг нягтлан шалгах шаардлага үүсэж байна.

Гэхдээ дээрх холбоо хамаарал нь өөрөө авлига, хээл хахууль үйлдэгдсэнийг нотлох баримт биш. Иймд аливаа хардлага, таамаглалыг баримтаас ялгаж, холбогдох өмчлөл, гэрээ хэлцэл, тусгай зөвшөөрлийн түүх болон санхүүгийн мэдээллийг хараат бусаар шалгах нь зүйтэй.

Төслийн 80 хувийн эзэмшилтэй холбоотой асуудал

2023 онд Их Британид төвтэй уул уурхайн Temarise компани Хотгорын газрын ховор элементийн ордын 80 хувийн эзэмшлийг худалдан авсан гэх мэдээлэл бий. Одоогоор уг төслийн техник, эдийн засгийн үндэслэл буюу ТЭЗҮ-ийг боловсруулах ажил хийгдэж байгаа гэж мэдээлэгдэж байна.

Temarise компанитай хамтран ажиллаж буй түншүүдийн дунд Швейцарт төвтэй туршилт, хяналт шалгалт, баталгаажуулалтын үйлчилгээ үзүүлэгч SGS, Канадын уул уурхайн Primero, Өмнөд Африкийн уул уурхайн зөвлөх үйлчилгээний SRK Consulting, мөн Parabellum Resources Ltd зэрэг компаниуд нэрлэгдэж байна.

Эдгээр компаниудын зарим нь өмнө нь шүүхийн маргаан болон хууль эрх зүйн асуудалд нэр холбогдож байсан гэх мэдээлэл байдаг. Тухайлбал, 2016 онд Primero компанийн эсрэг хөрөнгө оруулагчдын зүгээс татвараас зайлсхийх схемтэй холбоотой мэдээллийг буруу өгч, хөрөнгө оруулагчдыг төөрөгдүүлсэн гэх агуулгатай нэхэмжлэл гарч байсан гэх мэдээлэл бий.

Мөн 2020 онд SGS-ийн Уганда дахь салбарын удирдах албан тушаалтныг хээл хахууль, татвараас зайлсхийсэн, мэдээлэл хуурамчаар үйлдсэн, албан тушаалаа урвуулан ашигласан гэх хэргээр шалгаж байсан гэх мэдээлэл гарч байжээ.

SRK Consulting компанийн хувьд 2017 онд Канадын нэгэн алт олборлогч компанид техник, эдийн засгийн үндэслэл болон нарийвчилсан инженерийн зураг төсөл боловсруулахад оролцсон бөгөөд уг төслийн дараа техникийн баримт бичиг, судалгааны чанартай холбоотой маргаан үүсэж, уурхайн үйл ажиллагааны үеэр хөрсний гулгалт гарсантай холбогдуулан тус компанийн эсрэг нэхэмжлэл гаргасан гэх мэдээлэл байдаг.

Гэхдээ эдгээр өмнөх маргаан, хэрэг явдал нь өөрөө Хотгорын төслийн ТЭЗҮ буруу, хуурамч болохыг нотлохгүй. Харин олон улсын томоохон төслийн хүрээнд боловсруулж буй ТЭЗҮ, инженерийн тооцоо, геологийн мэдээлэл хэр зэрэг хараат бус, бодитой, баталгаатай болохыг нягтлах шаардлагатайг харуулж байна.

Хараат бус техникийн аудит шаардлагатай

Хотгорын газрын ховор элементийн орд нь Монгол Улсын эдийн засаг, стратегийн ашиг сонирхол, байгаль орчин болон орон нутгийн иргэдийн амьдралд ихээхэн ач холбогдолтой байж болох төсөл юм.

Тиймээс уг ордын ТЭЗҮ болон түүнд үндэслэсэн инженерийн шийдлүүд нь зөвхөн компанийн өөрийн танилцуулга, хоёрдогч мэдээлэлд бус, талбай дээр хийсэн бодит судалгаа, хэмжилт, геологийн анхдагч өгөгдөл, лабораторийн шинжилгээ, инженерийн тооцоо болон олон улсын хүлээн зөвшөөрөгдсөн аргачлалд үндэслэсэн байх шаардлагатай.

Иймд төслийн ТЭЗҮ эцэслэн батлагдахаас өмнө түүнд ашигласан:

геологийн анхдагч мэдээлэл;

хайгуул, өрөмдлөгийн үр дүн;

лабораторийн шинжилгээ;

хүдрийн нөөцийн тооцоо;

уурхайн төлөвлөлт;

инженерийн тооцоо;

байгаль орчны үнэлгээ;

санхүү, эдийн засгийн таамаглал;

эрсдэлийн тооцоо

зэрэг мэдээллийг хараат бус мэргэжлийн байгууллагаар дахин хянуулах нь зүйтэй.

Мөн шаардлагатай тохиолдолд ТЭЗҮ-ийн суурь болсон анхдагч мэдээлэл, хэмжилт, судалгааны аргачлал болон холбогдох баримт бичгүүдийг олон нийтэд ил болгож, хараат бус мэргэжилтнүүдээр хөндлөнгийн техникийн аудит хийлгэх боломжийг бүрдүүлэх шаардлагатай.

Хэрэв шалгалтын явцад хуурамч, төөрөгдүүлсэн, зориудаар нуусан эсхүл хангалттай хэмжээнд баталгаажаагүй мэдээлэл ашигласан нь тогтоогдвол хуульд заасан журмын дагуу буруутай этгээдүүдэд хариуцлага тооцох ёстой.

Эцсийн дүндээ Монголын олон нийтэд хэрэгтэй зүйл бол баталгаагүй хардлага ч биш, компанийн сурталчилгааны мэдээлэл ч биш. Шалгаж, баталгаажуулж болох бодит баримт, ил тод мэдээлэл, хараат бус дүгнэлт, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тооцоо юм.

Хотгорын газрын ховор элементийн орд стратегийн ач холбогдолтой гэж үзэж байгаа бол түүний өмчлөл, тусгай зөвшөөрөл, хөрөнгө оруулалтын бүтэц болон ТЭЗҮ-ийн үнэн зөвийг эргэлзээгүйгээр тогтоох нь төр, хөрөнгө оруулагчид төдийгүй Монголын нийт иргэдийн эрх ашигт нийцнэ.

Г.Бямба