Монгол Улсад шатахууны хомсдол үүсэж, иргэд шатахуун түгээх станцуудын гадна урт дараалалд зогсож буй энэ үед ОХУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Алексей Евсиковын шатахууны нийлүүлэлтийн талаарх яриа олны анхаарал татаж байна. Оросын тал Монгол Улсад гэрээгээр тохирсон шатахуунаа нийлүүлж байгаа гэх тайлбар бодит нөхцөл байдалтай хэр нийцэж байна вэ? Хэрэв нийлүүлэлт хангалттай байгаа юм бол яагаад Монголын хэрэглэгчид бензин авахын тулд олон цагаар дугаарлаж байна вэ?Энэ асуултад хариулахын тулд гэрээгээр тохирсон хэмжээний шатахуун нийлүүлэх, тухайн улсын бодит хэрэглээг бүрэн хангах гэсэн хоёр ойлголтыг ялгаж үзэх шаардлагатай.

Салбарын эх сурвалжийн өгсөн дэлгэрэнгүй мэдээллээс үзвэл өнөөгийн хомсдолын гол шалтгаан нь ОХУ гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлж байгаа эсэхээс илүүтэй Монгол Улсын өсөн нэмэгдсэн хэрэглээг олон жилийн өмнө тохиролцсон нийлүүлэлтийн хэмжээ хангаж чадахаа больсонд оршиж буй аж.

Эх сурвалжийн мэдээлснээр Монгол Улсын Засгийн газар, шатахуун импортлогч хувийн хэвшлийн компаниуд ОХУ-ын талтай арав гаруй жилийн өмнө хийсэн тохиролцооны хүрээнд АИ-92 бензиний сарын нийлүүлэлтийн доод хэмжээг ойролцоогоор 50 мянган тонноор тогтоожээ. Тухайн үед Монголын шатахууны хэрэглээ өнөөгийнхөөс харьцангуй бага байсан учраас энэ хэмжээ зах зээлийн хэрэгцээнд нийцэж байв.

Гэвч өнгөрсөн арван жилийн хугацаанд Монгол Улсын эдийн засаг тэлж, автомашины тоо нэмэгдэн, тээвэр, худалдаа, үйлчилгээний салбар өргөжсөнөөр шатахууны хэрэглээ эрс өсжээ. Өнөөдөр АИ-92 бензиний сарын ердийн хэрэглээ 75–85 мянган тоннд хүрсэн гэх мэдээлэл байна.

Өмнөх жилүүдэд ОХУ-ын Ангарскийн газрын тос боловсруулах үйлдвэрээс Монголын импортлогчдын захиалгын дагуу сар бүр 70–90 мянган тонн хүртэл шатахуун нийлүүлдэг байсан бол одоо энэ хэмжээ 50–60 мянган тонн болж буурсан гэж салбарын эх сурвалж тайлбарлажээ.

Энэ тоон мэдээлэл үнэн бол өнөөгийн хомсдолын гол шалтгаан тодорхой харагдана. Сард 85 мянган тонн бензин хэрэглэдэг зах зээлд 50 мянган тонн нийлүүлбэл 35 мянган тоннын зөрүү үүснэ. Өөрөөр хэлбэл, сарын хэрэглээний 40 гаруй хувьтай тэнцэх хэмжээний шатахууныг өөр эх үүсвэрээс нөхөх шаардлагатай болно.

Энэ нь шууд 35 мянган тоннын хомсдол үүссэн гэсэн үг биш. Гэхдээ бусад эх үүсвэрээс авах импорт, өмнөх нөөцөөр уг зөрүүг нөхөж чадахгүй бол шатахуун түгээх станцуудын гадна дараалал үүсэх нь гайхах зүйл биш.

Тэгвэл Оросын Элчин сайдын тайлбар худал гэсэн үг үү?

Үгүй. ОХУ гэрээгээр тохирсон доод хэмжээгээ нийлүүлж байгаа учир гэрээний үүргийн талаасаа үнэн ярьсан гэсэн үг. Харин Монгол Улсын өнөөгийн хэрэглээг бүрэн хангаж байгаа гэсэн ойлголт төрүүлсэн бол энэ нь бодит нөхцөл байдлыг дутуу илэрхийлсэн хэрэг болж буй юм.

Өөрөөр хэлбэл, ОХУ гэрээгээ биелүүлж байж болно. Гэхдээ энэ нь Монгол Улсад шатахууны хомсдол үүссэн үнэнийг үгүйсгэх шалтгаан болохгүй. 

Мөн үүн дээр нийлүүлэлтийн хугацааны асуудал нэмэгдэж байна.

Арваннэгдүгээр сарын 10-ны байдлаар тухайн сарын шатахууны захиалгын ердөө 15 хувь нь ачигдсан тухай салбарын эх сурвалж мэдээлжээ. Сарын гуравны нэг өнгөрсөн байхад захиалгын ийм бага хувь ачигдсан нь нийлүүлэлтийн хуваарьт хүндрэл үүссэнийг илтгэж байна. Гэхдээ энэ нь тухайн компанийн захиалгын үзүүлэлт бөгөөд улсын хэмжээний нийт импортын дүнтэй адилтгаж болохгүй.

Шатахуун нийлүүлэх гэрээтэй байх нэг хэрэг. Харин захиалсан бүтээгдэхүүн хугацаандаа ачигдаж, Монголын хилээр нэвтэрч, агуулахад бууж, улмаар хэрэглэгчдийн автомашины саванд хүрэх нь өөр хэрэг. Энэ хэлхээний аль нэг хэсэгт саатал гарвал эцсийн үр дагаврыг иргэд л амсана.

Өнөөгийн шатахууны хомсдолтой холбоотойгоор импортлогч компаниудын үйл ажиллагааг тойрсон хардлага ч газар авчээ. Тухайлбал, шатахуун түгээх станцууд савандаа бензинтэй мөртлөө борлуулахгүй байна гэх шүүмжлэл түгээмэл гарч байна.

Гэвч үүнд техникийн шалтгаан байдгийг салбарын эх сурвалж тайлбарлажээ. Шатахуун хадгалах савыг бүрэн хоослох нь тоног төхөөрөмжийн ажиллагаанд эрсдэл учруулдаг тул тодорхой хэмжээний үлдэгдэл хадгалах шаардлагатай байдаг аж. Зарим саванд 2000–3000 литр шатахуун үлддэг бөгөөд үүнийг бүхэлд нь борлуулах боломжгүй гэжээ. 

Орон нутагт ч нөхцөл байдал өөрийн онцлогтой. Нөөц хязгаарлагдмал үед шатахууныг нэг дор борлуулбал дамжин өнгөрөх тээврийн хэрэгслүүд худалдан авч дуусган, тухайн сум, аймгийн иргэд шатахуунгүй үлдэх эрсдэлтэй. Иймээс орон нутгийн удирдлагууд шатахууныг тодорхой хуваарь, хязгаарлалттай худалдаалах хүсэлт тавьдаг байна.

Энэ нь зарим тохиолдолд шатахууныг зориудаар нуун дарагдуулж байгаа бус, хязгаарлагдмал нөөцийг аль болох олон хэрэглэгчид хүргэх гэсэн зохицуулалт байж болохыг харуулна.

Нөгөө талаар шатахуун импортлох, борлуулах нь бизнесийн үйл ажиллагаа. Компаниуд урьдчилан төлбөрөө төлсөн болон байнгын гэрээт хэрэглэгчдийн өмнө үүрэг хүлээдэг. Тиймээс хомсдолын үед тэдгээр хэрэглэгчдэд давуу эрх олгох шаардлага гардаг тухай салбарын эх сурвалж дурджээ.

Иргэдийн дунд бас нэгэн хардлага бий. Энгийн АИ-92 бензин дууссан атлаа Евро-5 стандартын АИ-92 бензин яагаад дуусахгүй байна вэ? Импортлогчид зориудаар хямд бензинээ нууж, үнэтэй бүтээгдэхүүн борлуулахыг оролдож байгаа юм биш биз?

Энэ асуултад ч эдийн засгийн тайлбар байна.

Евро-5 стандартын АИ-92 бензин нь өндөр өртөгтэй учраас энгийн АИ-92-оос үнэтэй борлуулагддаг. Салбарын эх сурвалжийн мэдээлснээр нийлүүлэлтийн дутагдлыг нөхөх зорилгоор БНХАУ болон ОХУ-аас Евро-5 стандартын АИ-92 бензин нэмж импортлон, шатахуун түгээх станцуудад хуваарилжээ. Гэвч хэрэглэгчдийн дийлэнх нь үнийн хувьд хямд энгийн АИ-92 бензинийг сонгодог тул Евро-5 бензиний борлуулалт харьцангуй удаан байгаа аж.

Өөрөөр хэлбэл, нэг төрлийн шатахуун дууссан байхад нөгөө төрөл нь үлдэгдэлтэй байгаа нь зохиомол хомсдол үүсгэсний нотолгоо биш юм.

Мөн энгийн АИ-92 бензинийг Евро-5 стандартын бүтээгдэхүүн болгон борлуулах боломжийн талаар хардлага гардаг. Гэвч эдгээр бүтээгдэхүүний чанар, стандарт, хадгалалтын шаардлага ялгаатай. Евро-5 стандартын шатахууныг энгийн бензинтэй хольсон тохиолдолд эцсийн бүтээгдэхүүн тухайн стандартыг хангах эсэх нь эргэлзээтэй болно. Тиймээс бүтээгдэхүүний чанар, стандартын хяналт чухал юм.

Шатахууны үнэ нэмэгдсэн асуудал ч иргэдийн бухимдлын нэг шалтгаан болж байна. Салбарын эх сурвалжийн тайлбарласнаар АИ-92 бензиний үнэ 2590 төгрөгөөс 3600 төгрөг болж өссөн нь ойролцоогоор 39 хувийн нэмэгдэл юм. Үүний зэрэгцээ импортын худалдан авах үнэ тонн тутамд 705 ам.доллар байсан бол үе шаттай өсөж, 1070 ам.долларт хүрсэн гэжээ.

Эдгээр тооноос харахад импортын худалдан авах үнэ жижиглэнгийн үнээс илүү өндөр хувиар өссөн байж болох ч тээвэр, татвар, валютын ханш, бусад зардлыг тооцохгүйгээр импортлогчдын ашиг, алдагдлыг эцэслэн дүгнэх боломжгүй.

Гэхдээ нэг зүйл тодорхой. Монгол Улс шатахуунаа гадаад валютаар худалдан авдаг учраас дэлхийн зах зээлийн үнэ, нийлүүлэгч орны нөхцөл байдал, валютын ханшийн өөрчлөлтөөс шууд хамаардаг. Шатахууны үнийг дотоодын улс төрийн шийдвэрээр дангаар нь тогтвортой барих боломж хязгаарлагдмал.

Ялангуяа дизель түлшний үнийн өсөлт тээвэр, уул уурхай, хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэлийн зардлаар дамжин өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүний үнэд нөлөөлөх эрсдэлтэй. АИ-92 бензиний үнийн өсөлт ч өрхийн зардал, зорчигч тээвэр, үйлчилгээний үнэд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлнө.

Энэ бүхнээс харахад шатахууны хомсдолыг зөвхөн нэг сайд, эсвэл импортлогч компаниудын буруутай үйл ажиллагаатай холбон тайлбарлах нь өрөөсгөл юм. Нийлүүлэлтийн хэмжээ, ачилтын хугацаа, өсөн нэмэгдсэн хэрэглээ, түгээлтийн зохион байгуулалт, олон улсын зах зээлийн нөхцөл байдал зэрэг олон хүчин зүйл давхар нөлөөлж байна.

Монгол Улс шатахууныхаа дийлэнхийг нэг улсаас импортолдог учраас нийлүүлэгч талын үйлдвэрлэл, экспортын бодлого, тээвэрлэлтийн аливаа хүндрэл манай зах зээлд шууд нөлөөлөх эрсдэлтэй. ОХУ-ын дотоодын шатахууны зах зээл, Украины дайны үр дагавар, олон улсын хориг арга хэмжээ, дэлхийн газрын тосны үнийн өөрчлөлт зэрэг нь нийлүүлэлтийн орчинд нөлөөлж болох хүчин зүйлс юм.

Ийм нөхцөлд Монгол Улс зөвхөн өнөөдрийн хомсдолыг аргацаах бус, урт хугацаанд шатахууны аюулгүй байдлаа хангах бодлого хэрэгжүүлэх шаардлагатай. ОХУ-тай байгуулсан нийлүүлэлтийн тохиролцоог өнөөгийн хэрэглээнд нийцүүлэх, бусад улсаас авах импортын хэмжээг нэмэгдүүлэх, шатахууны стратегийн нөөцөө өргөжүүлэх нь зайлшгүй шийдвэрлэх асуудал болжээ.

Эцэст нь анхны асуултад эргэн очъё. Евсиков элчин сайдын яриа үнэн үү?

ОХУ гэрээгээр тохирсон хэмжээгээр шатахуун нийлүүлж байгаа гэх тайлбар үндэслэлтэй байж болно. Гэхдээ энэ нь Монгол Улсын өсөн нэмэгдсэн хэрэглээг бүрэн хангаж байна гэсэн үг биш. Гэрээний үүрэг биелж байгаа ч зах зээлийн бодит хэрэгцээ хангагдахгүй байгаа нь өнөөгийн хомсдолын нэг гол шалтгаан болж байна.

Б.Намуун