2026 оны долдугаар сард Сангийн сайд З. Мэндсайхан “Rio Tinto” хяналтын багцыг нь эзэмшдэг “Оюу Толгой” уурхайн зээлийн хүүгийн өдөр тутмын зардал 13.6 тэрбум төгрөгөөс 10.2 тэрбум төгрөг болж буурсныг мэдээлсэн. Нөхцөл байдал Монголын талд ашигтайгаар өөрчлөгдсөн мэт. Гэвч ам.доллараар тооцвол Монгол Улс өдөрт 2.83 сая доллар төлсөн хэвээр байна. Гэрээний дагуу улсын иргэн бүр өдөр бүр бараг нэг доллар, тодруулбал 80 цент төлж байна.

Оюу Толгойн тооцоог хийж үзье. Хүн амын тоог өдөр тутмын зээлийн төлбөртэй харьцуулбал дөнгөж төрсөн нярай ч амьдралынхаа эхний өдрөөс “Rio Tinto” компанид өдөр бүр бараг нэг долларын өрийн ачаалалд ногдож байна.

Улсын иргэн бүрд ногдуулан тооцвол 5.4 мянган доллараас давна (насанд хүрсэн хүний хагас жилийн дундаж орлоготой тэнцэх хэмжээ). Энэ бол хэтрүүлэг биш, албан ёсны мэдээлэлд үндэслэсэн математик тооцоо юм. Өөрөөр хэлбэл, монголчууд өөрсдийнхөө уурхайн зээлийг төлөхөд дэм болохын тулд ч хүүхэд төрүүлж байгаа мэт дүр зураг үүсэж байна. Зах зээлийн нөхцөл байдал, металлын үнээс үл хамааран зээлийн хүү өдөр бүр бодогдоно. 2026 онд Монгол хүн бүр улсын татвар, хураамжаас гадна Монголд амьдарч байгаагийнхаа төлөө “Rio Tinto”-д өдөр тутмын долларын татвар төлж байна. Бид үнэхээр үүнийг төлөх ёстой гэж үү?

Төслийг хэрэгжүүлж эхэлснээс хойш 15 гаруй жил өнгөрсөн ч Монгол Улс нэг ч удаа ногдол ашиг аваагүйг уншигчдад дахин сануулъя!! Их Британийн удирдлага ногдол ашгийн төлбөрийг 2027 онд эхлүүлнэ гэсэн амлалтаар хязгаарлагдаж байна. Үүний зэрэгцээ “Rio Tinto” уурхайг удирдсаныхаа төлбөрийг мөн авсаар байна. Ингээд бид хамгийн том ордынхоо гуравны нэгийг эзэмшдэг хэрнээ ашиг хүртэхгүй, харин хоёр төрлийн төлбөр төлөх үүрэг хүлээжээ.

Монголд 15 жил ажиллах хугацаандаа “Rio Tinto” татвар, төлбөр хэлбэрээр Монгол Улсад ердөө 6.1 тэрбум доллар төлсөн. Харин компанийн 2025 оны орлого дангаараа 57.6 тэрбум доллар, цэвэр ашиг нь ойролцоогоор 10 тэрбум доллар байв. Энэ компани “Оюу Толгой”-н ногдол ашиг төлөх хөрөнгөгүй гэж үү?

Харин ч манай улс 2025 онд 57.6 тэрбум долларын орлоготой, Монголын 9.4 тэрбум долларын орлогоос зургаа дахин их орлоготой дэлхийн томоохон корпорацид төлбөр төлж байна. 2025 оны эцсийн байдлаар “Оюу Толгой”-той холбоотой манай улсын нийт өр 19.64 тэрбум долларт хүрсний 6.83 тэрбум нь хуримтлагдсан зээлийн хүү юм. Үүнийг нярай хүүхэд, ахмад настныг оролцуулан нэг иргэнд ногдуулан тооцвол 5.4 мянган доллараас давна. Бидний хэн нь ч энэ зээлийг аваагүй ч улс орны хөгжил, иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэхэд зарцуулж болох хөрөнгөө жил бүр алдаж байна.

Зээлийн дарамтаас болж манай улсад үнэ огцом өссөн. 2025 онд хонины махны үнэ бараг 16 хувиар нэмэгдэж, нэг килограмм нь 17,252 төгрөгт хүрэв. Нэг талх 2,707 төгрөгийн үнэтэй болж, талх, нарийн боовны үнэ жилийн дотор 8.5 хувиар өссөн. Ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч буй хүмүүс нийт хүн амын 27 хувийг эзэлж байна. Шатахууны хомсдол нэмэгдэж, чухал дэд бүтэц элэгдэж, эмнэлэг, сургуулиуд хаагдаж байна. Монголчууд газрын гүнд хүнд нөхцөлд ажиллаж байхад улсын өр нэмэгдэж, иргэд өдөр тутмын хүнсэндээ хүртэл хэмнэлт хийхээс өөр аргагүй болжээ. Харин газрын баялаг маань биднээс зургаа дахин баян этгээдийн ашиг сонирхолд үйлчилж байна.

Ногдол ашиг олговол хямралыг зөөлрүүлэх боломжтой байлаа.

Гуравдугаар сард Засгийн газар 2026 онд төлбөр хийхийг шаардаж байсан ч одоо хугацааг 2027 он хүртэл хойшлуулахыг зөвшөөрчээ. Дахин хойшлуулахгүй гэсэн ямар ч баталгаа алга. “Үндэсний баялгийн сан”-г хөрөнгөжүүлнэ гэсэн амлалт авсан ч ирэх сард сангийн хөрөнгө бүрдүүлж эхлэх хугацааг, жишээлбэл, 2030 он хүртэл хойшлуулах тохиролцоо хийхгүй гэх баталгаа байхгүй.

Манай газрын баялаг хэзээ улсын төсөвт бодитой хувь нэмэр оруулж эхлэх вэ гэсэн асуулт дахин гарч ирж байна. Иргэн бүр төрсөн цагаасаа эхлэн өдөрт бараг нэг долларын далд төлбөрийн ачаалал төлөх ёстой юм уу? Дэлхийн хамгийн том зэсийн ордуудын нэг нутаг дэвсгэрт нь байдаг улс яагаад өнөөдрийг хүртэл түүнээс ногдол ашиг аваагүй юм бэ?

Эдгээр асуултад одоогоор хариулт алга. Иргэн бүрээс өдөр бүр авдаг, төрийн бус шинжтэй өдөр тутмын санхүүгийн ачаалал болон жилээс жилд хойшлогддог эцэс төгсгөлгүй амлалтууд л байна.

Нэг зүйл тодорхой: нөхцөл байдлыг өөрчлөхийн тулд эхлээд хяналтаа гартаа авах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, өөрийн уурхайн дахь эзэмшлийн хувиа нэмэгдүүлж, удирдлагыг өөрсдөө гартаа авах шаардлагатай.

Б.Батаа