Энэ хүн өнөөдөр Монгол Улсын иргэн Намбарын Энхбаяр боловч Монголын Энхбаяр гэсэн нэрийн хуудас нь хэвээрээ байна. Өөрийгөө ч, өрөөлийг ч зүгээр суулгадаггүй, залхуурах дуртай мань мэтийн хувьд заримдаа үнэнийг хэлэхэд залхаж зугтмаар завгүй хүн яг тэр хэвээрээ. Заавал явах албан үүрэг байхгүй ч зудан дундуур зүтгэж, малчин ардынхаа үгийг сонсож, аяны богц дүүрэн асуудлын шийдэл, санал санаачилгатай ирж, Засгийн газарт хандсан нь өнөөдрийн албан тушаалтнуудыг өөрийн эрхгүй хөдөөг зүглэхээс өөр аргагүй байдалд оруулах жишээтэй.

“Ард түмний Ерөнхийлөгч” гэсэн тодотголтой энэ хүн ардчилсан төрд хорь шахам жил зүтгэж, шат шатаар ахин дэвшсэн билээ. Тэрээр “Миний алдаа зөвхөн надтайгаа үлдэж, намайг л хохироодог, харин амжилт нийт хүмүүсийнх болдог байгаасай” хэмээн ярьдаг. Ингээд бидний ярилцлага эхлэв.

БОДЛОГОГҮЙН ЗУД, ХАРИУЦЛАГАГҮЙН ГАМШИГ

-Та өнөөдөр иргэн Энхбаяр. Төрийн алба хашаагүй ч “Хөдөөгийн хөгжил” ТББ-ын тэргүүний хувьд орон нутгаар явж, малчдад тусаллаа. “Тэнхлүүн явахад тэмээгээр тусалснаас тэвдэж явахад тэвнээр тусла” гэж ярьдаг монголчууд буянтай ажил хийлээ хэмээн дуртай, таатай л байна. Гэхдээ ард түмнийг өмгөөлөх, хамгаалах, асуудал шийдэх албан үүрэгтэн, ард түмэнтэй амь нэг байна гэж амласан нь амь тусдаа байж,  хэлүүлж хэлүүлж, дуртай дургүй хуруу, хошуугаа хөдөлгөхчөөн болж байхад Та цас туулж, зудтай тэмцэх гэж явах ямар шаардлага байгаа юм бэ? Монголынхоо зудтай нутгаар явж, зүдэрсэн малчиддаа тусламж хүргэснийг чинь буруу гээд, харин ч далай алгасан зугаалсныг нь зөв гэх нь холгүй яриа тарааж байгааг Та дуулсан уу?

-Зуд турхантай, ядарч зүдэрсэн цагт тусалж дэмжих гэж ирлээ хэмээн малчид маань үнэн сэтгэлээсээ баярлан хүлээж авцгааж байна лээ. “Зовох цагт нөхрийн чанар танигдана” гэдэг биз дээ. Зуд турхан болж байхад, Монголын буян хорогдож байхад зурагтаар хараад зүгээр сууж чадсангүй ээ. Явах ёстой нь явна биз гээд биеэ оторлоод байлтай биш. Таны хэлдгээр иргэн хүн тусалж дэмжихээр  хүрч очиж болж байхад эрх мэдэлтнүүдийн зарим нь ичсэндээ, зарим нь Энхбаяр яваад байхад би очихгүй бол болохгүй гэж сандарсандаа, нэг хэсэг нь ч зөв үлгэр авч хөдөөг зүглэж, малчны хотхонд очих биз гэж бодсон. Зудтай аймгуудыг зүглэсэн төр, засгийнхны мөр зам нэмэгдсэнд малчдынхаа өмнөөс баяртай байгаа шүү.

Гурил, будаа, чүдэнз, цай тараасан зүгээр нэг явалт ч биш байлаа. Малчидтай зовлон жаргалыг нь хуваалцан ярилцаж байхад “Бид банкнаас зээл авчихсан. Одоо хонь малгүй, төлөх чадваргүй боллоо. Манайх хотод сурдаг оюутантай. Ирэх намар сургалтын төлбөрийг нь даах үс ноос, арьс шир, мах сүүгээ өгөх хэдэн малаа алдчихлаа” гэсэн сэдэв үргэлж хөндөгдөж байна. Оюутны сургалтын төлбөрийн зээл гэхэд малчдын авсан нийт зээлийн 60 хувь болдог. Зуун төгрөг зээллээ гэхэд жар нь сургалтын төлбөрт явна гэсэн үг. Тийм ч учраас зудны хохиролтой нь уялдуулж, малчдын банкны зээл болон хүүхдийнх нь ирэх жилийн сургалтын төлбөрийг хөнгөлөх, чөлөөлөх ажлыг Засгийн газар зориуд хөрөнгө мөнгө дайчлан шийдэх шаардлагатай байна.

Зудыг хохирол багатай давж байгаа ажилч малч өрх ч бишгүй байна. Тэд “Малчид бид болох бүтэхээрээ цас зудыг давах гэж зүтгэж, тэмцэж байна. Харин төр, засаг маань жирийн нэг малчинтай барьцалгүй, заавал яг адилхан байх гэлгүй, зудыг урьдчилан тооцоолж, хохирол багатай давж туулах талаар бодож тооцож, ухаарч болдоггүй юм болов уу?” гэж асууж, бас шаардаж байгаа юм. “Зунд нь өвс ногоо ургаагүй, ган гачигтай  л байгаа бол өвөлдөө цас орсон ч, ороогүй ч зуд болох нь мэдээж. Зуншлага муутай байсан нутаг орны малчдын малыг худалдаж аваад цэцэрлэг сургууль, арми цэрэг, албан байгууллагад нийлүүлэх, зах зээлд борлуулах ажлыг зохион байгуулж болдоггүй юм уу? Борлуулсан мөнгөний нэг хэсгийг өвлийг давахад нь зориулж өгөөд, нөгөө хэсгийг нь малын хорогдол багатай аймаг, сумдаас мал худалдан авч дахин малжуулах мэтийн ажил зохион байгуулж болдоггүй юм уу?” гэж асууж байна. Шуудхан хэлэхэд энэ үгний цаана ажил хариуцсан хүмүүс, албан тушаалтан, төр, засагт санаачилга, сэтгэл дутаж байна гэсэн шүүмжлэл, гомдол аль аль нь байна. Ер нь хаана сэтгэл дутна, тэнд санаачилга дутдаг шүү дээ. Энэ бол байгалийн зуднаас гадна “бодлогогүйн зуд, хариуцлагагүйн гамшиг” гэгч айхавтар хэнэггүйтэл нүүрлэсний хар гай.

Бас нэг онцгой чухал асуудал бол Улсын мал эмнэлгийн тогтолцоог дахин сэргээх явдал. Ерээд оны сүүлчээр мал эмнэлгийг хувьчилсан нь малын үүлдэр угсаа, чанар чансааг доройтуулсан, зах зээлд өрсөлдөх, борлогдох бололцоог нь хумьсан, малчны орлогыг бууруулсан хор урхагтай алдаа болжээ. ОХУ-ын Буриадын Ерөнхийлөгчтэй уулзаж байхад “Бид Монголоос мал авах сонирхолтой. Гэтэл шаардлага хангахгүй байна. Саяхан бид 2000 мал авахаар болоод манай улсад баримталдаг мал эмнэлгийн шаардлагын дагуу шалгахад 150 нь тэнцэж байна” гэж хэлж байна лээ. Улсын мал эмнэлэг байхгүй болсноос хойш малын чанар муудаж, давжаарч, өдий зэргийн хүйтнийг даваад гарчихдаг байсан бол өнөөдөр осгоод үхчихдэг болсон байх жишээтэй. Үндсэн хуулиндаа “Мал төрийн хамгаалалтанд байна” гэж заасан. Улсын мал эмнэлгийг хувьчилснаараа Үндсэн хуулиа ч агуулгаар нь зөрчсөн гэж мал аж ахуйн мэргэжлийн хүмүүс хэлдэг.

Нөгөө талаар “малчин” гэдэг бол ерөөсөө мэргэжил мөн. Мал сүргээ чанаржуулж өсгөе, үр шимийг нь ахиухан хүртэе гэж л байгаа бол “малчин” гэдэг мэргэжлийг БСШУЯ-аас стандарт тогтоон баталж, ХААИС, Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвүүдэд сургадаг болох ёстой. Малчид үр хүүхдээ насанд хүрч, тусдаа гарахад нь хэдэн мал тасдаж өгснөөр тэд малчин болчихгүй. Энэ бол их том эндүүрэл гэдгийг зуд турхан, цас шуурга хатуухан  сануулж байна гэж хэлж болно. Миний бие Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байхдаа ХААИС-ийнхантай ярьж, дэргэд нь малчны нэг жилийн анги нээсэн. Энэ ангийг төгссөн 50 гаруй залуу малчин зуданд зүдрэхгүй, өвлийг өнтэй давж байгаа гэдэгт итгэлтэй байна.

Энэ бүх нөхцөл байдал, асуудлыг шийдэж, хүнд бэрхийг давах саналыг нэгтгээд миний бие Засгийн газарт хандан захидал илгээсэн. Засгийн газрынхан уншин танилцаж, судлан шийдвэрлэж, дорвитой ажил хийх байх гэж найдаж байна. Миний найдах ч яахав. Цаана чинь ингэж шийдэхийг нүдээ бүлтийтэл хараад хүлээгээд сууж байгаа мянга мянган малчид байна шүү дээ.

-Одоо улс төр рүү оръё. Би таныг анх улс төр рүү 20 жилийн өмнө буюу МАХН-ын онц их хуралд оролцохдоо том алхаж орж ирсэн гэж боддог. Хүмүүс ч тэгж ярьдаг юм байна лээ. Танай намын Онц их хурал болоход Та ганцаараа бүх асуудалд эсрэг санал өгсөн. Хүн улс төрд орж ирэхдээ нэг бол дарга нарыг дагаж зөв ч, буруу ч бүх юмыг нь зөвшөөрч орж ирнэ. Эсхүл дарга нарын алдаатай ажлыг нь шүүмжилж сөрж орж ирнэ гэж хэлж болох юм. Та дагаж биш, сөрж орж ирсэн. Тэр үед, тухайн үеийн улс төрийн ганцхан хүчин байсан МАХН улс орноо шинэчилж чадахгүй гэсэн бодол Танд байсан уу? Эсвэл удирдаж байсан хүмүүст нь байсан уу?

-Тэр үед МАХН-ын шинэчлэлийг илүү гүн гүнзгий, дотоодод ч, гадаадад ч хүлээн зөвшөөрөгдөхөөр хийх нь зүйтэй, тийм сайхан боломж ч байна гэж үзэж байсан. Хуучин социалист гэгддэг орнуудад эрх барьж байсан хэт зүүний намууд өөрчлөгдөн шинэчлэгдсэн тэр арга замаар цогцоор нь хийх хэрэгтэй гэж бодогдсон. Тэр үед Зүүн Европын орнуудын хэт зүүний үзэл баримтлалтай намууд онц их хурлаа хийж татан буугдсанаа зарлаад дараа нь голдуу зүүн төвийн үзэл баримтлалтай шинэ нам болон үүсгэн байгуулагдаж анхдугаар их хурлаа хийж шинэчлэгдэж байсан.

Унгар, Польш, Болгар, Чех гээд өнөөдөр Европын холбоонд элссэн орнуудын хэт зүүний намууд яг ингэж өөрчлөгдөөд төр, засгийн эрхэнд харьцангуй тогтвортой одоо хүртэл байж байна. Ингэснээр өнгөрсний алдаа дутагдлын асар хүнд ачаанаас ангижирч, шинэ цагтайгаа алхаа нийлүүлэн урагшаа эрчимтэй хөгжих үүд хаалгаа өргөн дэлгэр нээсэн юм. Ийм шинэчлэл өөрчлөлтийг дотооддоо ч, гадаадад ч хүлээн авч зөвшөөрсөн. Тийм сайхан түүхэн бололцоог харсаар байтал алдаж байсан тул өөрийн эрхгүй саналаа эсрэг өгсөн.

Нээрээн том зааланд ганцаархнаа эсрэг санал өгөхөд хэцүү шүү. Гэхдээ буруу замаар будаа тээвэл бүр ч хэцүү учир ганцаараа ч гэсэн зөв юмны талд зогсох шаардлага хүний амьдралд тулгардаг. Тэр бол хүнд харьцангуй ховор тохиолддог ч өөрийн толгойтой хүн гэдгээ мэдрэх, мэдрүүлэх үнэтэй боломж. Олонхи дандаа зөв байдаггүйг тэгэхэд би яс махаараа мэдэрсэн. 1996 оны сонгуулийн дүн ч үүнийг нотолсон доо.

Харин эсрэг саналаа хүний эсрэг биш, буруу бодлогын эсрэг өгсөн. Одоо хүртэл зарим нэг хүн намайг өөрийнх нь эсрэг саналаа өгсөн гэж бодож явдаг юм шиг байна лээ. Албан тушаал хүн хоёрыг, асуудал хүн хоёрыг хольж хутгадаг явдал манайд бишгүй тохиолддог. Харин би энэ хоёрыг ялгаж салгаж байхыг хичээдэг. Заримдаа урьд өмнө “ойлголцоогүй”, эсхүл алдаа гаргасан, зарим тохиолдолд бүр “өөдгүй зан” гаргасан хүн байсан ч ажил амжуулж, асуудал шийдэхэд тус дэмтэй бол би хамтран ажилладаг. Үүнийг зарим хүн “Та яагаад тэрэнтэй хамт ажиллаад байгаа юм?” гэж гайхдаг.

Зөв бодлого гаргаад том асуудал шийдэхийн төлөө эв нэгдэлтэй баг болж зүтгэвэл нэг хүний дутагдал буюу сул тал олонхийн эрч хүчинд уусан алга болдог. Харин ч тэр багийн хүмүүсийн сайн тал нь товойдог. “Дэм дэмэндээ дээс эрчиндээ” гэж зүгээр нэг хэлээгүйдэг ээ. Ийм зарчмаар ажиллаж 1996 оны сонгуулийн дараа унаад ирээдүй нь бүрхэг болчихсон намыг шинэчилж амжилтанд хүргэж, Социнтернд элсүүлсэн. Оросын их өрийн асуудлыг шийдсэн, Мянганы замыг эхлүүлсэн, Эрчим хүчний нэгдсэн тогтолцоог буй болгосон, Мянганы сорилтын сангаас 285 сая ам.доллар авахаар болсон, Үндэсний хөгжлийн цогц бодлогыг боловсруулуулж батлуулсан, Төрийн албыг шинэчилсэн, Газар хувьчлах шийдвэр гаргуулсан. “Хүүхдийн үдийн хоол”-ыг өгүүлсэн. Болж бүтсэн хойно аливаа ажил амархан санагддаг. Гэхдээ болж бүттэлээ их зам туулна шүү дээ.

ҮНЭНИЙГ ХЭЛЭХЭД ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН СОНГУУЛЬ БУЛХАЙ ЛУЙВАР БОЛСОН.  ЭНЭ БҮХНИЙГ МАХН-ЫН ДАРГА БАЯРЫН ШУУД, ШУУД БУС ОРОЛЦООТОЙГООР ЗОХИОН БАЙГУУЛСАН

-Та саяхан Үндэсний телевизэд ярилцлага өгөхдөө Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дүнг зөвшөөрөөгүй, харин СЕХ-ны танилцуулсан тоог хүндэтгэсэн, сонгууль будлиан булхайтай болсон ч нийгмийн амгалан тайван байдлыг эрхэмлэн хамгаалж “тахимаа өгсөн” гэж хэлсэн. Нээрээн ч Таны зүтгэж, шинэчилж, өдий зэрэгт өндийлгөж хүргэсэн МАХН-ын удирдлагад байгаа цөөн тооны хүн, тухайлбал МАХН-ын дарга, Сонгуулийн төв штабын дарга С.Баяр сонгуульд нэр дэвшигчээ ялуулах гэж биш, харин үйлдэл, эс үйлдлээрээ ялагдуулах гэж оролцсон гэсэн яриа хөөрөө, санал бодол гадуур элбэг байдаг нь нууц биш. Илэрхий баримтууд ч бий.

Жишээ нь “Зууны мэдээ”-гийн редакц МАХН-ын Сонгуулийн төв штабын захиал¬гаар “Ард түмний Ерөнхийлөгч” гэсэн нэртэй нэр дэвшигчийн тусгай дугаарыг бэлтгэн боловсруулж, 700 мянган ширхгийг хэвлүүлсэн. Ажил дээрээ хийсэн сониноо сонгогчийн хувиар гэртээ хүлээн авсан хүн “Гараа өргөнө үү” гэж 55 ажилтнаасаа асуусан. “Авсан” гэж хоёрхон хүн хариулж байсан. Үүнийг зуун өрхөд шилжүүлэн бодвол ердөө дөрвөн хувь нь л нэр дэвшигчийн сониныг хүлээж авсан, үлдсэн 96 хувь нь аваагүй гэсэн үг. Сонгуулийн штаб ингэж ажиллаж болдог юм уу?

“МАХН өөрийнхөө бөхийг биш өрөөлийн бөхийг засчихлаа” гэсэн онож хэлсэн үгний нэг л баталгаа шүү дээ. Та ийм тодорхой баримтуудыг том, бага гэлгүй яривал илүү ойлгомжтой болно. Юм боддог, цаадах наадахын учрыг тунгаадаг хүмүүс дорхноо ойлгоно.  Саяхан телевизээр цацагдсан, сэтгүүлч Ш.Гүрбазартай хийсэн ярилцлагадаа  луйвар булхайг илчилж үнэнийг хэлж байна гэж Энхбаяр Ерөнхийлөгч хэллээ, нээрээ тэгж хэлсэн юм уу хэмээн улс төрийн хүрээнийхэн ч, жирийн иргэд ч ярьж шуугиж байна. Зарим нь “ёстой үнэнийг хэлж, загатнасан газар маажлаа” гэж хэлж байхад, зарим нь сандралдаж ил, далдаар эргээд Тань руу дайрч байх шиг…

-Уг нь сэтгүүлч Ш.Гүрбазартай ярилцахдаа үнэнийг илчлэн хэлчихсэн, хариулчихсан шүү дээ. Нэгэнт Та хариулт нэхсэн асуулт тавьсан учраас би бодит үнэнийг шууд хэлье. Хэн нь эмзэглэж, хэн нь өөрөө нуугдаж бусдад захиалга өгч үнэн үгийн эсрэг дайрч байгаа нь ойлгомжтой шүү. Би Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай нуусан, хаасан үнэнийг хэлэлгүй өдий болтол дуугүй байсан. Ингэсэн нь харин миний буруу ч байж магадгүй. Зарим нь намайг тэр чигээрээ дуугүй байгаад байгаасай гэж бодсон, хүссэн ч байх.

“Унасан бөхөд шалтаг мундахгүй” гэж хэлэх вий хэмээн эхэндээ болгоомжилсон. Гэтэл худлаа ч байсан түрүүлж дуугарсан нь хождог тийм цаг үе болчихсон учир дуугүй байгаад байж болохгүй юм байна. Хамгийн хачирхалтай нь Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай худал үгийг МАХН-ын дарга, Сонгуулийн төв штабын дарга Баяр хэвлэл мэдээллээр эхэлж цацсан явдал. Дахин хэлэхэд худал юм ч их яригдсан. Баталгаа шаардагддаггүй учир худал үгийг түрүүлж хэлж цаг хожно. Тэгээд “үнэн” болтол нь олон дахин давтана. Харин бодит үнэн заавал баталгаатай байх ёстой учраас түүнийгээ олох гэсээр цаг алддаг тал бий. Гэхдээ нэг үнэн хэдэн арван худлаас илүү жин дардаг учир хожуу дуулдсан ч яваандаа ялна. “Үнэнээр явбал үхэр тэргээр туулай гүйцнэ” гэдгийн учир үүнд оршино. Энэ бүх учир шалтгааныг харгалзан үзээд өнгөрсөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дүнгийн талаар хожуухан ч гэсэн үнэнийг хэлье гэж бодсон юм. Цаг хугацаа ч хангалттай өнгөрлөө. Юм ухаардаг, эсхүл ухаарахыг хүсдэг хүнд анзаарагдаж ойлгогдох хэд хэдэн үйл явдал боллоо шүү дээ.

Хууль зөрчсөн элдвийн зөрчлийг илрүүлж, яг шударгаар саналын хуудсыг тоолбол ард түмэн маань надад итгэл үзүүлж, дахин Төрийн тэргүүнээр сонгосон. Ард түмэн, сонгогчиддоо баярлалаа гэхээс өөр аргагүй.

Бүр товчхон хэлбэл улсын хэмжээнд ялаад Улаанбаатарын зургаан дүүрэгт  луйвардуулаад дууссан. Сонгуулийн луйвар булхайн тухай бид өмнө нь ч их ярьсан. 7 дугаар сарын 1-ний үйл явдал ч сонгуулийн луйвартай холбоотойгоор өрнөсөн шүү дээ. Уг нь намууд нэг нэгнийгээ луйвардлаа хэмээн дайрдаг байсан. Урьд өмнө хэзээ ч, ямар ч сонгуулийн үед байгаагүй онцлог нь МАХН-ын удирдлагын, хуруу даран тоолбол гарын таван хуруунд багтах цөөхөн хүн сонгуулийн ялалтын төлөө нойроо хугаслан, хоолоо хагаслан зүтгэж байсан намынхаа мянга, мянган гишүүд дэмжигчдээ доромжлон, саналаа өгсөн олон зуун мянган сонгогчдоо үл тоомсорлон, намдаа ялалт авчрахын төлөө нэгэн үзүүрт сэтгэлээр зүтгэсэн нэр дэвшигчээ хууран мэхэлж санаатайгаар “унагаасан”. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн луйврыг 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн зарим тойрогт туршиж үзчихээд, тэр ов мэхээ давтан хийсэн ч гэж хэлж болно.

Намайг намын даргаар ажиллаж байхад намын удирдлагын хүрээнд нэг нэгэндээ гомдсон, эсхүл үл ойлголцсоноос болоод сонгуульд нэг нэгнийхээ нэрийг дэвшүүлэхгүй байх, эсхүл бүр аюултай нь нэр дэвшсэн хүнийхээ эсрэг ажиллахыг завдах гэдэг байсан. Тэд хэдийгээр удирдлагын бүрэлдэхүүнд багтдаг ч гол хариуцлагыг үүрдэггүй тул тиймэрхүү маягаар хувийн сэтгэлийн хөдөлгөөнд автамтгай байдаг. Харин намын дарга бол гол хариуцлагыг үүрч байгаа албан тушаалтны хувьд энэ бүх зөрчлийг арилгах, зохицуулах үүрэгтэй байдаг. Би тийм л зарчмаар ажиллаж ирсэн. Хэнбугай ч байсан нэр дэвшигчээ ялуулахын тулд нэгэн үзүүрт сэтгэлээр зүтгэдэг байсан, бусдыг ч хоёргүй сэтгэлээр ажиллахыг шаарддаг, зохицуулдаг байсан. Тийм ч учраас МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, намын даргаар найм, есөн жил ажиллахдаа намаа нэг ч сонгуульд ялагдуулаагүй болов уу. Би мундагтаа биш, зарчим зөв байсан учраас ялж байсан, ялагдахгүй байсан гэсэн үг.

Ардчилсан нам, түүний нэр дэвшигчийг сонгуульд булхайтайгаар ялсан гэж буруутгаж болох боловч энэ ажлыг зориуд санаатайгаар гардан зохион байгуулсан, эсхүл луйврыг мэдсээр байж таслан зогсоогоогүй МАХН-ын цөөн тооны удирдах бүрэлдэхүүн, бүр тодорхой яривал намын дарга, Сонгуулийн штабын дарга Баяртай хариуцлага тооцох нь шударга ёсонд нийцнэ.

“Засуул нь өөрийнхөө бөхийг биш өрөөлийн бөхийг засчихлаа” гэж Тангадын Галсан гуай ганцаараа хэлээд байгаа юм биш шүү дээ. Олон хүн ингэж ярьж байгаа. Харин Тангадын Галсан гуай илүү онож хэлсэн учир хүмүүс үгийг нь иш татаад байгаа юм. Ажигч, юмны цаадах, наадахыг тунгаан бодож, олж харж, онож хэлж  чаддаг хүний үг. Ийм луйврыг  үнэнээр нь тогтоож, эртхэн таслан зогсоохгүй бол нам дараа, дараагийн сонгуульд өөрийнхөө эсрэг ажилладаг, өөрөө өөрийгөө унагадаг, нэг ёсны “амиа хорлодог” зуршилтай болно. Ер нь нам өөрийнхөө нэр дэвшигчийг зориуд унагах гэж сонгуульд оролцоод яах юм бэ. Нам гэж байгаад яах юм бэ гэсэн асуулт  өөрийн эрхгүй гарна биз дээ?

“Тахимаа түргэн өгсөн”-ий хувьд хэд хэдэн учир шалтгаантай.Нэгдүгээрт, би “сонгуулийн дүнг хүлээн зөвшөөрлөө” гэж хэлээгүй.

Харин “СЕХ-ны танилцуулсан дүнг хүндэтгэж байна” гэж хэлсэн. Ялгаатай байгаа биз? СЕХ маань яаж ажилладаг байгууллага билээ гэдгийг та бид сайн мэднэ. Хүсэлдээ ч, хүндээ ч, хуулиндаа ч байдаг биз. Сонгуулийн дүн, СЕХ-ны танилцуулсан дүн хоёр тэр болгон нийлдэггүйд л гол учир нь байгаа юм. Уг нь яв цав нийлж байх ёстой юм шүү дээ.

Харин намайг сонгуулийн дүнг хүлээн зөвшөөрөх нь зүйтэй гэсэн байр суурийг илэрхийлэхэд намын дарга Баяр их баярлаж байсан. “Таны саналыг намын УЗ-д танилцуулъя” гэж хэлсэн. Танилцуулсныхаа дараа манай өрөөнд орж ирээд “УЗ-ийн гишүүдийн зарим нь уйлж байна. Манай нам үнэхээр зөв хүнээ дэвшүүлсэн байна гэж би хэллээ” л гэсэн. Хожим нь “Үндэсний шуудан” сонинд ярилцлага өгөхдөө “Буруу хүн дэвшүүлсэн” ч гэх шиг, бас “Сонгуульд ажилласан мянга мянган гишүүдээ гомдоолоо” ч гэх шиг учир утга муутай, хоёрдмол зүйл хэлсэн байна лээ. Тэгж яривал сонгуульд ялахын тулд өдөр, шөнөгүй ажилласан жирийн гишүүд, дэмжигчдээ хууран мэхэлж, сонгуулийг зориуд луйвардсан намын дарга, штабын дарга гишүүд, дэмжигчдээ гомдоосон гэвэл илүү үнэнд нийцнэ биз ээ.

Хоёрт, надад миний албан тушаалаас илүү нийгмийн амар амгалан байдал эрхэм чухал байсан. Тэгээд ч албан тушаалыг авч болсон юм, өгч болно шүү дээ. Сонгуулийн булхайг заавал үймээн самуун дэгдээж, хүний амь нас, эрүүл мэндийг хохироож байж илчлэх гэж оролдох биш хуулийн дагуу тайван замаар тогтоох нь зүйтэй гэж бодсон юм аа.

Гуравт, манай намын удирдлага сонгуулийн луйвар булхайг илрүүлж үнэн шударга дүн гаргахын төлөө хуулийн дагуу ажиллах хүсэл сонирхол огт байхгүй нь тодорхой байсан. Нэг жишээ хэлье. МАХН-ын ХХҮ их хуралд бэлтгэх ажлын хүрээнд баримт бичиг боловсруулах хэсэг намын дүрмийн шинэчилсэн найруулгын төсөл дээр ажиллаж байсан. ХХҮ их хурал “шинэчлэл-хариуцлага” гэсэн уур амьсгалын дор болохоор байгаа нь мэдрэгдэж байсан тул намуудыг, түүний дотор МАХН-ыг шинэчлэх гол арга зам бол хариуцлагыг дээшлүүлэх явдал гэж гишүүд, дэмжигчид хүсэн шаардаж байсны дагуу дүрмийн төсөлд ч хариуцлагын хэд хэдэн заалт орохоор яригдаж байсан. Би намын даргаар ажиллаж байсны хувьд тэр үеийн намын удирдлагатай намын хөтөлбөр, дүрэмд оруулах зарим санаа, заалтын тухай нөхөр ёсны зөвлөгөө өгч байсан юм. Тэдгээр заалтын нэг нь “Улс орны хэмжээнд зохион байгуулагддаг УИХ, Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нам амжилтгүй оролцвол намын дарга, Удирдах зөвлөл огцорно” гэсэн төсөл байсан.

Гэтэл намын Их хуралд хэлэлцүүлэхдээ энэ заалтыг өөрчилж, зөвхөн “УИХ-ын сонгуульд нам амжилтгүй оролцвол намын дарга, Удирдах зөвлөл огцорно” гэсэн төсөл оруулж батлуулсан байдаг юм. Би тэр үед яагаад хассаныг нь тодруулж асуухад Баяр дарга үүрэг өгч, их хуралд орох баримт бичгийн төслөөс хасуулсан гэсэн хариу сонссон. Энэ мэтээр сонгуулийн өмнө, сонгуулийн үед, мөн дараа нь болсон үйл явдлуудын хоорондын холбоог судалбал намын дарга санаатайгаар сонгуулийг амжилтгүй болгохын төлөө “хүчин зүтгэсэн” нь тодорхой харагддаг.

Улс төрийн амьдрал тасралтгүй өрнөн үргэлжилж байдаг учир Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг манай намын удирдлагын цөөн тооны хүн, ялангуяа намын дарга Баяр зориуд санаатайгаар үгсэн хуйвалдаж, “өөрийн бөхийг биш өрөөлийн бөхийг зассаны” нэг ёсны баталгаа нь Чингэлтэй дүүрэгт болсон УИХ-ын нөхөн сонгууль болсон. “Даравч далдайна, булавч бултайна” гэдэг биз дээ. Уг нь би Чингэлтэйд нэр дэвших бодолгүй байсан. Гэтэл намын гишүүд, УИХ-ын зарим гишүүд, хамгийн гол нь Чингэлтэйн иргэд сонгогчдоос нөхөн сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхийг хүссэн санал олноор ирсэн. Социологийн нэг биш судалгаанаас үзэхэд нэр дэвшин ялах магадлал илэрхий өндөр байсан. Нөхөн сонгуульд нэр дэвшиж өрсөлдвөл, нэгдүгээрт, Ерөнхийлөгчийн сонгуультай харьцуулан, хаана ямар булхай гарсныг тогтоож, арилгаж болох юм байна. Хоёрдугаарт, намайг үхэн хатан зүтгэж байгаад Чингэлтэйд дэвшүүлэхгүй юм бол тэр нь Ерөнхийлөгчийн сонгууль луйвар байсныг  батална гэж бодсон. Аль нь ч байсан Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн цаадах “нууц”-ыг олоход тус болох байлаа. Харин огт дуугүй байж, хойш суувал сонгуулийн булхай хэзээ ч илрэхгүй юм байна гэж үзээд нэрээ дэвшүүлье гэж бодсон. Намайг хэн бэ гэдгийг сайн мэдэх учир эгэл жирийн гишүүд, дэмжигчид нэрийг маань намын үүрүүдээс дэвшүүлсэн. Энэ нь иргэд сонгогчдын, томоор хэлбэл нийгмийн санаа бодлын шууд тусгал байсан. Миний дээр хэлсэн таамаглал үнэн болж булхай луйвар нь илрэхээс айсан намын дарга Баяр намайг нэр дэвшүүлэхгүй байхын тулд ёстой л “хазахаас бусдыг” хийнэ лээ дээ.

Нэр дэвшүүлэх бага хуралд намайг оролцуулаагүй, үг хэлүүлээгүй, социологийн судалгаагаар хэн нь ямар рейтингтэй байгаа юм бэ гэж асуухад хариулаагүй. Ийм л юм болсон. Ичмээр юм болсон. Гэхдээ би биш, харин намын олон гишүүн, олон хүн намын даргын өмнөөс ичсэнээ ярьж байсан. Цаанаа Ардчилсан намтай наймаалцчихсан, үгсчихсэн байсан тул бодит рэйтинг, үнэн дүр зургийг нуух хэрэгтэй байж л дээ. Намын дарга Баяр Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа “Манай нам Улаанбаатарт угаасаа 40-өөс илүү хувь авдаггүй юм” гэж худал хэлж, луйвраа нууж байсныг олон хүн мэднэ. “Тэгвэл яагаад дүүрэг, нийслэлийн сонгуульд болохоор 60-70 хувь авдаг юм бэ?” гэхээр хий л мөрөө хавчина. Ярьж байгаа юмандаа өөрөө ч итгэлгүй. Тэгээд нөгөө нөхөн сонгуулиар хэдэн хувь авлаа? Өнөөх 60-70 хувь биз дээ? Зургаан хувийн рэйтингтэй нэр дэвшигч 60-70 хувийн санал авсан дүн гаргаж болдог. Тэгвэл яагаад Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар 45-48 орчим хувийн рэйтингтэй байсан нэр дэвшигч үгүйдээ гэхэд 51 хувь авдаггүй юм бэ гэхээр ахиад л мөрөө хавчина.

Инээдтэй ч юм шиг, өрөвдөлтэй ч юм шиг. Ингэж “хулгай” газар дээрээ баригдахад хэцүү байсан бололтой. Чухам тиймдээ ч сонинд өрсөж ярилцлага өгч, уснаас хуурай гарах гэж оролдож байна лээ. Би уг нь дахин хэлэхэд энэ тухай ярьдаг юм уу, байдаг юм уу гээд эргэлзэж байгаад худал яриаг дуугүй байж няцаадаггүй юм байна гэдгийг бодож, хожуу ч гэлээ үнэнийг хэлж байна.

Нөхөн сонгуулиар Ардчилсан нам ч ажиллаагүйг хүмүүс сайн мэднэ. Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар “наймаалцчихсан” байсан тул аргагүй шүү дээ. Монгол Улсын Төрийн тэргүүний суудлыг нэг тойргийн суудлаар “наймаалцана” гэдэг АН-ын хувьд “овоохон наймаа” байгаа биз? МАХН-ын талаас аваад үзвэл аль ч талаасаа “ашиггүй наймаа” болсон.

УИХ-ын сонгуульд ард түмэн саналаа өгөөд байхад намын удирдлага хариуцлага үүрэхээс зугтсаар байвал сонгуулийн үр дүн нэг ёсны “хүчингүй” болж, улс орны өмнө тулгамдсан асуудлыг шийдэх, алдвал хариуцлага, оновол гавъяа үүрэх эзэнгүй болно. Хариуцлага хүлээх эзэнгүй гэдгийн цаана, бас хяналт тавих боломжгүй болно гэсэн үг шүү дээ. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ард түмэн саналаа өгөөд байхад өөр намтай хуйвалдаад сонгуулийг булхайтай болгосон. Тийм учраас АН, түүний нэр дэвшигчийг буруутгахаасаа илүү энэ бүх будлианыг хутгасан өөрийн намын дарга Баяртай хариуцлага тооцох ёстой гэж үзэж байгаа юм. Ингэх нь надад гэхээс илүү намд хэрэгтэй. Цааш цаашдын олон сонгууль биднийг хүлээж байна.

Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дүнгийн талаар нэг ч удаа албан ёсоор авч хэлэлцээгүй.  Харин санал сэтгэгдэл сонсох хэмжээний хурал ч биш, зөвлөгөөн ч биш юм хийхдээ намайг урихаасаа ичиж, болгоомжилж байх жишээтэй. Тэр цуглаан дээрээ “буруу хүн дэвшүүлсэн” гэсэн “үлгэр”-ээ яриулж эхэлсэн. Угаасаа насаараа намайг муулж амь зууж яваа хүмүүсээр “муу” гэсэн дүн маньдаа тавиулаад магнайгаа тэнийлгэсэн байх.

-Яагаад Төрийн тэргүүнээ сонгох сонгуулийг ийнхүү будилуулж өрсөлдөгчдөө тавьж өгөв гэж асуувал олон шалтгаан хэлж болох юм шиг. Гэхдээ нэг шалтгаан нэлээн гол үүрэг гүйцэтгэсэн болов уу. 7-р сарын 1-ний үйл явдлыг хэлж байна. Энэ эмгэнэлт үйл явдал яагаад гарав, үүнд хэн буруутай вэ? хэмээн хүүхдээ, ханиа, эх, эцгээ шоронд хориулсан, шороонд булуулсан, шархтуулж бэртээлгэсэн хүн бүр, ер нь Монголын олон нийт асууж, хариулт нэхэж, үнэнийг эрж  байгаа. Энэ асуултанд шударга хариулт өгч чадвал, зохих арга хэмжээ авбал дахин ийм явдал давтагдахгүй байх баталгааг бий болно.

Энэ хэрэг явдалтай холбогдуулж хамгийн ихээр шүүмжлүүлж байгаа хоёр хүн бол Баяр, Элбэгдорж нар гэдэг нь нууц биш. Тэр үед аль аль нь УИХ-ын сонгуульд улайран өрсөлдөж байсан намын дарга нар. Энэ хоёр анх үймээн бужигнаан үүсэхэд нөлөөлөөгүй юм гэхэд хүний амь насыг хохироох, хүний биеийг гэмтээх хүртэл дэврүүлэлгүй эв дүйгээр зохицуулах өргөн боломжийг бүрэн дүүрэн дайчилж ашиглаагүй. Санаатай юу, санамсаргүй юу? Хүссэн үү, хүсээгүй юу гэдэг нь тодорхой биш байгаа. Тэгэхлээр 7-р сарын 1-ний асуудлыг “унтуулъя” хэмээн “ойлголцож” Ерөнхийлөгчийн сонгууль, нөхөн сонгууль хоёроор “наймаалцсан” байж тун болзошгүй гэж хүмүүс таамагладаг шүү дээ? Нээрээн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа энэ хурц асуудал таг чиг болчихсон.

Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа ноён Баяр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн удирдлага, сэтгүүлчидтэй уулзахдаа бас нэг нууцыг өөрөө задалчих шиг болсон.  Элбэгдорж бид хоёр Ерөнхийлөгчийг ард түмнээс биш УИХ-аас сонгодог болгож, Үндсэн хуулийг өөрчлөх талаар тохирсон байсан. Харин сонгуулийн дараа Элбэгдорж тохирсноосоо буцаад байна гэж хэлсэн. Ардчилсан намын нэр дэвшигчтэй бүр Үндсэн хуулийг өөрчлөх, Төрийн тэргүүнээ сонгох эрх мэдлийг ард түмнээс салгах хэмжээнд наймаа, арилжаа хийдгээ өөрөө батлан хэлсэн гэж ойлгож ч болно. Харин Баяр Таныг буруутгаж, өөрийгөө зөвтгөхөө зогсохгүй, Та бидний энэ ярилцлагыг ч бас л няцаахыг оролдох магадгүй.

-Энэ асуулт, ажиглалтыг дагаж өөрийн эрхгүй Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа хэн, юу хийх байсан, эсхүл хийхгүй байсан бэ гэсэн асуулт тавигдах ёстой. Эдгээрт хариулах нь өөрийн чинь асуултанд ямар нэгэн хариулт болно биз ээ. Миний хувьд хэрэв шударга сонгууль болж, Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдсон бол ийм, ийм юм хийх байсан, эсхүл УИХ, Засгийн газраар хийлгэх байсан, харин ийм ийм юмыг хийхгүй байсан, эсхүл УИХ, Засгийн газраар хийлгэхгүй байсан гэсэн хоёр тусдаа жагсаалт гаргаж болно.

Эхний жагсаалт буюу хийх байсан ажлын жагсаалт гэвэл хамгийн эхэнд нь “Гурван 15-ын бодлого”-ыг эрчимтэй хэрэгжүүлэх зорилт байх байсан. Арван таван жилийн турш эдийн засгаа жил бүр 15 хувиар өсгөе, улмаар хүн бүрт 15 мянган ам.доллар ногддог эдийн засагтай болж, хөгжлийн өндөр төвшинд хүрье гэсэн зорилт бүхий ажлыг шуурхайлан хэрэгжүүлэх байлаа. Оюутны сургалтын зардлыг төрөөс даадаг болгох, 1 сая 500 мянган төгрөгийг иргэн бүрт өгүүлэх ажлыг ардчиллын 20 жилийн ойтой уялдуулан хийж, энэ баярыг нийт ард түмний баяр болгон тэмдэглэх, “Оюу толгойн гэрээ”-нд гарын үсэг зурахдаа тодорхой хугацааны дараа Монголын талд 51 хувь ногдохоор тохиролцох гээд ажлын гараагаа эрчимтэй эхлэх байсан.

Хоёр дахь жагсаалт буюу хийхгүй, эсхүл хийлгэхгүй байсан зүйлийн жагсаалт гэвэл юуны түрүүн Оросын нөхдүүдтэй ярьж ойлголцсоноор “Монросцветмет”-ийн өрийг зөвшөөрөхгүй байх, ингэснээрээ улсынхаа өрийг 180 орчим сая ам.доллараар нэмэхгүй байх, 1 сая 500 мянган төгрөгийг олгоогүй мөртлөө Хүүхдийн мөнгө зэрэг нийгмийн халамж, хамгааллын ажлыг зогсоолгохгүй байх, Ардчиллын 20 жилийн ойг цөөн хэдэн хүний баяр болгохгүй байх, түүний дотор Зоригийн алуурчдыг олоогүй байхад түүнд нэр холбогдож нэр нь олны амнаас ам дамжин яригддаг хүмүүст төрийн өндөр шагнал олгохгүй байх, 7-р сарын 1-ний асуудлыг одооных шиг “найзан дундаа” гэмээр аль ч үгүй эзэнгүй орхигдуулахгүй байх зэрэг байсан болов уу. Дашрамд хэлэхэд, шагнал олгох тухай оносон, оноогүй шийдвэр гарч болно. Харин татгалзах соёл байж болно шүү дээ.

Энэ бүхнийг мөнгөөр хэмжвэл хэдэн зуун сая ам.долларын алдагдал болж байгаа юм. Тухайлбал, саяхан хөгшчүүл, хүүхдүүдэд 70 мянган төгрөг өгсөн. Үүнд олон арван тэрбум төгрөг зарцууллаа. Гэтэл Оросын Их өр эцэслэн шийдвэрлэгдэж, нэг мөр хаагдсан байтал Энхбаярыг л буруутгахын тулд өөрсдөө “сөхөн” тавьж, улс орноо даруй 180 орчим сая ам.долларын өрөнд орууллаа. Уг нь гадаад харилцааны асуудал дээр хэнбугай ч, ямар ч байгууллага Монгол Улсын эрх ашгийн төлөө нэг л дуу хоолой, зарчим, байр суурьтай байх ёстой. Орос нөхөдтэй хамт суугаад бүх юмыг үнэн зөв, үндэстэй тайлбарлавал ойлголцох бүрэн бололцоо байсан. Гэхдээ монголчууд хэн нэгнийгээ муулахын тулд өртэйгээ “хүлээн зөвшөөрч” байхад тэд “аманд орсон өөх”-ийг хэлээрээ юу гэж түлхэх юм бэ? Үүнд оросууд биш, манай өнөөгийн удирдлага буруутай. Харин хохирогчид нь албан тушаалтнууд биш, ард түмэн болж байгаа юм. Хэрэв тэгж амархан хүлээн зөвшөөрөөгүй бол үгүйдээ гэхэд 70 мянга биш 100 мянган төгрөг хөгшчүүл, хүүхдүүддээ өгч болох байсан. Тэгээд бод л доо. Нэг хариуцлагагүй үг, нэг булхайтай сонгууль ард түмэнд ямар хүнд, ямар өндөр өртөг үнэтэй тусч байна вэ?

Гэхдээ хийх байсан, эсхүл хийхгүй байсан ажлыг Монгол орон үнэхээр ардчилсан улс мөн юм бол албан тушаалтай байсан ч, байгаагүй ч хөөцөлдөж зүтгэж болно. Тэгэх ч хэрэгтэй. Гагцхүү цаг хугацаа алдагдах аюул, илүү хүч чадал шаардагдах саад бэрхшээл бий тул яг хүссэн үр дүн гарахгүй байх магадлалтай.

Сонгууль нэртэй луйвар байгаа цагт 20 жилийн ойгоо саяхан тэмдэглэсэн Та бидний ардчилал байхгүй болно шүү дээ. Хэн сайн хуурч мэхэлсэн нь, хэн хэлсэн ярьснаа мартсан нь хождог нь бас л ардчилал биш. Одоо хараад байхад худлаа ярьж, хуурч мэхэлснээ улс төрчид шалавхан мартуулахыг хичээдэг болж. Өөрсдөө мартвал хүмүүс ч мартана гэж тэд боддог бололтой. Ард түмэн дэндүү олуулаа учраас нэг хэсэг нь мартсан ч, нөгөө хэсэг нь мартахгүй. Биелүүлтэл нь сануулна, шаардана, биелүүлэхгүй хуурвал хариуцлага тооцно. Энэ чинь бас л ардчилал шүү дээ.

Сүүлийн үед  сонгууль ч байсан, төр засгийн, эсхүл намын ажил ч байсан тэрэндээ эзэн болж хийхийн оронд эзэнгүйдүүлж орхидог, хариуцлагаас бултдаг “моод” дэлгэрч байх шиг. Ийм “урваач шарваач” улс төр газар авбал нэг хүнд биш, нийт улс оронд хортой. Албан тушаал нь байгаа мөртлөө ажил хийхгүй, амарч зугаалаад ч байх шиг, амарч зугаалаад байгаа юм уу гэхлээр ажил хийх гээд ч байх шиг. Нэг нь ажлаа өгчихсөн ч юм шиг, үгүй ч юм шиг, нөгөөх нь ажлаа авчихсан ч юм шиг, үгүй ч юм шиг байна шүү дээ. Ёстой нөгөө “эргэлзээ” гэдэг шог чинь энэ байх. Ард түмний итгэлийг дааж хариуцлага хүлээнэ гэдэг албан тушаалаа ашиглаж мөрийтэй тоглохоос их өөр зүйл байгаа юм даа.

ДЭЛХИЙД БАЙДАГГҮЙ БАНКНЫ БАЙХГҮЙ ДАНСАНД БАЙХГҮЙ МӨНГӨ БА СОНГУУЛЬ

-Луйврын сонгуулийн бас нэг жишээ. Үйлдвэр, худалдааны яамны Төрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байхдаа төсвийн хөрөнгө мөнгөөр мөрийтэй тоглож алдаад оргон зайлж, олон улсад эрэн сурвалжлагдаж байгаа Сүрэнхор гэдэг хүний нэрийг ашиглан Таны эхнэрийн “Suisse Credit” хэмээх банкны хадгаламжийн дансыг “хайж олсон” гэсэн  шуугиан дэгдээж, тэр нөхөр сонгуулийн маргааш л “гавъяа байгуулчихсан” хүн шиг эргэж ирнэ, тэр үед өөрийг нь өөрийнх нь хийсэн хэргийг өршөөгөөрэй гээд байсан яасан бэ?

Бүтэн жил боллоо шүү дээ. Рок попын оддын хамтран бүтээсэн, бас ч гэж сонгуулийн хандивын мөнгөний багагүй хэсэг нь зарцуулагдсан дууны клипэнд нэр дэвшигч Таны нүүр цухуйлгүй байсаар сонгууль дууссан. Харин бүх зүйл өнгөрсөний дараа зарим нэг нь “Өө энэ чинь сонгуульд зориулсан, Энхбаярыг дэмжсэн дуу байсан юм уу?” гэж тэр хойно ойлгож байх жишээтэй …

-Манай Цолмонгийн нэр дээр “Suisse Credit” хэмээх байдаггүй банкинд 1,3 тэрбум ам.доллар байна, сонгууль дууссаны дараа энэ тухай дэлхий даяар зарлана гэж олон улсад эрэн сурвалжлагдаж байгаа Сүрэнхор гэдэг залуугийн нэрээр гүтгэлэг “үйлдвэрлэн” тараасан. Намайг сонгуулийн өмнөхөн Бээжинд очиж тэр банкныхантай уулзаж “сонгууль өнгөртөл битгий зарлаарай” гэж гуйсан хэмээн гүтгэсэн. Нэгдүгээрт, дахин хэлье. “Suisse Credit” гэдэг банк энэ дэлхийд байхгүй. Харин “Credit Suisse” гэдэг  банк бий. Дэлхийд алдартай банкны хоёр үгнээс бүтдэг оноосон нэрийг урд хойно нь оруулан сольж, ард түмнийг хуурсан. Жишээ нь “Талх чихэр” компанийг “Чихэр талх” гэж болохгүй биз дээ? Төстэй сонсогдоно, төөрөгдүүлнэ гэж бодоод санаатайгаар иймэрхүү арчаагүй гүтгэлэг “үйлдвэрлэж” тараасан. Байдаггүй банкинд данс нээгээд, тэр их мөнгийг хадгалж байна гэвэл үлгэрт ч гарахгүй худал зүйл болно.

Хоёрдугаарт, өөрийгөө яая гэж байгаа сэжигтэн, олон улсын цагдаад эрэн сурвалжлагдаж байгаа хүн яахаараа банк санхүүгийн хамгийн өндөр нууцлалтай Швейцар Улсад дуртай дансаа “мэдэж” нэхээд явж байдаг “дэлхийн хэмжээний мөрдөн байцаагч” болчихсон байдаг билээ? Сонгуулийн маргааш эх орондоо ирээд энэнээс илүү юм илчилнэ гэж Сүрэнхор хэлсэн мэтээр түүний нэрээр “үйлдвэрлэгдсэн” захидалд өгүүлсэн байсан. Гэтэл Сүрэнхор одоо хүртэл ирээгүй л байна. Сонгууль дуусмагц Швейцарийн банк тэрбум гаруй ам.доллартай дансыг “дэлхий даяар зарлана” гэсэн яасан бэ? Бүгд худал, гүжирдлэг.

Үнэн хэрэг дээрээ хадам ээжийн маань бие муудаж, Бээжинд яаралтай эмчлүүлэх шаардлага гарсан. “Өвчин хэлж ирэх биш хийсч ирдэг”. Энэ тухай Бээжин дэх манай Элчин сайдын яамныхан ч сайн мэдэж байгаа. Би нэг их мундаг гэж өөрийгөө хэлэхгүй. Зүгээр л хүргэн хүүгийн хувьд Ерөнхийлөгч байна уу, ерийн иргэн байна уу эргэж очсон юм. Хэний ч амьдралд тохиолддог өвчин зовлон дээр тоглож гүжирдэнэ, манай улс төр, улс төрчид тэгтлээ ялзарсан, эвдэрсэн гэж хэн санах билээ.

Мушгиж далимдуулах нь гэж мэдсэн байлаа ч хүн чанараа гээж, хүргэн нь болсноо мартаж, хүний ёсноос гажиж чадахгүй ээ. Ингэж явах шаардлага гарсан тухай би тэр үеийн УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд гээд Үндэсний Аюулгүй байдлын зөвлөлийн гишүүдэд албан ёсоор мэдэгдэж, ТЕГ-ын даргад хэлээд явсан. Харин ТЕГ-ын дарга “Сонгууль өнөө маргаашгүй эхлэх гэж байхад явах хэрэг байна уу? Сүүлд нь мушгиж гүжирдэх вий” гэж хэлж байсныг санаж байна. Хариуд нь би “Хүмүүс тэгтлээ ялзраагүй байлгүй дээ” гэсэн ухаантай юм хэлсэн.

Тийм банк ч байхгүй, тийм данс ч үгүй, тийм болохоор тэнд нэг ам.доллар ч байхгүй, байхгүй банк нь “зарлахгүй”, “байлгаж олсон” гэх “Сүрэнхор” нь ч сураггүй бүтэн жил боллоо.

ТӨЛБӨРИЙН ТОГТОЛЦООНЫ БОХИР УЛС ТӨРИЙГ ХАЛЖ, ХАРИУЦЛАГЫН ТОГТОЛЦООНЫ ЦЭВЭР УЛС ТӨРИЙГ БИЙ БОЛГОЁ

-Танай нам 1996 оны сонгуульд ялагдсан. Гэтэл Та цоо шинэ баг байгуулаад 2000 онд үнэмлэхүй ялалт байгуулж, МАХН дахин хүчээ авсан тухай Та бид хоёр ярилаа. Харин тэр үед Таныг дагаж улс төрд орж ирсэн нэлээд хүмүүс саяын сонгуульд Таныг дэмжээгүй ч гэх шиг, бас сонгуулийн дараа зарим нь хөндийрсөн ч гэх шиг яригддаг. Тэд яагаад ийм жудаггүй зан гаргадаг юм бол?

-Нэг их сүйд болчихсон юм байхгүй дээ. Миний хувьд олон жил бусдын алдааг өөр дээрээ үүрч, амжилтыг өөрсдийнх нь хэмээн ойлгож, бас ойлгуулж явсан. Сайндаа юу, үгүй юу гэдгийг хэлж мэдэхгүй юм. Хүн хүн өөрийнхөөрөө хэлнэ биз. Ямар ч байсан тэгэхээс өөр арга байгаагүй. Одоогийн Цэцийн дарга, тэр үед УИХ-ын орлогч, олонхийн бүлгийн дарга байсан Бямбадорж нэг удаа надад “Манай намынхан таны нэрийг их ашиглаж байна. Үүнийг таслан зогсоохгүй бол хожим хойно нэр хүндэд их хортой болно шүү” гэж хэлсэн юм. Би хариуд нь “Нэрээ ашиглуулахыг хориглох бололцоогүй биз дээ. Ажил төрөл нь бүтэж байвал ашиглаж л байг л дээ” гэж хэлж байсан. Тэгж бусдад тусалж явах нь удирдагч хүнд байх ёстой шинж чанар гэж боддог. Харамсалтай нь зарим хүн үнэхээр сайн ажил бүтээхийн тулд миний нэрийг ашиглаж, зарим нь өөрийнхөө буруу үйлдлийг хааж хамгаалах, гүйцэлдүүлэх гэж ашигласан нь хожим хойно мэдэгддэг л юм билээ.

Энэ бүхнийг мэддэг хүмүүс нэр зааж байгаад тэр танд өртэй шүү дээ. Хэн байгаад одоо хэн болчихоод байгаа юм?” гэж хэлдэг л юм. Гэтэл амьдралын бас нэг үнэн бол хүн шууд болон шууд бус утгаараа “өр”-тэй байх дургүй. Уг нь чадалтай, жудагтай хүн “өр”-өө мэддэг, бас “төлөх”-ийг хичээдэг. Заримдаа хүн “өр”-өө заавал “төлөх”-дөө биш, харин түүнийгээ мэддэг, мартдаггүй байх нь чухал. Харин чадалгүй, жудаггүй нь “өр”-өө зориуд мартдаг, бултдаг. “Ойн мод урттай, богинотой, олон хүн сайнтай, муутай” гэдэг биз дээ.

Бид зах зээлийн эдийн засаг гэж ярьдаг. Энэ бол хүний амьдралд хамгийн ойр тогтолцоо ч гэж хэлдэг. Өөрөөр хэлбэл амьдрал бол бүхэлдээ шилжүүлсэн утгаараа хүмүүсийн харилцааны нэг ёсны “өр, зээл”-ийн тогтолцоо. Бид эцэг, эхдээ “өр”-тэй. Үр хүүхдүүд маань бидэнд “өр”-тэй гэж хэлж болно. Нэг нэгээсээ “авлага”-тай, бас нэг нэгэндээ “өр”-тэй гэсэн үг. Гэхдээ шууд мөнгөн утгаар нь ярьж байгаа юм биш шүү дээ. Монголчууд “агтны хариу жилдээ, аяганы хариу өдөртөө” гэсэн мэргэн үг, санаагаар энэ харилцааг зохицуулсан байдаг. Гэхдээ энэ зарчим алдагдвал үнэн шударга ёс алдагдана, ах захгүй болно, хөл толгой хоёр солигдоно.

Энэнтэй адил түүх гэдэг нь үе үеийнхний харилцааны нэг ёсны “өр, зээлийн тогтолцоо” гэсэн үг. Бид өвөг дээдэстээ “өр”-тэй гэж ярьдаг. Мөнгө төлнө гэсэн үг биш шүү дээ. Харин ах захаа мэднэ, өвөг дээдсээ мэднэ гэсэн үг. Алдаа, оноог нь зөв дэнсэлж, сургамж ба болгоомжлол, зориг ба итгэл авч амьдарна. “Хойч үедээ бүрэн бүтэн улс орноо, байгаль орчныг хүлээлгэн өгнө, өр шилжүүлэхгүй” гэж ч ярьдаг. Нэг үе нөгөөдөө “өр”-тэй, нэг нэгээсээ “авлага”-тай байна гэдгийн цаана хэл, соёлоо хадгалах, эв нэгдэлтэй байх, нэг үндэстэн гэдгээ байнга мэдэрч, мэдэж байх тухай юм.

Сүүлийн үед үндэсний үзлийн тухай их ярьж байна. Өөртөө ташуур өгдөг, өөрийгөө хөгжүүлэхэд тус дэм болдог үндэсний үзлийн тухай ярьж байгаа бол хамгийн түрүүнд дэмжих хэрэгтэй. Харин бусдыг дайрч доромжлоход ашигладаг, өөрийнхөө муу, арчаагүй байгаагийн бурууг бусдаас эрж хайж олоход хэрэглэдэг үндсэрхэг үзэл бол эсэргүүцэх хэрэгтэй. Өөрийн хөгжлийг түргэтгэсэн үндэсний үзэл бол нийгмийн харилцаанд хүмүүсийн хооронд, түүхийн хугацаанд үе үеийн хооронд буй болсон “өр, авлага”-ын харилцааг хариуцлага, ах зах, үл мартах зарчмаар шийдэхийг эрхэмлэдэг, хэлсэн үг, хийсэн үйлдэлдээ эзэн болдог, улмаар улс орондоо жинхэнэ эзэн болдог үзэл гэж ойлгож байна.

Үндэсний үзэл бол хэсэг хүн өөрсдийгөө нэг үндэстэн хэмээн мэдрэх, мэдэх тухай ч юм гэж хэлж болно. Тэгвэл тэгж мэдрэх, мэдэх нарийн холбоос нь нэг нэгдээ “өр”-тэй, нэг нэгээсээ “авлага”-тай байх явдал. Өнөөгийн бидний хувьд манай эх орон бол өвөг дээдсээсээ өвлөн авсан “авлага”, харин хойч үедээ улам баяжуулж өвлүүлэн өгөх ёстой “эрдэнэ”. Үүх түүх, хэл соёлоо, улс орноо, түүнийхээ эрх ашгийг сайн мэдэхгүй бол “авлагаа” бүрэн дүүрэн авч чадахгүй байна гэсэн үг. Үүх түүхээ дураараа өөрчилж, хэл соёлоо устгаж, улс орныхоо эрх ашгийг хөсөрдүүлвэл дараагийн үедээ “өр” л үлдээнэ гэсэн үг. Үүний тулд энэ нарийн нандин харилцааг мэддэг, мэдэрдэг үндэстэн болох, бас байнга тийм байх ёстой. Ийм үндэстэнд хөгжил дэвшил рүү зоригжуулсан үндэсний үзэл заавал хэрэгтэй.

-Та олон удаа яриад байдаггүй. Хүлээж тэвчиж,  арга буюу шударга үнэний төлөө чангахан дуугарлаа гэж байна. Улс төрийн хүрээнд нэг ярилцлага өгөхөд чинь л овоохон цочроо доргион үүсчих юм. Монголд өвөл зуд, хавар жагсаал, зун наадам, намар найр болдог. Улстөрийн хавсарга шуурга ширүүсдэг хаврын эхэнд ярилцлага өгсөн тань улс төрийн үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлэх цаг гэж үзсэнийх үү? Эсвэл Төрийн тэргүүний тамгыг хүлээлгэж өгөхийнхөө өмнөхөн “Би ард түмэндээ өртэй. Ард түмний итгэл, дэмжлэгээр надад хуримтлуулсан туршлага, олсон мэдлэг, тогтоосон харилцаа, хийсэн ажил бий. Энэ бүхнийг ард түмэндээ зориулна. Гэхдээ хийх ёстой ажил түүнээс ч их байна” гэж, нэг ёсондоо төр, түмэндээ зүтгэсэн хэвээр байна гэж мэдэгдэж байснаа нотолж буй хэрэг үү?

-Үнэн үгэнд дургүй, үхтлээ айдаг хүмүүс сандралдан, өөрсдөө шууд, эсвэл өөр хүнээр дамжуулж эргэж ноцдог. Тэгэх тусам нь үнэн улам тодордог. Ер нь улс төр, төр түмэнд зүтгэнэ гэдэг хоосон ярьж, худал амлахын нэр огт биш. Зөвхөн албан тушаал авах нь ч улс төрийн зорилго биш. Асуудал шийдэж, ажил хийж, гарц олж, тархиа гашилгаж, сэтгэлээ өвтгөж, үгээ үйлдэл болгож, үйлдлээ үр дүнд хүргэхийг би улс төр, улс төрчийн зорилго гэж ойлгодог. Хэлсэндээ хүрч, амласнаа биелүүлж, хоосон яриа биш бодитой ажил хийхийг улс төр гэж ойлгодог. Тэр нь заавал сандал бөглөж, ширээ тохойлдож байж бүтдэг ч юм биш. Улс төрчийг хэлсэн гоё үг, суусан сандал нь биш хийсэн ажил, хүрсэн үр дүн нь тодорхойлдог гэдэгт би эргэлздэггүй ээ. Их өрийг тэглэсэн, Мянганы сорилтын сангаас 285 сая долларын буцалтгүй тусламж авах хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан, Мянганы замыг эхлүүлсэн гээд хийсэн ажил бага биш гэдгээ би сайн мэднэ. Гэхдээ хийх ажил нь түүнээс хавьгүй их гэдгийг бүр сайн мэднэ.

Хэн сайн хуурсан нь, хэн хэлснээ мартаж бултсан нь хождог, хамтарч том том, хүнд хүнд асуудлыг шийдэх биш, хамтарч аваад хуйвалддаг улс төр байгаа цагт цөөн дарга нар жаргаж, ард түмэн зовно. Ард түмэн зовж байгаа бол биеэ оторлож, хойш сууж, гараа хумхиж, хараагүй царайлаад суух эрх надад үгүй. Албан тушаалтай ч, албан тушаалгүй ч ард түмнийхээ төлөө зүтгэнээ. Хуримтлуулсан туршлага, олсон мэдлэг, ажил хийх нас аль аль нь байна. Бас зовсных нь төлөө зүтгэх эрх чөлөө нь ч надад бий. Хэлээ билүүдэх нь билүүдэг. Хийж бүтээхээсээ ухрахгүй. Өөрийгөө дэмжих, дэмжүүлэх нь гол биш. Харин залуучуудаа, чадвартай, санаачилгатай, шударга, шийдмэг хүмүүсээ дэмжих нь өнөөдрийн эрхэм зорилт. Зөв улс төр гэдгийн нэг тал нь энэ.

Тэгвэл энэ бүхнийг зөв шийдэхэд юу саад болж байна вэ гэсэн асуулт гарах нь зүйн хэрэг. Шулуухан хэлэхэд өнөөдөр Монголд “рент”-ийн буюу “төлбөрийн тогтолцоо”-ны гажиг үүсэн тогтсон байна. Цөөн бүлэг хүмүүс албан тушаал, авлига хахууль, алт мөнгөөр бие биендээ тал засан “төлбөр” төлж, нэг нэгнийгээ хаацайлан хамгаалж, харин ард түмнээ үл тоон амьдардаг гажуудлыг олон улсад “төлбөрийн тогтолцоо” гэж томъёолдог.

Бүр энгийнээр хэлбэл өнөөдөр ард түмэн зовж, дарга нар жаргасан тийм цаг үе байна. Гэхдээ би энэ үгийг албан тушаалаа өгчихөөд хэн нэгэнд гомдоод хэлж байгаа юм биш шүү. Миний үг албан тушаалтай байсан ч, албан тушаалаа өгсөн ч өөрчлөгддөггүй. Оросын том улстөрч, нэртэй эдийн засагч Егор Гайдарыг Монголд айлчлахад, түүнийг гадаадын бусад зочидтой хамт хүлээн авч, үдийн зоог барих үеэрээ би яг энэ үгийг хэлж байсан юм. Егор Гайдар надаас “Монголд байдал ямар байгаа вэ?” гэж асуухад би хариуд нь “Болж байгаагаасаа болж бүтэхгүй нь их байна даа. Яагаад гэвэл дарга нар бидэнд бүх юм болж байгаа мэтээр бодогдож байхад ард түмэн болохгүй байна хэмээн үзэж байна. Товчхон хэлэхэд, дарга нар бид жаргаж, ард түмэн зовж байна” гэж хариулсан. Тэрээр “Хэзээ, хаана, ямар улсын Ерөнхийлөгч ингэж хэлж ярьж байсныг би мэдэхгүй, санахгүй юм байна” гэж гайхаж байсан. Одоогийн Ерөнхий сайд Сү.Батболд тэр ярианд Гадаад хэргийн сайдын хувиар оролцсон. Энэ бол зөвхөн гадаадын хүнд зориулсан үг ч биш. Одоо хэлж байгаа үг ч биш. Ерөөсөө үг төдий ч биш. Бидний амьдралын гоёл чимэггүй үнэн.

Уг нь бид гадаадынханд “Монгол орон бол ардчилсан хувьсгалыг улс төр, эдийн засгийн салбарт нэгэн зэрэг амжилттай хийсэн орон. Монгол Улс бол Номхон далайн эргээс Газрын дундах тэнгис хүртэлх уудам нутагт оршиж буй цорын ганц ардчиллын арал” гэж хэлж, өөрсдийгөө магтах дуртай хүмүүс шүү дээ. Гэтэл үнэн хэрэг дээрээ ардчилал гэдэг үгээр мөн ч олон хүн мөн ч их алдаа дутагдлаа хаацайлж, баллуурдлаа даа.

Ардчиллыг хэдхэн хүн “хувьч¬лаад авчихсан” л байгаа гэдэг нь нууц биш. Уг нь аль ч утгаараа энэ үг, энэ ухагдахуун аль болохоор олон хүнд, бүр нийт ард түмэнд хүртээлтэй баймааж нь Монгол оронд ардчилал батжиж бэхжинэ. Ардчилал гэдэг ард түмнийхээ дуу хоолойг сонсоно, тэднийхээ хүсэл зорилгыг үйл хэрэг болгоно гэсэн үг. Гэтэл дарга нар жаргаж, ард түмэн зовно гэдэг бол иргэдийнхээ үг, хүсэл эрмэлзэлийг дээрээ сонсохгүй байна, өөрсдөө санаанд орж ирснийгээ ард түмэнд тулгаж байна гэсэн үг. Ийм ардчиллын биш, бүр хүчирхийллийн гэж хэлж болох аргаар нэг их хол явахгүй нь ойлгомжтой.

-Таныг “Хийсэн ажилтай, хэлэх үгтэй хүн” гэдэг. Таны эхлүүлсэн ажил, боловсруулж батлуулсан хууль, шийдвэр хэр өрнөж үргэлжилж байна вэ? Мянганы зам, Бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлал, Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого Энхбаяр гэдэг Ерөнхийлөгчийн хувийн ажил биш. Төрийн бодлого, шийдвэр үргэлжилж, залгамжлагдаж байх ёстой учраас ингэж асууж байгаа юм.

-Мянганы замыг “Мянгуужингийн зам” гэж л байсан. Одоо тэгж хэлж байсан хүмүүс өөрсдөө Мянганы замын хажуугаар биш дээгүүр нь цаг товчлон тав тухтай явж байна. Хөдөөг хоттой холбосон, хөгжил дагуулсан ард түмний зам болон сунаж байна. Бүр ч урт зам тавих ёстой.  Эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээ, Чөлөөт бүсийн нэгдсэн бодлого, газар хувьчлал, Их өрийг тэглэсэн зэрэг ажлууд бүгд цагаа олсон зөв шийдвэрүүд байсан. Заримыг нь санаатай, санаагүй саатуулж, хүчингүй болгох гэсэн оролдлогууд ч бий. Гэхдээ зөв юм зөв л байдаг учраас санаанд хүрэхээр хурдтай биш ч гэлээ ажил үргэлжилж, асуудал шийдэгдсээр л байна.

Ерөнхийлөгч санаачилж, олон эрдэмтэн мэргэд ухаан бодлоо шингээж, УИХ хэлэлцэж баталсан “Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого”-ыг хэрэгжүүлэх ажлын явц удаашралтай байна. “Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого” бол мөрөөдлийн жагсаалт огт биш. Аливаа улс орны, ялангуяа манайх шиг хөгжиж байгаа ядуу буурай орны хөгжлийн асуудал нэг, хоёрхон байдаггүй. Харин бүр олон байдаг. Тэдгээрийг шийдэх арга нь иж бүрэн, цогц байх ёстой. Ийм бодлого хүн бүрийг, сум, аймаг бүрийг, салбар бүрийг  багтааж, Монгол орон даяар хэрэгжиж байж монголчууд сайхан амьдарна. Ингэснээр зүгээр нэг үлгэн салган амьд явах биш, бүр хүн шиг амьдрах баттай үндэс суурьтай болно. Асуудлыг олон талаас нь харж судалж, иж бүрэн цогц байдлаар нь тооцож чадах эрх мэдэлтэн, хүчтэй баг л  Үндэсний хөгжлийн цогц бодлогыг баримтлан ажиллаж, зорилтод нь хүрэхийн төлөө зориглон зүтгэж чадна. Нэг, хоёрхон талаас нь өрөөсгөл ханддаг, дутуу хардаг бол, өөртөө итгэдэггүй бол  “Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого”-ыг шүүгээндээ мартаж, тоосонд даруулах нь амар байх болно.

МОНГОЛЧУУД 15, 20 ЖИЛИЙН ДАРАА 51 ХУВЬ БУЮУ ДАВУУ ЭРХ ЭДЛЭХЭЭР ОЮУТОЛГОЙН ГЭРЭЭГ БАЙГУУЛАХ САНАЛТАЙ БАЙСАН. АРД ТҮМЭНД Ч ШУДАРГА ХҮРТЭЭМЖТЭЙ, ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАГЧ, ОЛОН УЛС, БАНК САНХҮҮГИЙН БАЙГУУЛЛАГА Ч ДЭМЖИН ЗӨВШӨӨРЧ БАЙСАН АЛТАН БОЛОМЖИЙГ БИД АСГААД АЛДЧИХСАН

-Улс орны нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн том шийдвэрийг гаргаж, төрийн өндөр албан тушаал бүхнийг хашиж явсан улс төрчөөс “том” сэдвээр асуулт асуухгүй өнгөрч болохгүй нь. Оюутолгойн Хөрөнгө оруулалтын гэрээний Техник эдийн засгийн үндэслэл буцаагдлаа. Та Оюутолгойн гэрээг яагаад шүүмжилдэг юм бэ? Төмөр замын талаар ч эсрэг, тэсрэг хэрүүл маргаан их байна. Эх орны хишиг, Эрдэнийн хувь, 1,5 ба 2,5 сая төгрөгийг өгөхгүй луу унжиж, цагаан сарын өмнө 70 мянган төгрөгөн дээр шинэлэх гэсэн хөгшчүүд, хоногийн бор хоолтой, үгүйтэй хүмүүс хонон өнжин дугаарлаж авах шиг боллоо.

-Шуудхан хэлэхэд би Оюутолгойн Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд шүүмжлэлтэй ханддаг нь үнэн. Ерөнхийлөгч байхдаа ч тийм байр суурьтай байсан. Гэхдээ хүний ажлыг хийлгэхгүй нураахын тулд биш, харин хамгийн зөв гарц олъё гэж бодож ханддаг юм. Уг нь миний санал бол дэндүү тодорхой санал. М.Энхболд, С.Баяр нарыг Ерөнхий сайд байхад нь  “Оюутолгойн гэрээ”-г Монгол Улсад, монголчуудад ашигтай тодорхой зарчмуудад тулгуурлан байгуулъя гэж шахаж шаарддаг байсан.

Их бүтээн байгуулалтыг цаг алдалгүй эхлүүлэх ёстой ч одоохондоо бидэнд техник, технологи, хөрөнгө мөнгө байхгүй, нарийн мэргэжлийн боловсон хүчний нөөц тааруухан байгаа нөхцөл байдлыг тооцож үзээд тодорхой хэдэн зүйл дээр хатуу тохиръё гэдэг саналыг гаргасан. Нэгд, монголчууд аргагүйн эрхэнд, их бүтээн байгуулалтыг цаг хугацаатай уралдан эхлүүлэх үүднээс “Оюутолгойн гэрээ”-г нэн даруй байгуулах нь зөв. Эхлээд давуу буюу 51-ээс дээш хувийг хөрөнгө оруулагчдад эзэмшүүлэх нь ч зөв. Хоёрт, харамсалтай нь өнөөдөр ийм нарийн гэрээг боловсруулдаг олон улсын эдийн засагч, хуульч нь, тооцоо үндэслэлийг нь боловсруулдаг байгууллага нь бараг байхгүй. Гэхдээ бид 15 юм уу, хорин жилийн дараа олон улсын сайн хуульчид, эдийн засагчид, банк санхүү, судалгааны байгууллага, инженер техникийн боловсон хүчнээр дутахгүй болно.

Тэр цагт, хорин жилийн дараа Оюутолгойн ордын давуу буюу 51-ээс дээш хувийг Монголын талд буцаан авахаар гэрээ байгуулъя. Энэ хугацаанд гадаадын компани оруулсан хөрөнгөө хэд дахин нөхөөд авна. Ийм зарчмаар тохирвол ажил хурдан эхэлнэ, та нар ч ашиг орлогоо олж авч чадна, манай ард түмэн ч гэсэн ойлгож дэмжинэ гэхэд гадаадынхан ч үндсэндээ зөвшөөрч байсан. Английн хун¬тайж, Америкийн элчин сайд, хөрөнгө оруулагчид, гадаадын банк, санхүүгийн байгууллагынхан цөм л ойлгож хүлээн зөвшөөрч байсан. Харамсалтай нь ийм сайхан бололцоог алдаж, монголчууд их говийнхоо хөрсөн доорх зэс, алтыг олборлож дуустал нь гэрээ байгуулсан гадаадын компанид давуу эрхээ алдаж, өөрсдөө 34 хувьтай л үлдлээ.

Уг нь нэг нь хождог, нөгөө нь хохирдог тэр өнгөрсөн, хоцрогдсон үеийн гэрээ байгуулдаг цаг өнгөрсөн шүү дээ. Өнөөдөр аль аль тал нь хождог гэрээ байгуулдаг цаг болсон. Тийм тохироог бүрдүүлчихсэн байсан учраас би өнөөдөр өөрийнхөө энэ байр суурийг аль алинд нь ашигтай зөв гарц байсан гэдэгт эргэлзэхгүй байгаа юм, одоо бүр тэр үеэсээ ч илүү итгэлтэй байна.

Алдагдсан боломжийн өртөг их. Илүү ашиг орлого, иргэн бүрт илүү ноогдох хувь хишгээ л алдаад асгачихлаа. Уг нь ийм том асуудлыг хүчээ нийлүүлж, Монголынхоо төлөө нэг дуу хоолойтой, талцалгүй нэгдэлтэй байж зөв шийдэж, зөв гарц олно хэмээн хамтарсан Засгийн газар байгуулагдсан юм байгаа биз дээ?

-Хамтармааргүй юман дээр хачин сайн үгсээд л, хамтрах нэгдэх зүйл дээрээ болохоор бүр эсрэгээрээ хандах нь ердийн зүйл шахуу болчихож. Өргөн, нарийн төмөр зам хил дамнуулан тавина, тавихгүй гэж баахан маргалдлаа.

-Нөгөө л албан тушаал, ашиг сонирхлоороо наймаалцдаг, арилждаг, ханцуйн дотроо тохирч үгсдэг “төлбөрийн тогтолцоо” ноёрхож, хариуцлагын тогтолцоо алдагдсаных. Монголын эрх ашиг, монголчуудын төлөөх хариуцлага хойш тавигдаж байна. Орост төлөх Их өрийн асуудлыг Монголд ашигтай шийдвэрлэхэд хамтарсан Засгийн газар байгаагүй, гэхдээ УИХ-д 72 суудалтай, дээр нь зарчмын эрх ашиг дээрээ эв нэгдэл, илүү нягтралтай байсны ач холбогдол гарсан. Том гүрний Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгчтэй нэг ширээний ард сууж, нүд рүү нь харж байгаад зовлонгоо ойлгуулах хэцүү. Өнөө дарга нар зовох ёстой гэдгийн нэг бодит жишээ. Харин нөгөө талын байр суурийг хүлээн зөвшөөрөөд, буулт хийгээд байх юм бол дарга нарт амар боловч ард түмэнд хохиролтой.

Төр, улсаа төлөөлж, том том асуудлуудыг шийдүүлэх гэдэг амаргүй шүү дээ. Том гүрний удирдагчид ширүүхэн харж, аашилж, манай талын саналыг тэр болгон зөвшөөрөхгүй, бичиг цаас шидэлнэ, гар барихаа ч болино. Сэтгэл зүйн элдэв шахалт дарамт үзүүлнэ гэсэн үг. Тэгэхдээ л ард түмнээ жаргаая гэсэн хүн иймэрхүү “зовлон”-г үүрч гарах л ёстой. Тэгнэ ч гэж том албан тушаал дээр очсон юм байгаа биз дээ?

Төмөр замын хувьд бол төслөө эхлүүлчихсэн, ажлаа өрнүүлчихсэн хувийн компаниуд буруугүй. Засгийн газар тогтоол шийдвэрээ гаргаж, зөвшөөрлөө өгчихсөн байхад хувийн компаниуд өөр юунд итгэж найдаж, үндэслэж суурилж, хөрөнгө мөнгө босгож, хөлс хөдөлмөрөө урсгах билээ. Гагцхүү Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн зөвлөмжийг үл хэрэгсэж, нэгдсэн бодлого гараагүй байхад зөвшөөрөл олгосон Засгийн газар, гарын үсэг зурсан Ерөнхий сайдтай л хариуцлага тооцох шаардлагатай. Хил давж тавигдах төмөр зам бүр улсынх буюу төрийн өмчийнх байна, дотооддоо тавигдах төмөр зам хувийнх байж болно гэсэн энгийн, ойлгомжтой улс төр-эдийн засгийн, үндэсний аюулгүй байдлын зарчим баримтлагдах ёстой.

Төр, засаг бодлогогүйгээсээ болж, эсхүл бодлоготой байхад түүнийг мэдэн будилж зөрчин гаргасан шийдвэр улсаа ч, гадаад түншээ ч, хувийн компанийг ч, хөрөнгө мөнгө босгох гэж буй банк санхүүгийн байгууллагыг ч бүгдийг нь хооронд нь зөрчилдүүлэн талцуулж, ойлгомжгүй байдал үүсгэж байгаа юм.

-Та “Эх орны хишиг” олгох санаачилгыг гаргасан Ерөнхийлөгч. “Эх орны хишиг” буюу 1,5 сая төгрөгийг заавал өгүүлнэ гэж итгэлтэй мэдэгдэж байсан. Ингэж итгэлтэй мэдэгдэж байсан тань ямар гарц шийдэл, тооцоо судалгаанд үндэслэж байсан юм бэ?

-Бүтээе гэж хандвал бүтэхгүй ажил гэж үгүй. Их энгийн боловч илүү бодитой, эдийн засагтаа ч хэт ачаа дарамт болохгүй, иргэддээ ч шударга хүртээмжтэй тодорхой арга зам байгаа юм. Тэр нь иргэн бүрийн нэр дээр 1,5 сая төгрөгийн хадгаламжийн дэвтэр нээж гардуулах. Ингэснээр иргэний бүртгэлийн ажилд ч зарчмын ахиц дэвшил гарна. Улс нь иргэн бүрээ мэддэг болно гэсэн үг. Ингээд эдийн засгийн боломж, төсөвтэйгээ уялдуулаад, бүгдийг нь бэлэн мөнгөөр биш гэхэд сургалтын төлбөр, эмчилгээний зардал, жижиг дунд бизнесийн санхүүжилт, орон сууцны зээл зэрэг олон төрөл хэлбэрээр олгож болно. Аргагүй ядарсанд нь бэлэн мөнгө ч олгож болно. Ямар ч байсан иргэн бүр амласан мөнгөтэй тэнцэх хадгаламжтай, тэр нь өөрийнх нь нэр дээр хадгаламжийн дэвтэрт бичигдээд баталгаажчих учраас хэзээ ч алдахгүй, хоосон үлдэхгүй. Бас дээр нь бэлнээр олгоогүй мөнгөнд хүү тооцож хадгаламжийг нь өсгөнө гэсэн зарчим барих ёстой. Ингэж амласан 1,5 сая төгрөгөө хүн бүрт өгөх ажлыг хийж болно, хийх ч ёстой. Харин яагаад одоо болтол хийхгүй байгааг нь ойлгохгүй байна. Хэрэгжих баталгаатай учраас “Эх орны хишиг”-ийг олгох итгэл надад дүүрэн байсан.

ҮНДСЭН ХУУЛИЙГ ӨӨРЧЛӨХ НЬ ХЭНБУГАЙ Ч ХАРИУЦЛАГА ХҮЛЭЭДЭГ ТОГТОЛЦОО, ХУРДТАЙ ХӨГЖИХИЙН ТӨЛӨӨХ ЭРЭЛ ХАЙГУУЛ, АРДЧИЛЛЫГ БЭХЖҮҮЛЭХ ГАРЦ

-Өнөөдөр яагаад улс төр улам л бохирдож, бүр л хариуцлагагүй, эзэнгүй айл шиг болоод байна вэ? Үндсэн хуулийг өөрчилж, бүх ард түмнээс сонгогдож итгэл хүлээснийхээ хувьд Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг байгуулж, Ерөнхий сайдыг томилдог тогтолцоонд шилжье, илүү хариуцлагатай болно гэж төр тэргүүлж байх үеэс чинь яригдаж эхэлсэн. Таныг улам хүчтэй болчихно, Танд л илүү ашигтай өөрчлөлт гарна гэж хардаж сэрдэж байсан. Харин одоо хүчтэй, хариуцлагатай төрийг олон түмэн ч илүү хүсдэг болж, болохгүй байна гэдгийг бүгдээрээ алдсан боломж, илүү өртөг, амьжиргааны доройтол, ардчилсан бус, шударга бус зүйлүүдтэй тохиолдох бүртээ улам их ярьж хэлэлцдэг болсон байна.

-Илүү хариуцлагыг бий болгох эрэл хайгуул болохоос Энхбаярын хувийн асуудал биш гэж би олон удаа тайлбарласан шүү дээ. Хардаж сэрдээд байхаар нь 2013 оноос буюу бүр дараагийн Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хуга¬цаа дууссан хойно эхлэн мөрдөж, үйлчилж байхаар батлая ч гэж удаа дараа хэлсэн. Өнөөгийн Үндсэн хууль шилжилтийн үеийн үүргээ сайн биелүүлсэн. Одоо өөрчлөх гэж өөрчлөх биш, харин хөгжихийн тулд өөрчилье.

Яг Таны асуусан шиг алдаа гарвал нэг нэг рүүгээ түлхэж бултдаг хариуцлагагүй төр, засаг биш, харин хэнбугай ч байсан хариуцлагаа хүлээдэг, хэлснээрээ байж, ажиллаж чадсан эсэхээрээ нэр хүнд нь өсдөг, эсхүл унадаг, ард түмэнд тустай ажлаар албан тушаал нь баталгаажин бэхэждэг, чадахгүй бол хариуцлага тооцдог тийм тогтолцоог санал болгож байсан. Хөгжлийн төлөөх, хариуцлагатай тогтолцоог бүр¬дүүлье гэж уриалж байсан хэрэг. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх засаглалыг харилцан хяналттай, тэнцвэртэй тогтоож өгөх, төрийнхөө тогтолцоог ойлгомжтой болгох л хүсэл зориг, олон улс оронд амжилттай хэрэгжиж байгаа Үндсэн хуулийн үндсэн зарчмуудыг ярьж байсан юм.

Төрийн мэргэшсэн албыг бэхжүүлэх нь авлига хээл хахуультай тэмцэхэд тун чухал. Эс тэгвээс өнөөх “төлбөрийн тогтолцоо” хэвээр л байх болно. Нөгөө л дарга нар нь жаргаж, ард иргэд нь зовсоор л байна даа.

Улс төрийн намуудыг шинэчлэх, ялангуяа тэдгээрийн санхүүжилтийг цэвэр тунгалаг болгохгүй бол авлигын хөрс, үр нь тэнд амь бөхтэй оршино. Бохир мөнгөн дээр суурилсан цэвэр улс төр байх боломжгүй, улс төрийн намуудын санхүүжилтийг зөв зүйтэй болгож, энэ том асуудлыг шийдье гэж уриалж дуудан, шахаж шаардсан. Бүгд л ус балгасан юм шиг дуугаа хурааж, чихээ бөглөөд өнгөрсөн шүү дээ. Гэхдээ асуудал хэвээр байгаа. Зөв шийдэхгүй бол “төлбөрийн тогтолцоо” амь бөх оршсоор, цөөн хэд нь жаргаж, олонхи зовсоор л байх болно.

Төрөөс бизнесийн үйл ажиллагаанд хутгалдахаа болих, түүний оролцоог аль болохоор хумих, удирдах даргалах биш үйлчлэх туслах зарчмыг хатуу баримтлахгүй бол зах зээлийн харилцаа, эрүүл бизнес, эдийн засгийн эрх чөлөө бодит утгаараа хэрэгжихгүй, илааршин цэвэршихгүй, ажлын байр бий болохгүй, арилжааны банкууд олноороо дампуурсан хэвээр, аж ахуйн байгууллагуудын үйл ажиллагаа зогссон хэвээр байх болно.

Орон нутгийн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг хүч, хөрөнгө тарамдуулсан өнөөгийн байдлаас хөгжлийг буй болгож, дэмжсэн зөв бүтэц рүү шилжүүлэх цаг хэдийнээ болсон. Шийдэхэд хүнд асуудал нь үнэн. Гэхдээ нэг нэгэндээ “төлбөр” төлөөд амар сайхан жаргах гэж биш, асуудал шийдэх гэж албан тушаал дээрээ “зовох” нь хожим хойно улс орондоо илүү ашигтай тусна. Тийм биз? “Үгүй, үгүй, би чадахгүй, миний мэдлэг боловсрол муу, ёс суртахуун нимгэн, өрөөлийг байтугай өөрийгөө яаж авч явахын учрыг сайн олоогүй байна, туршлага байхгүй” гээд байхад нь хүчээр том албан тушаалд тавьсан нэг ч хүн байхгүй, бүгд л хүсч, зүтгэж, гуйж гувшиж, бүр заримдаа хуурч, худалдаж авч байж очсон байдаг шүү дээ.

Энэ мэт нэг нэгэнтэйгээ уялдсан, цаг алдалгүй хийж бүтээх ёстой том том асуудлууд байна. Хамтарч ярилцаад шийдье гэвэл эх оронд маань монгол хүн сайхан амьдрахад тус болсон эрүүл саруул улс төр, эдийн засаг, нийгмийн нөхцлийг бүрдүүлэх бүрэн дүүрэн бололцоо байна. “Төлбөрийн тогтолцоо”-ноос “Хариуцлагын тогтолцоо” руу түргэн хурдан шилжихгүй бол улсын хөгжил, хүний амьдрал аль аль нь баталгаагүй байна.

Уг нь энэ бүхнийг мэдэж ядаад байх юм байхгүй. Нууц юм лав биш. Юм уншдаг, боддог бол энэ тухай олон ном, судалгааны бүтээл байна. Гэтэл энэ бүхнийг мэдэх хүсэл хэдэн хүнд байна? Олж мэдлээ гээд асуудлыг шийдэх чин сэтгэлийн хүсэл эрмэлзэл, зориг тэвчээр байна уу? гэдэгт л бүх юмны учир нуугдаж байгаа юм. Тэгж мэдээд хүссэн, зориглосон нь өнөөдөр хөгжиж чадсан байна, одоо болтол мэдээгүй нь, эсхүл мэдсэн ч хүсээгүй, зориглоогүй нь хөгжиж байгаа гэсэн тодотголтой улс орон хэвээр байсаар байна.

Уг нь ард түмэн тийм дорвитой өөрчлөлтийг хүсэж байдаг нь ойлгомжтой учир тэгэх хүсэл, зориг тухайн орны удирдлагад байгаа, эсэхээс бүх асуудал шууд хамаарна. Тэгэхлээр тэгж хөгжиж чадаагүй орнуудын хоцрогдлын шалтгааныг судлахад дийлэнхид нь удирдлага нь хүсээгүй, зориглоогүй учраас гэсэн дүгнэлт гардаг. Нэг нэртэй эрдэмтнээс “Хөгжиж байгаа гэж ямар орныг хэлдэг вэ?” гэж асуухад “Хөгжиж байгаа гэж хөгждөггүй орныг хэлнэ” гэж хариулсан байдаг. Тэгэхлээр Монгол орны хөгжлийн гарц бол өнөөгийн “төлбөрийн тогтолцоо”-ноос “хариуцлагын тогтолцоо” руу шилжих явдал. “Төлбөрийн тогтолцоо” байгаа цагт албан тушаалтнууд буюу дарга нар жаргана, “хариуцлагын тогтолцоо” тогтвол дарга нар зовж, ард түмэн жаргана.

-Газрын баялагтай орнууд баялгийн хараалд өртсөн нь маш их. Манайх шиг засаг төр нь хариуцлагагүй, авлига хахууль нүүрлэсэн оронд хэт цөөн хүн хагартлаа баяжиж, ард түмэн өлөн зэлмүүн, уулаа нурааж, усаа ширгээж үлдсэн нь их. Уул уурхай дээр суурилсан наймаа тохироо газар шороо, өв соёл, уул, усыг устгаж, өчигдөр ба ирээдүйг ч дээрэмдэн цөлмөж, улс орон маань “Mongolia” биш “Мinegolia” хэмээн, өөрөөр хэлбэл “Монгол орон” гэхийн оронд “Уурхайн орон” гэж  нэрлэгддэг, зүгээр нэг ашиглалтын талбай боллоо.

-Өнөөх “төлбөрийн тогтолцоо”-ны л үр дагавар. “Хариуцлагын тогтолцоо” хэрэгжиж, үг, үйлдэл болгон нь хариуцлагатай уялддаг тийм улс орнуудад уул уурхай нь улс орондоо, ард түмэндээ ашигтайгаар хөгжсөн. Чадваргүй, ёс суртахуун дорой хүмүүс “төлбөр” төлж албан тушаалд томилогддог, эрх мэдэлд хүрдэг шүү дээ. Намдаа төлбөр төлнө. Албан тушаал, сонгуулийн луйвар, бэлэн мөнгө, лиценз, газраар төлбөр хийгдэнэ. Худлаа ярьж, ам ажил нь зөрнө. Нэлээн хэд хууртсаар залхсан ард түмэн ч сонгуулиар эрхээ эдлэх биш, саналаа “худалддаг”, нэг ёсны эрх чөлөөгөө худалддаг болно, ингэснээр хариуцлага  үгүй болдог.
Өнөөдөр Монгол оронд “төлбөрийн тогтолцоо” ноёрхож байгаа тул хүчтэй хяналт, бодитой шүүмжлэл байхгүй байна. Уг нь бодитой шүүмжлэл ухаантай хүнд тус болно. “Гаргаагүй алдаа”-ных нь төлөө хүртэл намайг хурцаар шүүмжилдэг байснаа өнөөдөр яагаад бараг бүгдээрээ бүлх залгичихсан юм шиг дув дуугүй болчихов оо?

-Ерөнхий сайд Сү.Батболдод боломж бололцоо нь олдохгүй байна уу? Таны ярьсан төлбөрийн тогтолцооны элдэв нэхэмжлэл, дарамтанд орчихоод байна уу? Томоохон, дорвитой асуудлаас барьж авч шийдэж чадахгүй л байна. Таньтай харьцаатай байгаа юу, зарим нэгэн шиг нь хүн чанар, өчигдрөө мартагсдын нэг үү?

-Миний бие намын дарга, Ерөнхий сайдаар ажиллахдаа Батболдыг Гадаад хэргийн дэд сайдаар томилж анх улс төрд хөтлөн оруулж ирж, итгэж дэмжсэн. Энэ мэтээр МАХН-аас Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүн, УИХ-ын дарга, УИХ-ын гишүүн болсон маш олон хүнийг дэмжиж, тулж тусалж, зааж зөвлөж, бас зэмлэж загнаж, урам зориг ч өгч улс төрд өдий зэрэгтэй явахад нь гарыг нь ганзаганд, хөлийг нь дөрөөнд хүргэсэн. АН-аас ч нэлээн хэдэн хүнийг дэмжиж, Ерөнхий сайд хүртэл болгож, бас хариуцлага ч тооцож, хатуужуулан өсгөсөн, албан тушаалд хүрч, ард түмний төлөө асуудал шийдэх боломжийг олгосон зам мөрийг туулсан билээ. Гэлээ гээд би тэднээс хариу нэхэж зовоохыг боддоггүй. Монголчууд “Аяганы хариу өдөртөө, агтны хариу жилдээ” гэж ярьдаг. Ач тусыг заавал хариулахдаа ч биш, чадвал хариулна л биз, хамгийн гол нь мартахгүй байх нь чухал. Төрөлхөөсөө төрийн өндөр албан тушаалтан байсан юм шиг өчигдрөө мартах нь эцсийн эцэст итгэж дэмжсэн ард түмэн, сонгогч олноо мартахад хүргэнэ.

Батболд ажлаа аваад удаагүй байгаа ч Ерөнхий сайдын зангараг зааж ажиллахгүй байна гэсэн шүүмж байгааг сонсож л байна. Харин чадахгүй байна уу, чадуулахгүй байна уу? гэдгийг одоогоор дүгнэн хэлж мэдэхгүй юм байна.

ЗОРЬСОН ЗОРИЛГО, ХИЙХ АЖИЛ ИХ БАЙНА

-Яг одоо Таны ажил амьдралд ямар өөрчлөлт гарсан бэ? Ерөнхийлөгчийн бус байр сууринаас харахад бодоогүй, санаагүй, харагдаагүй зүйл байх юм уу?
-Ажлын ачаалал мэдээж тодорхой хэмжээгээр багассан ч нийслэл Улаанбаатар болон бусад хотуудад чиглэсэн “Шинэ гудамж” Төрийн бус байгууллага, хөдөөд хандсан “Хөдөөгийн хөгжлийн төв”-ийн зорьсон зорилго, хийх ажил их байна. Олон улсын харилцаанд Монголоо сурталчлах, нэр хүндийг нь дээшлүүлэх, зөвөөр ойлгуулах, хөрөнгө санхүү олж ирэх, хөгжлийн төлөө хамтарч ажиллах “Шинэ цаг үе” Төрийн бус байгууллагын хэрэгжүүлэх хөтөлбөр, төсөл нэг биш байна.

Сонгож унших, судалж дүгнэх ном зохиолууд ч байна. Хүн өөрийгөө үргэлж хөгжүүлэхийг зорьж байх ёстой, ингэхийн тулд ямагт өөрийгөө голж байх хэрэгтэй. Өөрийгөө голвол бусдад гологдохгүй, өөрийгөө эс голвол харин бусдад гологдоно шүү дээ. Өөрийгөө голоход их ч юм судлах, унших, бодох, хийх шаардлага гарах юм. Өөрийгөө голно гэдэг хүнийг их цаг зав муутай болгодог аж.

Улс төрчид, төрийн хариуцлагатай албан тушаалтнууд спиртээр биш спортоор хичээллэж, ёс суртахууны хувьд ялзралгүй, мөрийтэй тоглоом, садар самуун, зугаа цэнгээнээс хол байх үүрэгтэй гэж боддог. Зэмлэхээс илүү зөвлөж байгаа юм.

Архи гэснээс би зарим хүмүүсийн дургүй нь хүрдэг зөвлөгөө өгдөг юм. Та нар том том асуудлаар төр засгийн, намын шийдвэр гаргахаар хоорондоо уулзаж учрахдаа архи дарс хэрэглэлгүй эрүүл саруул байж ярьж байгаач гэж. Согтуу хүн ажил ярихаасаа илүү цээжээ дэлдэн сайрхана, эсхүл гомдлоо ярьж агсарна, хуйвалдана, буруу шийдвэр гаргана. Тэгэхэд тэд урьдаас “Хүмүүс уухгүй бол сэтгэлээ нээхгүй шүү дээ” гэнэ. Үнэн хэрэг дээрээ аймхай, зальжин, бас хариуцлагагүй хүн л архи ууж ярьдаг биз. Архи уухгүй бол сэтгэлээ нээх зориг дутна, эсхүл худлаа ярьж, хүмүүсийг хуурахын тулд архи уухгүй бол ярьж чадахгүй. Эцэст нь хэлж ярьсандаа эзэн болохгүйн тулд архи ууж ярина. Согтуу хүн машин барьж болдоггүй биз дээ? Гэтэл нийт ард түмэн, улс орны хувь заяаг болохоор согтуу ярих гээд байдаг.

Энэ бол нэг л жишээ. Гэхдээ энэ мэтийн муу зуршлыг арилгахгүй бол зөв ажил хийгдэхгүй, зөв шийдвэр гарахгүй. Би бодохдоо хүний албан тушаал хариуцлага хоёр шууд холбоотой. Албан тушаал ахих тусам хариуцлага нэмэгдэж, муу зуршил алга болох ёстой. Харин албан тушаал доогуур байгаа нөхцөлд хариуцлага бага байж болох юм. Учир нь албан тушаал дээшлэх тусам тэр албан тушаалтны хэлсэн үг, хийсэн ажлаас олон хүний, магадгүй нийт ард түмэн, улс орны хувь заяа түүхэн тэр хугацаанд шалтгаална шүү дээ.

-Өнгөрсөн зун Монгол орны улс төр, нийгэм, эдийн засгийн байдлаар томоохон судалгаа хийлгэсэн гэж сонсогдсон. Судалгааны дүнтэй танилцаад Танд юу бодогдов?

-Тийм ээ, хараат бус судалгааны байгууллагаар нийслэл хот, дөрвөн аймгийн иргэдийн дунд томоохон судалгаа хийлгэсэн. Одоо энэ судалгааны материалыг задлан шинжилж байна. Ер нь аливаа асуудалд улстөржих, шоудах, амин хувийн явцуу эрх ашигт нийцүүлэх үүднээс сэтгэлийн хөөрлөөр, цээжний бангаар хандах нь туйлын хортой үр дагавартай байдаг гэдгийг манай улстөрчид ухаарч, судалгаа тооцоотой, шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр асуудлыг хөндөн тавьж байх нь чухал байна. Улс¬төрчийн хувьд алдаагүй зөв шийдвэр гаргахад үнэн бодитой, шинжлэх ухаанч суурь судалгаа туйлын чухал. Тийм болохоор та бид хоёр дараагийн яриагаа энэ сэдвээр үргэлжлүүлж болох юм шүү.

-Цаг зав гаргаж, илэн далангүй ярилцлага өгсөнд баярлалаа. Танд сайн сайхныг хүсье.

Б.Галаарид

-Анх 12-13 настайгаасаа аавыгаа айлд хонон өнжин байж тууль хайлахад дэргэд нь байж цайг нь дөхүүлж өгдөг байлаа. 18 хүрч байж бие даасан туульч болсон доо.

-Тууль хайлж сурна гэж яг юуг нь хэлдэг юм бэ. Дэг жаягийг нь сурах ёстой юу, үг үсгийг нь тогтоох ёстой юу, эсвэл үйл явдлыг нь тогтоодог юм уу?

-Туульд тогтоосон дэг жаяг гэж байхгүй. Туулийг цээжилж сурдаггүй. Туульд гарч байгаа үйл явдлуудыг дэс дараагаар нь тогтоож аваад, өөрийн цэцээр өгүүлэн хэлээд явчихдаг.

-Тууль хайлж эхлэхдээ Алтайн магтаалыг заавал хайлах ёстой юу?

-Туульчид эхлээд Алтайн магтаалаа заавал хайлж Алтайнхаа савдаг шивдгийг дууддаг. Тэгж байж туулиа эхэлдэг. “Алтайн магтаалгүй тууль тууль болдоггүй, авгайгүй айл айл болдоггүй” гэдэг үгтэй.

-Алтайн магтаалыг хайлаад эхлэхээр биед янз бүрийн өөрчлөлт ордог уу? Бөөгийн онгод ордогтой адилаар…

-Орно. Алтайн магтаалаа аялгуулан хайлж, уул усны эздээ дуудаж даатгаад явж байхад бие эвгүйрхэх, хачин оргих зэрэг янз бүрийн байдал мэдэгдэнэ.

-Тууль хайлах, бөө буух хоёрт адил төстэй юм олон байх шиг санагддаг юм. Та үүнтэй санал нийлэх үү?

-Туульд болж байгаа үйл явдлууд нь дээд тэнгэртэй заавал шүтэлцээтэй байдаг. Дээд тэнгэрт гарсан бодьсадва, орой дээрээс охор толгойд тэргүүн болж явдаг заяач нартай уулзах нь бөөгийн шашны тэнгэртэй харьцаж байгаа байдалтай туг төстэй шүү.

-Заяачийн бууж ирж байгаа нь харагдах, мэдрэгдэх, өөрийн чинь мэдрэмж хурцдах гэх мэт тодорхой өөрчлөлт мэдрэгдэх үү?

-Тууль хайлж байхад нүдэнд бодит дүр харагдах, биед өөрчлөлт орж өөрийгөө мэдэхээ байх үе байдаг. Унтаж байгаад сэрж байгаа юм шиг болох үе ч байдаг.

-Өөрөө хэдэн тууль хайлдаг вэ?

-Би 6-7 тууль хайлдаг. Аав маань 12-13 тууль хайлдаг байлаа. Манайхан удам дамжсан туульчид. Дээд өвөгт минь Жилхэр гэж алдарт туульч байсан. Лавтай арван үеийн туульчидтай удам.

-Айл гэр, хувь хүнд засал хийх зорилгоор тууль хайлах нь бий. Өөрөө ямар ямар туулийг ямар засалд зориулж хайлдаг вэ?

-”Довон хар бөх”, “Наранхүү хан”, “Зул алдар хан” гэсэн гурван догшин тууль байна. Энэ гурван догшин туулиар гай барцад, хэл ам, үхэл зовлон бүгдийг засдаг. “Аргил цагаан өвгөн”, “Баян цагаан өвгөн”, “Хүдэр мөнгөн тэвнэ”, “Хүрэл алтан дөш” гэх мэт туулиуд бол дандаа хишиг буян, үр хүүхэд, ханийн заяа дууддаг туулиуд юм.

-Галын засал хийдэг тууль гэж байх уу?

-Долоон догшид туулиар айл өрхийн юу бүхнийг тэр чигт нь засдаг.

-Туулийг асар удаан хугацаагаар хайлдаг гэдэг. Дээд тал нь хэд хоногоор тууль хайлдаг вэ?

-“Довон хар бөх”, “Талын хар бодон” гэх мэт туулиудыг бол өвлийн өдөр мал хотлоод нар бууж бүрэнхий болох үед хайлж эхэлдэг. 16-17 цагийн үед гэсэн үг. Маргааш өглөө нь 9 гэхэд завсарлаад орой нь дахиж үргэлжлүүлээд хоёр шөнө явж дуусгадаг юм. Тасралтгүй явбал бараг 24 цаг хайлна гэсэн үг. Гэхдээ туульч маань биеэ засах, хоолой амаа зайлах, цай уух зэрэг завсарлага дунд нь авдаг.

-Одоо манайд жинхэнэ туульчид хэд байна?

-Би тэрийг ёстой хэлж чадахгүй. Яг жинхэнэ туульч гэж алга. Бүтэн тууль хайлж байгаа ч хүн алга. Ерөнхийдөө урианхай тууль устаж байгаа гэж хэлэхэд болно.

-Та өөрөө бол бүтэн хайлна биз дээ?

-Тэгнэ ээ.

-Та урианхай туулийг уламжлуулж үлдээх, сургах тал дээр ямар бодолтой байна вэ?

-Урианхай хэл өөрийн гэсэн хэлзүйн онцлог, өөр аялгуу аялгатай байдаг. Хүүхдүүд ойлгохгүй шүү дээ. Компьютер, зурагт шохоорхоно уу гэхээс товшуур барьчихаад тууль хайлж, үлгэр сонсоё гэх хүүхэд байхгүй шүү дээ.

-Туулийн хэл урианхай ярианы хэлээс өөр үү?

-Өөр. Тууль хайлахад хамаагүй өөр аялгатай. Хүн амар ойлгоод байхгүй. Урианхай хөгшчүүл ойлгоно. Залуу хүмүүс нэг их ойлгохгүй.

-Та тууль хайлж байхдаа орчноос тасардаг уу?

-Би унтчихдаг юм. Хүн татаад “Одоо жаахан зогсож амрах уу?” гэхээр сэрдэг юм. Өөрөө унтчихсан юм шиг юу ч мэдэхгүй хэр нь туулиа аялгуулан хэлсээр л байдаг гэсэн үг.

-Тууль хайлж байхад туулийн үйл явдал кино шиг харагдах уу?

-Кино шиг харагдахгүй ч үе үе орж гараад л байдаг юм. Туульд гарч буй гол баатраа ямар нэг хэмжээгээр харж байдаг юм. Би тэр кинон дотор өөрөө биеэрээ ороод явчихдаг.

-Арвангурван Алтай гэлцдэг. Тэр олон Алтай маань тууль хайлж байхад дүрээрээ харагдах уу?

-Харагдана аа. Алтай нутгийн тэр их өндөр уул сарьдгууд чинь Алтайгаа магтаад явчихаар харагдана. Алтай чингэл гэж манай Монголын нутаг хэр нь Хятадынх болчихсон газар бий. Тууль хайлахад дүр нь ороод ирдэг. Тэгээд л ах дүү оргилууд бүгд орж ирдэг юм.

-Жилхэр өвгийн чинь хайлж байсан, өөрөө огт мэдэхгүй туулийг хайлъя гэвэл болох болов уу? Бөө бол урьд нь оруулж байгаагүй онгодыг дуудаад оруулчихдаг шүү дээ.

-Зориод суувал орж ирэх биз. Тухайн туулийн үйл явдлыг л мэдэх нь чухал. Зөвхөн ташуураа унагаад буугаад ташуураа аваад буцаад мордох тэрхэн хэсгийг орхиод хайллаа гэхэд л болохоо байчихдаг. Дутуу хайлвал насанд цөвтэй, маш муу гэдэг.

-“Талын хар бодон” туулийг шашны нөлөө нэлээд орсон, энд тэнд нь маань мэгзэмтэй хувилбараар нь харж байсан удаатай. Тийм маань мэгзэмгүй цэврээр нь хэлж болохгүй юу?

-Миний хайлж буй “Талын хар бодон”-д маань мэгзэм байдаггүй шүү дээ. Манай аавын хэлж байснаар бол маань мэгзэм туульд ордоггүй гэдэг. Номон дээр янз янзаар л бичсэн байдаг. “Аргил цагаан өвгөн” нэртэй туулийг шал өөр утгаар бичсэн байна лээ.

-Сарын өмнө хайлсан туулиа өнөөдөр дахиад хайлбал мөр, бадаг, үг, үйл явдал зөрөх үү?

-Мөр, бадаг, шүлэг зөрж болох ч үйл явдал зөрөхгүй. Тухайн үедээ шүлэглэж байгаа учраас мөр бадаг бол өөр байж болно.

-Туулийг жилд хайлах тоо гэж бас байдаг бололтой юм билээ…

-Нэг туулийг жилд гурван удаа л хайлдаг. Илүү хайлвал цөвтэй, болдоггүй гэдэг.

-Хайлж тэмдэглүүлсэн тууль өөрт чинь олон бий юу?

-Би Монголдоо тууль бүрэн хайлаад бичүүлсэн удаагүй. Харин солонгосууд хоёр тууль бүрэн хайлуулж бичиж авсан. “Наранхүү хан”, “Зул алдар хан” хоёроор кино хийгээд аваад явсан.

-Танай нутагт одоо өөр алдартай туульчид байна уу?

-Одоо алга даа. Аавын төрсөн ах Уртнасан гуай гэж мундаг туульч байгаад нас барсан. Уртнасан авгын хүүхдүүдээс авьяасыг нь өвлөсөн хүн байхгүй. Манайхаас бол би л байна.

-Удам тасраад дахин сэргэх боломж бий юу?

-Мэдэхгүй. Манайхан л лав тасралтгүй арван үе болж байна.

-Тууль хайлахад яг ямар мэдрэмж төрдөг вэ?

-Тууль хэлж байгаа үед мэдрэмж өндөртэй болчихдог. Тууль хайлж байгаа айл нь гай барцад багатай бол янз бүрийн асуудал гардаггүй. Гэхдээ аав маань тааруухан айлд тууль хайлж байгаад татаж унаж байсан гэдэг.

Судлаачийн тэмдэглэл: Монгол аманзохиол судлалын нэлээд судлагдсан төрөл зүйлийн нэг нь тууль юм. Гэхдээ туулийг зөвхөн хэлзүйн талаас нь судалж байсан болохоос бөө мөргөлтэй холбож үзсэн тохиолдол үгүй. Миний бие гоц үзэгдлийг сонирхон судлах явцдаа бөөгийн онго орох, туульчдын тууль хайлах хоёрт адил төстэй, бүр амин шүтэлцээтэй ч гэж болох зүйл байгааг олж анзаарснаа бататгахаар Баруун Монголын алдарт туульч Жилкэр, Авирмэд нарын залгамж А.Балдандоржтой хөөрөлдсөнөө уншигч танаа толилууллаа.
Урианхай туульчид тууль хайлахаасаа өмнө “Алтайн магтаал”-ыг заавал хэлдэг нь бөө хүн бөөлөхийн өмнө дуудлага дууддагтай үндсэндээ адил байна. Бөөгийн дуудлага нь хэрэг дээрээ өөрийн онгод их тэнгэрүүд, уул ус, газар лусын эзэд, ер урин залъя гэсэн бүхнээ уран цэцэн уярам сайхан үгээр магтан дуулж, эерүүлэн зөөлрүүлсээр буулгаж ирэх зан үйл юм. Тэгвэл урианхай туульч Алтай нутгийн уул ус, ургамал ногоо, ан амьтныг магтан дуулж, Алтайн эзэн Алиа хонгорыг аялгуу сайхнаар аргадан байж урин ирүүлснээр сая туулиа хайлж эхэлж байна.

Хоёр дахь төстэй тал нь бөөгийн онгод орсноор тухайн бөө өөрийгөө мэдрэхээ байж, улаачийн биед орсон онгод л ярьж эхэлдэг. Энэ бол бүрэн тасардаг бөөгийн онцлог. Зарим бөө өөрийн үйлдлээ ч санаад, онгодын үг яриаг ч мэдээд байдаг. Ийм бөөг онгодоо барьж чаддаг бөө гэж нэрлэдэг. А.Балдандорж туульчийн оюун санаа зарим үед бүрэн тасарч (үүнийгээ тэрээр унтах гэж нэрлэж байна), заримдаа үйлдлээ мэдэрч хянадаг нь түүний ярианаас тодорхой байна.

Гуравдахь төстэй тал нь арга засал хийдэгт байна. Бөө нар ийм тийм засал хийхэд тийм ийм онгод дуудна гэж ярьдаг бол туульчид ямар үйлд зориулан тууль хайлах гэж буйгаасаа хамааран өөр өөр тууль хэлдэг нь тодорхой байна.
Тува, саха, баяд, торгууд тэргүүтнүүдэд ч тууль хайлах заншил бий бөгөөд тэр бүрт мөн л бөөтэй адил төстэй зүйл ажиглагддагийг эрхэм мэргэд анхааран судлаасай хэмээн хүснэ.

2010.01.19

Б.Галаарид

Сүнс мөнхөд оршдог, амьдрал дуусдаггүй гэдгийг монголчууд нэн эртнээс мэдэж, ертөнцийн бүх зүйл амьдлаг чанартай бөгөөд эх байгальтайгаа хүнчилж харьцах ёстой гэдэг ухааныг дагаж мөрдсөөр ирсний ул мөр, улбаа гялбааг бид өнөөдөр бага ч болов мэддэг. Худал хэлэхгүй, хулгай хийхгүй, хууоч мэхлэхгүй, садар самуун явахгүй, сархад дарсанд толгойгоо мэдүүлэхгүй, товчхондоо нүгэл үйлдэхгүй байхын утга учир нь чухамдаа үйлийн үрийн мөн чанартай холбоотой учраас өвөг дээдэс минь өөрсдөө энэ бүхнээс хол хөндий явахыг хичээж, үр хүүхдээ ч хол яв хэмээн захиж сургадаг байсан нь өнөөгийн нийгмийн задгайралтай цуг орхигдон гээгдэж байгаад харамсаад баршгүй.
Бидний таван мэдрэхүйд үл баригдах зэрэгцээ буюу далд ертөнцийн нууцаас цухас боловч хүртэж чадсан хэнд боловч урьд төрлүүдийн хийсэн нүгэл хилэнцийн үр дагавар ямар урхагтай, муу үр дагавартай болох нь тов тодорхой байдаг. Харамсалтай нь үүнийг мэдсээр атлаа элдэв төрлийн шунал хүслээ хазаарлан барьж чадахгүйн улмаас энэ цагийн дийлэнх хүмүүс үйлийн үрээ улам зузаалсаар байгаа нь хөдөлбөргүй үнэн.
Шинжлэх ухаан барим тавим баталж чадаагүй ч байгаа гэдгийг нь нэг муухан гадарлаад байгаа далд ертөнцийн нууцлаг хөшгийг сөхөж, амьдрахуйн утга учрыг тайлан унших олон суваг бий. Үүний тулд зарим нь аль нэг шашны номлолыг гүнзгийрүүлэн судалж, зарим нь бясалгалын олон төрлөөс сонгож, зарим нь өөр бусад арга замаар нууц мэдлэгт хүрэхийг эрмэлзэж байна. Гэвч энэхүү нууц мэдлэг гэдгийн хүнд оногдсон язгуур үүрэг нь ХҮН ЁСООР ЗӨВ АМЬДРАХ гэдэг хэдхэн үгэнд багтсан ухагдахуун бөгөөд монголчуудын цэцэн билэгт сургааль үгсэд шингээстэй, шигтгээстэй байгааг төдийлөн анзаарахгүй байх шиг. Үүнийг би сайндаа ч олж анзаараагүй бөгөөд бөө мөргөлийг сонирхох ялдарт олон сайхан онгод тэнгэрүүдтэй хөөрөлдөж явах зуур бага багаар ухаарч мэдсэн үнэн билээ.

Бөө мөргөл гэдэг товчхондоо өвгөдийн сүнстэй харьцах урлаг бөгөөд онгодууд гэдэг нь нэгэн цагт хүн төрөлтэй байсан, өөрийн үйлдсэн үйл, туулсан амьдралаасаа болоод өөр өөр зэрэг дэвтэй зэрэгцээ ертөнцөд оршигсод гэж хэлж болно. Түүнээс биш бөө нарын онгод нэг газар оршдог юм биш гэдгийг олон жилийн ажиглалт тандалтдаа түшиглэн зоригтой хэлж болохоор байна. Энэ нь ертөнц зэрэгцээ бүтэцтэй, доороосоо дээшээ өгссөн олон давхар үетэй гэхчлэн янз бүрийн шашныхан, бясалгагчид, далд ертөнц судлаачид хэлээд байгаатай үндсэндээ дүйж байгаа юм. Энэ олон ертөнцийн сайн муугийн алинд нь очих нь тухайн онгодын үйлийн үрээс хамаардаг.
Зарим онгод өөрийн үйлийн үр болоод хөндлөнгийн элдэв бусын шалтаг шалтгааны улмаас суух ёстой суудалдаа хүрч чадалгүй ядарч зовж явдаг. Эртний их баатар онгодууд бөөгийн биед сууж, хүний хэлээр ярихдаа амьд сэрүүн цагтаа төрийн төлөө амь хайргүй зүтгэж, олон хүний аминд хүрч явсан нүгэлтэйгээ өчиж, тэр их нүглийг минь нимгэлж өгөөрэй гэж өөрийн унаа хүлэг болсон хүмүүнээс гуйж хүсч байхтай таарч л явлаа. Онгод чадалтайдаа эрдэж өөр бусад шидтэнгүүдтэй эвдрэлцэн хайран сайхан заяагаа хэлтийлгэсэн гэж халаглан, үр хүүхдүүд та нар минь ийм нүгэл битгий үйлдээрэй гэж гуйж хүсэх нь ч бий.
Зарим нь болохоор сэтгэл өөдрөг, дутах гачигдах зүйлгүй амар амгалан байх бөгөөд гагцхүү үр хойчис минь л үйлийн үрийн төлөөсөнд бүү ортугай хэмээн захиж хэлж суудаг билээ.

Эртний их онгодууд ярьж хэлж буйгаас ажиглавал итгэл эвдэх, андгай зөрчих нь хамгийн том нүглийн нэг байдаг бололтой. Итгэл гэснээс алалдах дайсныхаа ч итгэлийг алдахгүй, андгай үгээ зөрчихгүй байхыг эртний ард түмнүүд хичээдэг байсан нь ном сударт хүртэл бичигдэн үлджээ. Эртний герегийн алдарт түүхч Геродотын номонд энэ талаар сонирхолтой баримт бий. Барка хотыг удтал бүслээд эзэлж чадаагүй персийн жанжин Амасис тус хотыг зальдаж эзлэх арга олжээ. Тэрээр ихээхэн гүнзгий нүх ухаад дээгүүр нь банзаар хулдаж, шороо асган үлдсэн газартай адил болго гэсэн зарлиг буулгав. Маргааш нь эсрэг этгээддээ эвлэрэх санал хүргүүлэв. Олон сараар бүслэгдэн хаагдсан баркачууд ч дуртайяа зөвшөөрлөө. Персүүд мөнөөх хөндий газар дээрээ зогсоод “Бидний хөл доорхи газар хэвээр цагт андгайгаа зөрчихгүй” гэж ам өгөв. Баркачууд тэдэнд итгэсэндээ хотын хаалгаа нээлттэй орхиод, хүсвэл хотоор зугаал гэж зөвшөөрчээ. Персүүд нөгөөх нүхэн дээрх хаалтыг нурааж орхиод хотруу дайрлаа. “Тэд газар ямар байсанг тэр хэвээрээ цагт ам тангарагтаа үнэнч байна гэж баркагийнханд амласан учраас тангарагаа зөрчихгүйн тулд ингэж нураажээ. Гүүрийг нурааснаар андгай хүчингүй болов” гэж Геродот тэмдэглэсэн нь бий (Геродот “Түүх”. Б.Галааридын орчуулга. УБ., 2009. 117-р тал).
Андгайтай холбоотой өөр сонин баримтууд ч мөн номонд бий. Тухайлбал, Геродотын “Түүх”-ийн дөрөвдүгээр дэвтрийн 157-д Оакс хотын Этеарх хэмээх хааны тухай өгүүлдэг. Түүний охин Фронимаг хойт эх нь зүйл бүрээр буруутгаж эцгийнх нь санааг урвуулж чаддаг. Этеарх хаан холын газраас ирсэн нэгэн худалдаачныг урьж, хүссэн бүхнийг нь хийнэ гэсэн амыг нь авсны эцэст өөрийн охиноо авч яваад далайд хаяхыг хүсдэг. Худалдаачин андгайгаа биелүүлэхийн тулд гүнжийг олсоор хүлэн задгай тэнгист хаясныхаа дараа хөлгийн тавцанд буцаан гаргаж амийг нь авардаг. Өөрөөр хэлбэл хаанд хэлсэн үгнээсээ буцаж нүгэл үйлдсэнгүй, бас бүсгүйн амийг хороож нүгэл үйлдсэнгүй гэсэн үг.

Энэ бүхэн эртний ард түмнүүд үйлийн үрийн мөн чанарыг сайн мэддэг, нүглийн төлөөсөнд орохгүйн тулд буруу үйл үйлддэггүй байсныг харуулж байна.
Эр эм хэн боловч энгэр задгай, хормой сул байж ужид самуунд автах, хань ижлээ хуурч өрөөл бусадтай садарлах нь хожмоо засч залруулахад хэцүү үйлийн үрийг дагуулж, үүрэх ачааг нэмдэг гэдгийг мөн ч олон онгодоос сонслоо доо.
Мөн хатууг хатуугаар хариулах нь туйлын буруу бөгөөд өрөөл бусдын хар санаж илгээсэн хараал хорлолыг эргүүлж буцаах биш, дарж сарниулж бай, бага зэргийнхийг бол үүрч дааж, өвдөж зовоод өнгөрүүл, үр хойчдоо ачаа битгий үлдээ гэх сургаалийг олон онгод хэлдэг. Монголчууд “Уулын чинээ харыг туулайн чинээ цагаан ялна” гэж хэлэлцдэг нь мөн л үүнтэй холбоотой бөгөөд хар муу үйл үйлдэгсдийн үр хүүхэд хэдэн үеэрээ өвдөж зовж, өөд нар хардаггүй нь эцэг өвгөдийнхөө үйлийн үрийг үр хойчис нь үүрч буй хэрэг юм.

Гэтэл өнөөдөр ухвар мөчид зарим бөө онгодтойгоо холбогдов уу үгүй юу л олон тэнгэрийн оройд гарсан мэт аархаж, зовсон нэгнээс зоос мөнгө нэхэж, аврал эрсэн нэгнийг айлган сүрдүүлж, өнгө мөнгөнд шунасаар хайран сайхан онгодоо сэвтүүлж байгаа нь үйлийн үрийн тухай ойлголт муугийнх билээ.
Монголчууд ямар нэгэн өр өглөгийг заавал дуусгах, хэн нэгнийг гомдоосон бол уулзаж заавал цайруулах, хэн нэгэнд амласан бол их бага гэлгүй хэлснээ заавал гүйцэлдүүлэхийг хичээдэг байсан нь угтаа үйлийн үрийн мөн чанарыг даанч сайн мэддэг байсных аж.

Өнөө цагийнхан минь хүн ёсоор амьдрах энэхүү зам мөрийг үл тоон худал үгээр толгой эргүүлснээ “хулхидаж чадлаа” хэмээн бахдах, хударгагүй загнан монжсоноо “Чадаж байгаа юманд арга байхгүй” хэмээн сайрхах, зав л гарвал ламтаж бөөтөж, сав л хийвэл хар мууг хийлгэж буйгаа “Амьдарч чадаж байна” хэмээн эндүүрэх нь даанч хөөрхийлөлтэй. “Үйл болгон хариутай, үг болгон нэхэлтэй” гэж өвгөд минь үүнээс л сэрэмжлүүлж захисан юмсанж. Өнөөдөр хэдийгээр санасандаа хүрч бусдын мууг үзэж байвч эргээд буух буулт нь дэндүү хатуу гэдгийг эргэцүүлж бодохгүй “Үүнийг хорлоод өг, түүнийг хараагаад өг” гэж яваа, “Түүний нөхрийг, эхнэрийг салгаад өг” гэж гүйгээ хүмүүс үйлийн үрийн тухай ном судрыг зориуд нэг уншиж үзээсэй. Дээд хүчнээс заяасан ховор сайхан чадвараа эд хөрөнгө, мөнгө төгрөгт шунан буруугаар ашиглаж, өрөөлийн үйлийг өөртөө хураагч шидтэн домтонгууд ч нэгийг бодоосой. Өөрийн чинь л шунал хүсэл биелж байвал үр хойчис чинь үгүйрч хоосорч, эдгэшгүй өвчнөөр шаналж явах нь хамаагүй гэж үү?
Тэгэхээр хүн хэрхэн амьдарч буй нь урьд өмнөх төрлүүдийн үйлийн үртэй ихээхэн холбоотой нь тодорхой байна. Гэхдээ энэ нь үйлийн үрийг засч залруулж болохгүй, аливаа бүхэнд миний үйлийн үр л энэ хэмээн хүлцэнгүй номхон бай гэсэн үг биш юм. Үйлийн үрийг сайн санаа, сайн үйл, сайхан сэтгэлээр засч зал¬руулж болно гэдэг. Та ямар шашин шүтдэг, эсвэл огт шүтдэггүй чинь хамаагүй, гагцхүү хүн ёсоор зөв шударга, төв шулуун амьдрагтун. Яагаад гэвэл үйлийн үрийн шүүлтүүрт арын хаалга, алагчлах үзэл гэж байдаггүй.

Б.Галаарид

“ГЭРЭЛТ ЦАЛИГ” сонин 2009.11.26. ПҮРЭВ

-Та нэвтрүүлгээс хойш тэдэнтэй ажилладаг уу? Гоц мэдрэхүйтнүүд нийгэмд тус хүргэж чадах уу?

-Нийгэм гэдгээс эхэлье. Үүнд үйл явдлыг задлан шинжлэх, гэмт хэрэг илрүүлэхэд туслах зэрэг орно. Гоц мэдрэхүйтэн болгон өөрийн гэсэн чиглэлтэй байдаг. Туршилт даваад чадвар нь батлагдсан хүнийг тухайн тохиолдолд боломжтой гэж үзвэл санал болгодог.
Гоц мэдрэхүйтнүүд эмчилж анагааж чаддаг. Тэд сэтгэлзүйч, мөн биоэнергиэр эмчлэгч гэсэн давхар үйлчилгээ үзүүлж чадна. Хуурамч зальтнуудын тухайд бол эмч нар дунд ч ёс зүйгүй, мэдлэггүй хүмүүс байдаг шүү дээ. Зарим мэс засалчид мафийн захиалгаар эрүүл хүний хөлийг нь тайрч, тэр нь дараа нь тэргэнцэр дээр суучихаад гуйлга гуйж явдаг. Харин жинхэнэ баатрууд хэзээ ч тэгж доош ордоггүй.
Гоц мэдрэхүйтнүүд тусгай албадад тус болох нь бий. Цэргийн хүрээлэнд АНУ-ын цэрэг дайны чадавхийг тодорхойлох хэсгийг толгойлж байсан нэгэн авьяаслаг эрдэмтэн, гоц мэдрэхүйтнийг би мэднэ. Тэрээр Нэгдсэн улс нэгэн зэвсэг бүтээж байгааг дүүжингийн тусламжтайгаар мэдсэн гэжээ. Захирал нь үүнийг яах вэ гэж надад хандлаа. Шалгах үүрэг өг гэж би хэллээ. Цэргийн технологийн шинэ чиглэлийн тухай түүний таамаг гурвантаа батлагдсан юм. Тийм хүмүүсийг тусгай зорилгоор ашиглаж болно.
Ахуйн түвшинд гэвэл хүн худлаа хэлж байвал хэн ч түүн дээр ирэхгүй. Хэрэв хүмүүс ирээд байвал үнэн хэлж, ашигтай зөвлөгөө өгч, хэлсэн нь биелж байна гэсэн үг.

-Хувь тавиланг өөрчилж болох уу? Эсвэл бүгд эртнээс шийдэгдчихсэн байдаг уу?

-Энэ асуулт олон хүнийг догдлуулдаг. Гүн ухаан, шашин, зүгээр л амьдралын туршлага талаас харвал хүний амьдрал эхнээсээ төгсгөлөө хүртэл хэмжигдчихсэн байдаг. Хүн амьдралын замыг туулах явцдаа өөрийн хувь тавилангаа бүтээж байдаг. Эрин зууны шинжтэй үйл явдлаас бусад нь хүний өөрийнх нь гарт бий. Хувь заяандаа хүн болгон нөлөөлж чадна. Эхлэх цэг, дуусах цэг хоёр л хэмжээтэй, түүнээс зайлах аргагүй. Үлдсэн бүгд тухайн хүний өөрийнх нь хөтөлбөрт хувилбар хэлбэрээр агуулагддаг. Хазгай юу, тэгш үү гэдэг өөрөөс чинь л хамаарна.

-Өөрийнхөө чадварыг яаж мэдэх вэ? Эсвэл хуурамч үзмэрчдийг яаж таних вэ?

-Хуурамч шидтэнийг туршилтаар л танина. Хүн болгонд гоц чадвар байдаг. Жирийн сорилт-тест аваад л мэргэлж чадах эсэхээ шалгачихаж болно. Гэхдээ хөгжимчид олон ч Ростропович ганц гэдэг шүү дээ. Жинхэнэ гоц мэдрэхүйтний чадвар мянгад ганц заяадаг. Ихэнх хүмүүс бие махбод, сэтгэл зүйн цохилт гэмтлийн дараа л өөрийн гоц чадвараа мэдэрдэг. Гоц мэдрэхүйтэн гэдэг янз бүрийн суваг дээр тохируулсан өнгөт зурагт л гэсэн үг.
Их олон шидтэн, их олон хуурамчууд гарч байна. Чумак яаж ус цэнэглэдэг байсан тухай ярьж болно. Намайг шинжээчээр урьж байсан. Кашпировскийг гарч ирэхэд би шинжлэх ухааны төвийг тэргүүлж байсан. Анагаахын судалгаа практик хоёр салшгүй. Кашпировскийн үйлчлүүлэгч нь том түшмэлийн эхнэр байсан тул намайг шинжээчээр урьсан. Тэр гоц чадвараа миний дэргэд гаргахыг хүсээгүй. Тэнд байсан санваартныг гаргахыг шаардсан. Ёс зүйн утгаараа туйлын сөрөг байдал харуулсан гэж санагддаг. Эмнэлзүйн ховсыг шоу болгож болохгүй. Энэ бол хүнд туслах агуу хүчирхэг хэрэгсэл. Түүнийг тэрээр мөнгө олох арга болгосон. Хүмүүсийн бие нь муудаж байсан. Ховсчин хүн өвчтөнд туслах ёстой болохоос гай болох ёсгүй. Ялангуяа ийм зүйл дээр бүхнийг зөвшөөрсөн задгай байдлыг халж, хүнд гай болохгүй зүйлийг л хийх хэрэгтэй. Би ховсчны чадвартай, эмчийн ажлаа ховсоор эхэлсэн хүн. Дараа нь шинжлэх ухаан руу шилжсэн. Миний санаачилгаар төв байгуулж, түүнийгээ би удирдаж байлаа. Дайны үед хүн амын сэтгэл зүйг хамгаалах арга зүйн чиглэлээр ажиллаж байлаа. Нийтийг хамарсан сүйрлийн үеийн сэтгэл хөдлөл, айдас, барьц алдалт гэсэн ойлголт байдаг. Би бүх л сүйрлийн үед ажилладаг багийг толголйж байв. Бидний боловсруулсан шуурхай тусламжийн аргуудыг одоо Онц байдлын яам, сүйрлийн анагаах ухаан хэрэглэдэг. Хоёр удаа Чернобыльд ажиллаж, тусгай албад, аврагчдын ажлын чадварыг дээшлүүлж, сандрал түгшүүрээс гаргаж байлаа. Үймээн сандраан дэгдээгч химийн бодис хэрэглэдэг психотрон, психотропын зэвсэг гэгч ойлголт байдаг. Би мэргэжилтний хувьд энэ бүхэнтэй ажиллаж байсан. Чумак мөн л ийм замаар миний гарт орж ирсэн. Түүний усны шинж чанарыг тодорхойлж өгөөч гэж надаас хүссэн. Ус бол хамгийн хүчтэй мэдээлэл дамжуулагч. Түүний мөн чанарыг дэлхийн олон орны эрдэмтэд судалдаг. Ариун усны тухайд бол үнэхээр хүчтэй шинж чанартай. Санваартнууд шившлэгийн хүчээр цэнэглэж чаддаг. Мөн гоц мэдрэхүйн замаар ч цэнэглэж болно. Усны физик чанар хэрхэн өөрчлөгдөж буйг харуулсан туршилтууд байдаг. Чумак өмнөө байгаа усыг хэрхэн цэнэглэх чадвартай нь надад ойлгомжгүй. Сэжиг төрүүлдэг ч Чумакт орлого авчирч байна. Түүнийг яагаад зурагтаар гаргаж эхэлсэн нь миний ярих асуудал биш.

-Михаил Викторович, эмэгтэйчүүд яагаад илүү их гоц мэдрэхүйтэй байдаг юм бэ?

-Эмэгтэйчүүдийг дутуу үнэлэх нь тусгүй гэж тархины үйл ажиллагааг судалдаг мэргэжилтний хувьд хэлмээр байна. Эмэгтэй хүний тархи эрэгтэй хүнийхээс өөр байдаг нь үнэн ч авьяаслаг эмэгтэйчүүд эрчүүдээс олон байдаг. Эмэгтэй хүний бие махбод илүү мэдрэмтгий учраас гоц чадвар илүүтэй байдаг.

-Гоц чадвартнууд хар тамхины донгоос салгаж чадах болов уу?

-Хэн нэг гоц чадвартан, эсвэл эмч хар тамхинаас үнэхээр гаргаж чаддаг байсан бол түүний гадаа олдон мянган хүний дараалал үүсэх сэн. Энэ шалтгаанаар ямар ч гоц чадвартанд бүү хандаарай гэж зөвлөе. Бид тусалж чадахгүйдээ асуудал байгаа юм биш. Энэ бол нийгмийн хүнд асуудал. Тус болж чадах эмч, гоц мэдрэхүйтэн олон ч эмчлүүлэгч маань эргээд л нөгөө орчиндоо очдог. Хүнийг хамаарлаас нь гаргаад, бие махбодыг нь цэвэрлээд гаргангуут түүнийг эмчлүүлэхээр чирч очсон хүмүүс нь өөрсдөө “За гараад ирэв үү? Алив ууя” гэх. Тэгэхээр асуудал нь эмчилж чадах эсэхдээ биш, харин тэр хүн хуучин орчиндоо эргээд очиж буйд байгаа юм.

1. Мишель Ферреро, түүний гэр бүл. Европ. 10 тэрбум
Санаа: Шоколадыг өглөөний цайны бүрэлдэхүүн хэсэг болгохын тулд бутербродын зориулалттай тосыг шоколадтай болгох.
Феррерогийн гэр бүл Европын шоколад үйлдвэрлэгч томоохон нэгжийн нэг. Ferrero Rocher, Nutella, Tic Tac, Kinder Eggs тэдний брэндүүд.Бизнесээ Азид өргөжүүлж, ялангуяа Хятадын зах зээлд ихээхэн орон зай эзэлсэн.Мишель Ферреро Монте-Карлод, хөвгүүд нь Бельгид амьдардаг.

2. Брэд Хьюз. 5.3 тэрбум $
Санаа: Автозам дагууд хүссэн хүн тээш хадгалуулах автомат хадгаламжийн газар нээх.
Тээш хадгалах чиглэлээр үзүүлж буй үйлчилгээгээрээ Брэдийн Public Storage компани Америктаа хамгийн том. Тэднийх 2 мянган салбартайгаар үйл ажиллагаа явуулдаг. Үл хөдлөх хөрөнгийн нэгэн компанид топ менежерээр ажиллаж байхдаа энэ санааг анх олж, өөрийн бизнесээ эхлүүлжээ.

З.Лаурен Ральф. 5 тэрбум $
Санаа: жирийн поло цамцан дээр морины дүрстэй шошго нааж, 50 доллараар үнэлэн хэрхэн борлогдохыг нь үзэх.
Бронкст төрсөн Ральф Лаурен алдарт Polo-гоо үйлдвэрлэж эхлэхийн тулд 1967 онд анх 50 мянган доллар зээлжээ. 1994 онд өөрийн компанийн 20 хувийг Goldman Sachs фирмд 138 сая $-аар заржээ.

4. Жефф Бизос. 4,4 тэрбум $
Санаа: Номын дэлгүүр рүү явж цаг алддаг хүмүүсийн цагийг нь хэмнэхийн тулд интернэтээр зарах.
Дэлхийн хүчирхэг виртуаль дэлгүүр болох Amazon.com-ыг үндэслэв. Бизос Техас, Флоридад өссөн бөгөөд их сургууль дүүргээд Уолл-стрийтэд ажиллаж байв. Тэгээд гучин насандаа амьдралын том эргэлт хийхээр зориглон интернетээр ном зарж эхэлжээ. Анхны оффис нь Сиэтлийн нэгэн гарааж байв. Жефф 1997 онд тэрбумтан болжээ.

5. Тай Уорнер. 4,5 тэрбум $
Санаа: Энхрий сайхан нэртэй бяцхан зөөлхөн хулганан тоглоомыг цуглуулгын үнэт зүйл болгохын тулд маш цөөхнөөр үйлдвэрлэх.
Уорнер Бинни нэрт хулганыг үйлдвэрлэж, хүү нь энэхүү зөөлөн тоглоомыг зарахын тулд сургуулиа хаяжээ. Бинни хулгана 1986 онд гарч ирэнгүүтээ адил төстэй бүтээгдэхүүнүүд дундаа тэргүүлж эхэлжээ. Уорнер тэндээс олсон ашгаа үл хөдлөх хөрөнгө болгож, Нью-Йоркийн хамгийн үнэтэй, нэг өрөө нь хоногийн 30 мянган долларын зочид буудлыг бариулжээ.

6. Калео Ювидиха, Тайланд, 3.1 тэрбум $. Дитрих Матешиц, Австри. 3,1 тэрбум $
Санаа: Тамирчид, шөнийн амьдралд дурлагсдад зориулж сахар-кофейноор В витаминаар баялаг, эрч хүч нэмдэг ундаа хийж зарах.
Ювидиха, Матешиц хоёр Red Bull-ээ байгуулж, спортоор хичээллэж, идэвхтэй амьдралаар амьдрагч залууст зориулсан энергийн ундаа хийж эхлэв. Энэ ундааны жилийн борлуулалт 3.4 тэрбум $-т хүрсэн байна. Энэ брэндийг хоёул 49:49 хувиар эзэмшдэг. Уралдааны “Формула 1″, хөл бөмбөгийн Red Bull Salzburg , мөн New York Red Bulls гэсэн хоёр багийн эзэд. Ювидиха нь хувийн тай эмнэлгийн сүлжээтэй. Мөн Тайландад энергийн ундаа үйлдвэрлэгч, 170 сая долларын өртөгтэй TC Pharmaceuticals компанитай. Матешиц нь агаарын тээвэртэй холбоотой бизнес төслүүд хэрэгжүүлдэг.

7. Марио Моретти Полигатто. Итали. 3 тэрбум $
Санаа: хүмүүсийн хөлийг хуурай, шивэргүй байлгах зорилго бүхий бяцхан нүхнүүдтэй өсгий бүхий гутал үйлдвэрлэх.
Geox shoes компанийг үндэслэгч. 1994 онп Невадад ууланд авирч явахдаа “амьсгалдаг” гутал хийх санаагаа олжээ. Тэр үед маш халуун байсан болохоор хөл нь их хөлөрч, кроссовканыхаа уланд нүх гаргахад хүрсэн байна. Тэгээд санаагаа Nike-д зарах гэсэн боловч тэд төслийг нь тоож харсангүй.
Өдгөө Мариогийн өөрийнх нь фирм жилд 16 сая хос гутал борлуулж байна. Ромын пап хүртэл түүний үйлчлүүлэгч.
Тэрээр үнэтэй машин, араб адуу, хуучин мотоцикль зэргийг сонирхон цуглуулж, чөлөөт цагаараа нүдний шил засах хообийтой.

8. Жеймс Дайсон. Англи. 1,6 тэрбум $
Санаа: Тоосыг 320 км/цаг, түүнээс дээш хурдтайгаар сорох, тоосоо гадагш алддаггүй тоос сорогч бүтээх.
1993 онд Англид анх танилцуулсан тоос сорогчоо 5127 удаа хийж үзэж байж бий болгожээ. Дайсоны DC12 загварын тоос сорогч хамгийн сайн тоос сорогчтой гэгддэг Японы зах зээлд хүч түрэн орж, Sharp, Sanyo-г нь борлуулалтаараа гүйцээд байна.

9. Ханс ба Поль Райгели, ХБНГУ. 1,5 тэрбум $ (тус бүр)
Санаа: Амтлаг, янз бүрийн хэлбэртэй зажилдаг чихэр хийх.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа ах дүү хоёр гэр бүлийнхээ чихрийн үйлдвэоийг дахин сэргээсэн байна. Одоо тэдний хүүхдүүдийн жилийн эргэлт нь 2 тэрбум $ болоод байгаа юм. Чихрийн төрөл зүйлийг ихэвчлэн Ханс бодож олдог. Тэрээр комикс ном уншиж, хүүхэлдэйн кино үзсэнийхээ дараа ихэвчлэн шинэ санаа бодож олдог.

10. Говард Шульц, 1,1 тэрбум $
Санаа:Америкийн өнцөг булан бүрт кофены дэлгүүр ажиллуулах
Кофейны хаан, Starbucks сүлжээний эзэн Шульц Бруклинд өсч, Умард Мичиганы их сургуульд сурсан. Нью-Йорк анх ирээд шведийн аяга, сав суулга зардаг байжээ. Италид жуулчилж явахдаа экспрессо зардаг бар нээх хүсэлд автсан ч боссууд нь “Үгүй” гэсэн хариу өгчээ. Тэрээр 1985 онд өөрөө уг бизнесийг эхлэхээр зориглож, 1992 онд өөрийн компанийн үнэт цаасыг нийтэд худалдаалж эхлэв. Өнөөдөр түүний 12 мянган цэгээр долоо хоногт 40 сая америк хүн үйлчлүүлж байна.

Б.Галаарид (“Гэрэлт Цалиг” сонин )

Sunday, October 11, 2009

***
Манай Монгол Улс зах зээлийн эдийн засаг руу шилжих шилжилтийг их буруу эхэлсэн юм. Зах зээл өөрөө бүхнийг зохицуулна, эрэлт нийлүүлэлтийн зарчмаар бүх зүйл аяндаа цэгцэрч хөлөө олоод явчихна гэсэн үзэл бодол давамгайлж байсан. Үүнээсээ болоод хорь шахам жил ямар ч бодлого, төлөвлөлтгүй явчихсан. Үр дүн нь тодорхой. Хэдхэн жилийн өмнө батлагдсан Үндэсний хөгжлийн цогц бодлогыг эс тооцвол бидэнд хөгжлийн үзэл баримтлал гэж байсангүй. Яаж хөгжих вэ, хаашаа ямар замаар явах вэ гэдэг тодорхой бодлого байх хэрэгтэй биз дээ. Хөгжлийн тодорхой цэгт хамгийн шулуун замаар явж очих нь мэдээж хамгийн сайн арга. Гэхдээ манайх шиг геополитикийн өвөрмөц орчин, уудам нутаг, цөөн хүн ам, 50 сая толгой мал, ихээхэн газрын баялаг бүхий оронд тохирох өөрийн гэсэн зам хэрэгтэй. Стратегийн үүднээс зарим зорилгод шулуун замаар, зарим зорилгод тойруу замаар хүрэхээс өөр аргагүй. Өөрөөр хэлбэл уран нүүдэл хэрэгтэй. Тэгэхээр үүнийг хэн тодорхойлох вэ? Төлөвлөгчид үү? Үгүй. Стратегичид л тодорхойлно. Төлөвлөгч хүн бол хэзээ ч стратегич байдаггүй.

***
Аж үйлдвэрийн салбарын дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх хувийг оноор нь гаргасан үзүүлэлт энэ байна. Өнгөрсөн хоёр жилд л гэхэд манай боловсруулах үйлдвэр ДНБ-ий 6.1 хувийг эзэлжээ. Уул уурхай, олборлох үйлдвэр тэгэхэд бараг гучин хувийг эзэлж байна. Тэгэхээр бид боловсруулах үйлдвэрээ хөгжүүлж, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж дэлхийн зах зээлд гаргахгүй бол хэзээ ч олигтой хөгжихгүй. Түүхий эдийн үнийг глобал зах зээл л тодорхойлдог. Харин бүтээгдэхүүний үнийг үйлдвэрлэгчид тогтоодог. Тэгэхээр зэсийн баяжмал гаргахад үнийг нь гадаад зах зээл тогтоож өгөөд, бид тэр үнээр нь л борлуулна. Харин боловсруулаад эцсийн бүтээгдэхүүн болгож гаргавал үнээ бид өөрсдөө тогтооно. Нэмүү өртөг шингээсэн бүтээгдэхүүнээ өөрийн хүссэн үнээр зарна. Энд л зарчмын ялгаа, бас бидний алдаа байгаа юм.

***
Гадаад зах зээлээ зөв тодорхойлж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэе л дээ. Жишээ нь, өнөөдөр Хятадын нийт хүн амын 10 хувь нь сард 2000$-оос дээш орлоготой хүмүүс байна. Өндөр хөгжилтэй оронтой харьцуулахад жирийн мэт боловч хэрэглээ нь дундаж хятад хүнийхээс хавьгүй илүү чанаржсан 120 сая хүн байна гэсэн үг. Энэ 120 сая хүн экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн хэрэглэхийн тулд гадаадаас мах, төмс импортлож байна. Энэ чинь том зах зээл биш гэж үү? Бид өөрийн хэрэгцээнээс илүү үйлдвэрлээд энэ зах зээл рүү нэвтэрч яагаад болохгүй гэж?

***
Малайз улс хөгжлийн өнөөгийн түвшинд хүрэхэд нефтийн үйлдвэрлэл чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Экспортод түшиглэн хөгжилд хүрсэн. Гэтэл нефтийнх нь нөөц 3-5 жилийн дараа дуусна. Тэд манай нефть дууслаа гээд халаглаад сууна уу? Үгүй, тэд энэ хугацаанд бий болгосон баялагтаа түшиглээд дараагийн хөгжлийн сууриа тавьж байна.
Дэлхийн эдийн засгийн хямралын үеэр АНУ автомашины үйлдвэрлэлээсээ үндсэндээ татгалзаж, ихэнх үйлдвэрээ зарж байна. Асар олон салбарыг араасаа чирсэн, ажиллах хүчний нүсэр том багтаамжтай энэ салбараасаа АНУ яагаад татгалзав? Хөгжлийн бодлогоо нэгэнт тодорхойлчихсон, тэргүүлэгч гүрэн байх байр сууриа бэхжүүлэхийн тулд аж үйлдвэрийн ийм том салбараас татгалзаж, технологийн бүр өндөр түвшний үйлдвэрлэл рүү хандаж байна. Технологийн давуу тал бүх юмны давуу тал гэдгийг тэд аль эрт ойлгочихсон учраас нэгэнт эдийн засгийг чирэгч салбар биш болсон автомашины үйлдвэрлэлээсээ татгалзаж байна. Бид ч гэсэн ийм л түвшинд сэтгэж, ажиллах ёстой.

***
Социализмын үед оросууд Монгол Улсыг 1988-2005 онд хөгжүүлэх төлөвлөгөөг иж бүрнээр нь хийж, бүр биотехнологи, геотехнологи, химийн аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх асуудлыг тусгачихсан байсан юм билээ. Гэтэл бид одоо илүү нээлттэй орчинд, илүү мэдээлэлтэй, боломжтой нөхцөлд байгаа мөртөө бодлогоо зөв тодорхойлж, хэтийн болон дунд хугацааны стратегиа оновчтой сонгоогүйгээс өрсөлдөх чадварын индексээр дэлхийн 135 орноос 117-д нь л нэг юм явж байна. Аймгуудаас гэхэд Өмнөговь аймаг л 300 гаруй эрдэмтэн судлаач дайчилж байж суурь судалгаагаа дэлхийн стандартаар хийж чадлаа. Бусдад нь алга. Гэтэл энэ чинь аймаг бүү хэл компани болгонд байх ёстой эд. Хөгжил эндээс л эхэлнэ.

***
Өвөг дээдэс маань бидэнд Оюутолгой, Тавантолгой гээд байгалийн асар их баялгийг өвлүүлж үлдээсэн нь факт. Үүнийг бид ашиглах ёстой. Гэхдээ яаж? Хүний нөөц, дэд бүтэц, технологи, үндэсний аюулгүй байдал гээд олон асуудалд бодлогоор хандах ёстой. Эдийн засгийн бүтээмж өндөр, экологийн хувьд хоргүй, хамгийн гол нь сүүлийн үеийн, дэвшилтэт залуу технологи хэрэглэхийг бид бодлогоор шаардах ёстой байсан. Ер нь хөрөнгө оруулагчийн санал болгосон технологийг биш, өөрсдийн судалж нягталсан технологийг зөвшөөрдөг хэлбэр рүү бид цаашид шилжих ёстой.
Технологи бол хүнтэй л адил төрж, өсч, өтөлдөг. Нэг технологиос олсон баялгаар илүү үр дүнтэй өөр нэг шинэ технологийг боловсруулж байдаг. Тиймээс технологийн хувьсалд мэдрэг байж, түүнийг судалж, авч хэрэгжүүлж чадвал бид амархан хөгжинө.

***
Монгол Улс хөгжье гэвэл инновацийг хөгжүүлэх хийх хэрэгтэй. Үүний тулд асар олон зүйлийг өөрчлөх хэрэгтэй байна. Шинэтгэл хийхийн тулд яаж хийх эрх зүйн орчныг нь бүрдүүлж, юу хийх бодлогоо гаргаж, түүнийг хийх хүмүүсээ бэлдэж, одоо байгаа институцийн тогтолцоог өөрчлөх ёстой.
Өнөөдөр бид шинжлэх ухаандаа жилд төсвөөс 16 орчим тэрбум төгрөг зарцуулж байна. Эрдэм шинжилгээний 60-аад хүрээлэн, арваад их дээд сургууль, 2000 орчим судлаач ажилтан энэ мөнгөөр жилд 400 гаруй төсөл хэрэгжүүлж үр дүнд нь 150 орчим шинэ патент санаа, бүтээл бий болгодог. Харамсалтай нь эдгээр 150 патентуудыг хэн ч лицензийн гэрээгээр авч ашиглахгүй байгаагаас эдийн засгийн эргэлтэд орж мөнгө болж чадахгүй байна.
Мөнгийг мэдлэг болгохыг шинжлэх ухаан гэдэг л дээ. Гэхдээ тэр мөнгөөр бий болсон мэдлэгийг эргүүлээд мөнгө, баялаг болгох механизм нь ажиллахгүй байна. Уг нь инновац гэдэг чинь л мэдлэгийг мөнгө болгох ажил юм шүү дээ. Мэдлэгийг мөнгө болгодог аж үйлдвэр, үйлдвэрлэлийг эрхлэгч энтерпренерүүдийг бий болох хэрэгтэй байна. Тэгэхээр ийм мэдлэгт суурилсан эдийн засгийн үндсийг тавих боломжтой бөгөөд үүнд төр гол үүрэг гүйцэтгэж, үндэсний хөгжлийн цогц бодлого, стратегиэр хангаж өгөх ёстой.
Бизнесийн салбарынхан ч гэсэн нэг технологи оруулж ирээд элтэл нь мөлхүүлдэг идэвхгүй хэрэглэгч биш, технологийн шинэчлэлийн хойноос эрчтэй хөөцөлддөг энтерпренерүүд болмоор байна. Жишээ нь, манай гол түүхий эдийн нэг ноолуураар франц, италиуд бизнес хийж байна. Үндэсний үйлдвэрлэгчид маань ноолууран бүтээгдэхүүнээ “бөөстдөггүй” болгож, өнгө, загварыг нь шинэчилж, тэднээс илүү гарахын тулд судлаач, зохион бүтээгч, инженерүүдтэй яагаад хамтран ажиллаж хичээж болохгүй гэж.

***
Сүүлийн хориод жил манай улсын явж ирсэн замыг харахад “Алт”, “Ноос”, “Зэс” хөтөлбөр ч гэдэг юм уу, чиглэл чиглэлийн хоорондоо уялдаа муутай их олон хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн байдаг. Үе үеийн Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрүүд богино настай, засаг солигдоход концепц нь өөрчлөгддөг, тэргүүлэх чиглэл нь солигддог, залгамж чанаргүй, тууштай биш байсан нь хөгжилд ихээхэн садаа болж байв. Тэгэхээр хөгжлийн тэргүүлэх салбарыг оновчтой тодорхойлж, уялдаа холбоог нь хангаж өгөх асуудал нэн чухал байлаа. Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хороог байгуулсны чухам учир үүнд л байгаа юм.

***
Бүтээгдэхүүний технологийн агууламж гэж ойлголт байдаг. Өндөр, дунд, нам технологийн бүтээгдэхүүн нийт бүтээгдэхүүний хэдэн хувийг эзэлж байна вэ гэсэн үг. Харамсалтай нь өнөөдөр манайд өндөр технологийн ганцхан үйлдвэр байна. Гэхдээ энэ бол эхлэл. Био, нано, мэдээллийн технологид түшиглэсэн аж үйлдвэрийг хөгжүүлж, мэдлэг, нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, энэ салбарт ажиллах аж ахуйн нэгж, хүмүүсийн тоог нэмэгдүүлэх нь хөгжлийн гарц. Үүнийг шийдвэр гаргагчид, улс төрийн намууд ойлгож байна уу, үгүй юу гэдгээс энэ салбарын хөгжил ихээхэн хамаарна. Монгол Улсыг үйлдвэржүүлэх хөтөлбөрийг Засгийн газар хэдхэн хоногийн өмнө баталсан нь нэг том алхам. Инновацийг хөгжүүлэх хууль эрхзүйн орчныг бүрдүүлж өгөх ёстой хэд хэдэн хуулийг УИХ батлах гэж байгаа нь бас л нэг алхам. Өөрөөр хэлбэл тогтолцоо бий болгох хөрс суурь бий болох гэж байна. Үндэсний баялгийг яаж максимум хэмжээнд хүргэх вэ гэдэг стратегийг бол Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хороо нэгэнт гаргаж эхлээд байна. Хэрхэн хүлээж авч, хэрхэн ажил хэрэг болгоход төрийн оролцоо, хувийн хэвшил, иргэдийн идэвх чухал үүрэгтэй.

***
Ярилцагч Б.Ганбат хэмээх залуухан эрийн сэтгэлийн гүн рүү өнгийвөл ийм л бодол, итгэл тээж явах аж. Тэрээр Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хорооны Шинэтгэлийн бодлогын газрын даргаар ажилладаг. Инноваци, Өндөр технологийн аж үйлдвэр, венч капитал, шинжлэх ухааны парк, өрсөлдөх чадвар гэхчлэн олон зүйлийн талаар ярьж, Монгол Улс, монгол хүн дэлхийд нэрээ дуурсгах боломж асар их байгаа талаар сонирхолтой яриа өрнүүлснийг нь энэ удаад азная. Улс орны хөгжлийг түргэтгэх олон аргаас хамгийн урныг нь олж, богино хугацаанд урагш цойлсон орон болгохсон гэсэн стратегич хүний хорхойсол нь миний Монгол хөгжинө өө гэсэн итгэлийг эрхтгүй төрүүлж байна лээ.

Б.Галаарид (“Зууны мэдээ” №236. 2009.10.09)

Thursday, October 08, 2009

Б.Галаарид (“Гэрэлт Цалиг” сонин)

Monday, October 05, 2009

Тайлбар
1. Дорж Базаров. Бөө судлал буюу Монголын харын бөө. Д.Бадарчийн орчуулга. УБ., 2007. 78-р тал (Черная вера и шаманство у монголов)
2. О.Пүрэв.Монгол бөөгийн шашин. УБ., 2002. 281 дэх тал.
3. Белов.Н.В. Шаманизм. Минск., 1999. 6 дахь тал.
4. Б.Галаарид. Бөө мөргөл, тэнгэр шүтлэг. УБ., 2008. 28 дахь тал.
5. Б.Галаарид. Онгод тэнгэрийн зараалаар. УБ., 2005. 18 дахь тал.
6. Ч.Далай. Монголын бөө мөргөлийн түүх. УБ., 2009. 74 дэх тал
7. Б.Батмөнх. Буриад зоны бөө мөргөлийн зан үйлийн товчоон. Уб., 2005.12 дахь тал.

Б.Галаарид (“Гэрэлт Цалиг” сонин)

Та байртай болохоор шийджээ. Тэгвэл авах гэж буй байранд чинь өмнө нь хэн амьдарч байсан, юу болж байсан, яагаад хуучин эзэд нь гарах болсон тухай заавал олж мэдээрэй. Хэрвээ өмнөх хүмүүс нь хүнд өвдсөн, үхсэн, энэ байранд хүн алуулсан, амиа хорлосон, урьд өмнө нь энэ агазарт оршуулга байсан, эсвэл одоо ойрхон байгаа бол тийм байр худалдан авахаасаа өмнөм сайн л бодоорой. Аз жаргал, эрүүл энх гэж л ярилтгүй шүү.
Өмнө нь хүмүүс амьдарч байсан орон саванд нүүж орохоосоо өмнө тэр байранд энергийн цэвэрлэгээ заавал хийх хэрэгтэй. Гэрт эхлээд муур оруулдаг байсны учир энэ.
Шатсан байранд бүү ор. Шатсан ормон дээр байшин бүү барь. Шатсан байшингийн материалаас бүү ашигла. Тэдэн дээр чинь маш хүчтэй сөрөг мэдээлэл, энергийн үлдэц байдаг. Тийм байрнаас ямар ч сайн юм бүү хүлээ. Маш чадалтай хүн л түүнийг арилгаж өгч чадна.
Сүнс хий үзэгдэл, гүйдэл гүйцтэй байрыг мэдэх амархан арга гэвэл тийм байранд амьтад, ялангуяа муур амьдрах дургүй байдаг. Танай муур, эсвэл нохойны сэрвээний үс нь босч, хуцаж мяулж, ямар нэг зүйлийн хойноос дагаж хараад байвал ойлгомжтой гэсэн үг.
Гэрт байхад тухгүй, тан дээр ямар нэг зүйл дараад байгаа мэт мэдрэмж төрж, нүдний буланд хэн нэгэн байх ч шиг санагдаж, хэн нэгний алхаа сонсогдож, чимээ гарч, цэвэрлэгээ хийсний дараа таагүй үнэр ханхалвал шуудхан хүн дээр оч.
Сард 2-3 удаа гэрийнхээ энергетикийг цэвэрлэвэл маш сайн байдаг. Рашаан, давс, лаа, ус, хүж зэргийг ашиглаж болно. Давс “хар дом”-оос хамгаалах маш хүчтэй хэрэгсэл гэж эртнээс нааш үзсээр ирсэн байдаг. Ялангуяа тодорхой энергитэй бол бүр сайн (манайхаар бол шившлэгтэй гэсэн санаа-Орч.).Давсыг байр сав, хашаа хороондоо цацаж, өвчтэй газраа тавьж болно. Гагцхүү дараа нь хамж аван заавал устгах хэрэгтэй.
Хэрвээ та босго, хаалганы ард утас, зүү, сүлбээр зүү, хутга мэс, асгасан ус, өвс ногоо, яс, элс, бөөгнүүлж боосон өд, үс, хумс, тариа будаа зэрэг хөндлөнгийн юм байхыг харвал туйлын хариуцлагатай хандаж нэн даруй зайлуулаарай. Тэгэхдээ нүцгэн гараар хүрч, гишгэж болохгүй. Шүүр хамуураар авч хашаа эзэмшлээсээ гаргаад мөнөөх шүүр савтайгаа хамтад нь шатаагаарай. Хүн явдаггүй газар дарж булсан ч болно. Шүүр хайран биш, эрүүл мэнд үнэтэй шүү дээ.
Гэрт үе үе зөрчил гарч, хараал хэрүүл болоод байвал орон байраа ариусгаж цэвэрлэ. Гэр байранд чинь геопатогений болон энергийн идэвхтэй бүс байгаа эсэхийг шалгаж үз.
Хөршүүдтэйгээ чин сэтгэлээсээ нөхөрлө. Тэднийг өөрийн дайсан битгий болго. “Шидийн хүчээр дарах дайн” олон жилээр хийх хэрэггүй. Ямар ч хүчийг дарах өөр нэгэн хүч олддог, таны хийснийг эргүүлээд арав дахин илүү хүчээр илгээж болзошгүй гэдгийг санаж яв. Амьдралаа нураахгүйн тулд цагаа олж өөрийгөө зогсоож сур.
Гэрт амьтны чихмэл байх маш муу. Амьдралдаа олон таагүй зүйл оруулж ирэх эрсдэлтэй. Амьтны чихмэлээс айдас, үхлийн маш хүчтэй энерги ялгарч байдаг.
Их цэвэрлэгээг ойр ойрхон хийж хэрэггүй зүйлсээсээ салж бай. Жил хэрэглээгүй хуучин эдээ та дахиад бараг л хэрэглэхгүй биз дээ. Харамсалгүйгээр түүнээсээ салаарай. Таны амьдралд шинэ зүйл орж ирэхэд бүү саад бол. Түүнээс гадна гэрт байгаа хог шороо, овоорсон новшнууд сөрөг энергийн жинхэнэ овоолго болдог. Тэд таны амьдралд сайн сайхан өөрчлөлт гарахад саад болдог.

Тайлбар: Белорусийн шидтэн Елена Воронинагийн цуврал зөвлөгөөний нэгээхэн хэсгийг та бүхэнд сонирхууллаа. Хэдийгээр бидний зан заншил, шашин шүтлэг, соёлын ялгаа хүчтэй ч гэсэн нийтлэг зүйл бас олон байдгийг анзаарч, авах гээхийн ухаанаар хандана гэдэгт итгэж байна.
“Гэрэлт Цалиг” сонин, №18

Герберт Уэллс
Тэрээр байлдааны лазер бүтээхийг 1889, ахуйн хэрэглээний видеомагнитофоныг 1889, автомашины түгжрээ үүсэхийг 1901, танкийн тулааныг 1903, цөмийн зэвсгийг 1914 онд тус тус өөрийн романуудад дүрслэн бичиж байв. Зуун жил өнгөрсний дараа түүний зөгнөлийн 80 хувь биелжээ. Үзмэрч, далдыг харагчдын хувьд 80 хувь гэдэг хамгийн дээд үзүүлэлт болох тоо юм.

Жюль Верн
Тэрээр сарыг тойрсон нислэгийн тухай 19 дүгээр зууны төгсгөлөөр бичиж байв. 1960-аад оны дундуур “Аполлон-8”-ын баг сарыг тойрон нислээ. Тэгэхдээ энэ нислэгийн хэд хэдэн зүйл хоорондоо таардаг. Жюль Верн гурван хүнтэй баг нисч буйгаар бичсэн бол –Аполлон” гурван хүнтэй байв. Жюль Верний “Колумбиада” 3.65 метр өндөр, 5547 кг жинтэй бол “Аполлон” 3.6 метр, 5621 кг жинтэй байв. Хоёр аппарат хоёулаа Флоридын хойгоос арванхоёрдугаар сард хөөрч, сарыг тойрсныхоо дараа далайд газарддаг. Түүнээс гадна хоёр аппаратын дэлхийд газардах цэг нь ердөө дөрөвхөн километрээр зөрсөн билээ.

Морган Робертсон
Английн хэнд ч танил бус энэ зохиолч 1898 онд “Титан”-ы сүйрэл” гэдэг роман хэвлүүлжээ. Энэ романд тив хоорондын аяллын аварга том “Титан” хөлөг дөрөвдүгээр сарын нэгэн шөнө мөсөн уултай мөргөлдөж байгаа тухай өгүүлдэг. Аврах завь цөөхөн учраас асар олон хүн амь үрэгддэг. Роман гарснаас яг 14 жилийн дараа 1912 оны дөрөвдүгээр сарын 14-нд алдарт “Титаник” хөлөг сүйрсэн байдаг. “Титан”-ы урт 243 м, “Титаник”-ийнх 252 метр байлаа. Усны түрц нэгнийх нь 70 мянга. Нөгөөгийнх нь 66 мянга байв. Нэгэн дээр нь 3000, нөгөө дээр нь 2207 зорчигч байв.

Михаил Лермонтов
Тэрээр Октябрийн хувьсгалаас 87 жилийн өмнө “Орост хар жил ирж, хааны титэм унана” гэж “Угтан хэлэхүй” шүлэгтээ бичжээ.

Федор Достоевский
Октябрийн хувьсгалыг угтан харсан бас нэг том уран бүтээлч бол Ф.Достоевский юм. Тэрээр 1877 онд “Зохиолчийн тэмдэглэлүүд”-дээ “Энэ ертөнцийн төрхийг өөрчилж, дэлхийн бүх хаанчлалыг доргиосон аймшигтай, агуу гамшигт хувьсгалыг харж байна…Бослого шашингүйн үзэл, бүх баялгийг дээрэмдэхээс эхэлнэ. Шашныг дорд үзэж, сүм хийдүүдийг нурааж, малын хашаа болгож, дэлхийг цусаар дүүргэснийхээ дараа өөрсдөө айцгаах болно” гэж бичжээ.

Аллаф Стеббелдог
Америкийн зөгнөлт зохиолч Аллаф Стебелдог 1930 онд “Сүүлчийн бөгөөд эхний хүмүүс” гэдэг роман бичжээ. Энэ нь ирээдүйд болох атомын дайны тухай бүтээл байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа энэ номыг нууц албаны нэгэн ажилтан санамсаргүй унштал АНУ-ын “Манхеттэн төсөл” хэмээх онцгой нууцлалтай материалыг тов тодорхой биччихсэн байж.
Зохиолч энэ бүхнийг хаанаас ч хуулбарлаагүй, гагцхүү өөрөө бодож олсон гэдгээ нотолж байж сая нэг юм цахилгаан сандалд суух аюулаас мултарчээ.

Том Клэнси
Том Клэнсигийн “Нэр төрийн үүрэг” гэдэг роман 1994 онд гарчээ. Энэ зохиолд Вашингтон дээгүүр нисэж явсан “Боинг-747” гэнэт өндрөө огцом алдан конгрессийн байрыг мөргөдөг. 2001 оны есдүгээр сарын 11-нд Нью-Йорк дахь Дэлхийн худалдааны төвийг онгоц мөргөсөн үйл явдал үүнтэй нэлээд төстэй маягаар өрнөсөн билээ.

Бөө мөргөл эргэн сэргэж буй энэ цагийн нэгэн том асуудал бол бөө нарын ёс суртахуун. Уг барьж бөө болно гэдэг угтаа тэнгэрийн хуулиар амьдарна гэсэн үг.

Түмэн олонд тус болж, өвдсөний өвчин, зовсны зовлонг нимгэлэх үйлтэй энэ эрхмүүд өнөөдрийн олзыг бодон маргаашийн үйлээ зузаалах нь хэрээс хэтэрч байгааг олон хүн мэднэ. Тийм ийм бөө дээр очлоо, тийм ийм юм нэхлээ гэж гомдоллогсод олон таардаг. Нэг хоёрын зэрэг болчимгүй нөхдийн хэрэг биз хэмээн эхэндээ боддог байсан авч сүүлийн үед энэ нь хавтгайрсан үзэгдэл болж байгааг анзаараад сэтгэл зовнисондоо үүнийг бичиж байна.

Жишээ 1. Нэг танил маань сандарчихсан утасдаж бөөн зовлон тоочив. Ажил төрөл нь жаахан уруудаад байхаар нь учрыг нь хэлээд өгчих, аргалж засчих сайн хүн байна уу гэж найзаасаа асуутал тэр дор нь нэг бөө хүүхэн дээр дагуулаад очжээ. Нөгөө бөө нь бөөлж үзээд “Чи угтай хүн байна. Гурван сарын дотор угаа барихгүй бол амины нэхэлтэй. Одоохон юмаа бэлдээд надтай хөдөө яв” гэжээ. Бэлтгэл, өргөл сэлт нь дор хаяж хоёр гурван сая төгрөг болох янзтай гэнэ. Цалингаас цалингийн хооронд амьдралтай бүсгүйд тийм мөнгө байсангүй. “Мөнгө олддоггүй, бөө утасдаад байдаг яах вэ, тэр бөөтэй муудалцчихвал бүр тусгүй юм болох байх даа” гэнэ. Нэгэнт тийм юм сонссон хүн сэтгэл амар байхгүй нь ойлгомжтой. “За, чи ямар ч байсан эхлээд мэргэн түргэн гэгддэг хэд хэдэн хүн дээр очоод асуу даа. Аль болох олон хүнээс асууж тодруул. Тэрний дараа яахаа өөрөө шийднэ биз. Ер нь бол мөнгөний төлөө юу ч хэлж, юу ч хийхээс буцахгүй хүмүүс байдаг юм шүү” гэлээ. Би гэдэг хүн далдыг хардаг далай лам биш болохоор үүнээс илүү юу ч хэлэх билээ дээ.

Гурав дөрвөн сарын дараа нөгөө бүсгүй маань дахиад ярилаа. “Ямар ч уг муг байхгүй гэнэ. Жаахан хэл амны юм байсныг нь ламаар засал хийлгээд зүгээр болсон. Одоо ажил төрөл сайн байгаа” гэж байна. Гурван сар өнгөрсөн ч тэр үхсэнгүй.

Хүний сэтгэлзүйн эмзэг байдлыг ашиглан энэ мэтээр айдас дарамтад оруулах явдал өнөөдөр хэрээс хэтэрч байгаа нь нууц биш. Үүний гол буруутан нь тэдгээр ухвар мөчид этгээдүүдийг давраагаад байгаа сүсэгтнүүд өөрсдөө билээ.

Жишээ 2. Ажлын газрын маань бүсгүй “Энэ хар сүлдийг чинь тэгж хаа хамаагүй босгоод байж болдог юм уу?” гэж сонирхож байна. Түүний нэг сайн найз нь уяач, бас шаггүй хэдэн морьдтой гэнэ. Гэтэл наадмын өмнө нэг бөө “Хар сүлд босгуулахгүй бол морьд чинь олигтой давхихгүй” гэж шахаад салахаа больсон гэнэ. Босгож өгөх үнэ нь бас чиг чамгүй мөнгө аж. “Хар сүлдийг чинь тэгж хэн дуртай бөө хаа дуртай газраа амилуулаад байдаг эд биш. Тоолгүй орхичих гэхгүй юу” гэлээ. Яахаараа хар сүлд амилуулахаар морь хурдан болох ёстой гэж? Үнэхээр л тийм юм бол тэр бөө маань өөрөө хэн нэгэн малчны хонины хээрийг хямдхан аваад л хар сүлднийхээ хүчээр төрийн наадмын түрүү аваад сууж байхгүй бусдыг юунд шаналгана вэ? Луйварчны сэтгэлзүйг багахан ч болов гадарлах хүн ийм ятгалганд итгэнэ гэж үү? Тэгээд ч хар сүлд амилуулах гэдэг баргийн бөөгийн хийх ажил биш, хар сүлд тахиж явна гэдэг баргийн хүний даах ачаа биш билээ.

Жишээ 3. Арвандолоотой охиныг бөө болгоно гэж бөөн хөл болжээ. Хамаг юмыг нь бэлдүүлж, ах дүүсийг нь аваад хөдөө хээр гарч баахан дүвчигнэж. Охинд онгод орсонгүй. Барцдыг нь арилгаж байгаа нь энэ хэмээн бардгаар баахан балбаж. Тэгснээ “Архи уудаг онгод байна. Архиа чамлаад байна” гэж хэлээд аягаар нь архи уулгаж. Хөөрхий охин ч, ахан дүүс нь ч бөөн сүсэлж биширсэн хүмүүс хэлсэн болгоныг нь хийж баахан явдал чирэгдэл болсны эцэст балбуулж зодуулсан согтуу охиноо өргөж тэвэрсээрр харанхуй шөнөөр харьж иржээ…

Энэ мэтээр бичээд байвал үй түмэн жишээ олдоно. Уншигч та ч иймэрхүү явдалтай учирсан байж мэднэ.

Олон зуун жил дарагдсан бөө мөргөл эргэж сэргэхдээ буруу замаар явсны гор нь энэ. Уг нь бөө хүн гэдэг дээд зэргийн ёс суртахуунтай байх ёстой. Эрт үед бөө болох хүнийг олонтоо шинжиж, онгод тэнгэрээс лавлаж, буруу явдалтай, ойворгон хөөрүү, өсч хонзогнуур, шунал ихтэй зэрэг муу чанар давамгайлсан нэгнийг бол “давуулдаг” ёстой байжээ. Давуулна гэдэг нь тэнгэрт нь мэдүүлж, тухайн хүний зан байдлыг тоочиж, онгодын унаа болох чадваргүйг нь ойлгуулсны үндсэн дээр буух хугацааг нь хойшлуулж, дараа үе рүү нь давуулах ёсон юм.

Хэдэн жилийн өмнө нэгэн бөөг холбох үед онгод нь “Тавьтар муутай унааг минь татаж сунгаж мордуулаарай” гэж захихад нь тэнд байгсад учрыг нь ухаж эс чадаад дахин тодруулбал “Манай онгодууд өш хонзон авахгүй, өөдгүй мууг хийхгүй гэсэн андгайтай учир шинээр унаа болж байгаа үрд минь үүнийг байнга сануулж бай. Онгод тэнгэртэйдээ эрдэж олиггүй мууг хийх вий” гэж учрыг тайлсан удаатай.

Энэ бүхнээс харахад “тэнгэрийн хэлийг мэдэх эрдэм”-ийг ихээхэн нарийн шүүлтүүрээр шүүж байж өгдөг байж.

Үүнээс гадна шинээр бөө болж байгаа хүн заавал андгай тавьдаг ёстой. Үүний тулд түүний бүх онгодыг багш нь (эсвэл тухайн бөөгөөр өөрөөр нь дуудуулдаг) залж буулгаад өс хонзон авдаггүй, ёс бусыг үйлддэггүй, худал буруу ярьдаггүй, олз ашигт шунадаггүй, онгодын шидээр аархдаггүй, зөв явдалтай, зөөлөн сэтгэлтэй бөө байна гэдэг ам өчгийг нь онгод тэнгэрүүдийнх нь өмнө хэлүүлж, үүнийгээ зөрчсөн тохиолдолд тэнгэрийн гэсгээл хүлээхэд бэлэн гэдгийг нь андгайлуулдаг. Үүнийгээ зөрчсөнөөс болж бөө хүн амь насаа алдах, өрөөл татанхай болох, үр хүүхдүүд нь өвчтэй төрөх, олигтой сайн явахгүй байх зэргээр хатуухан шийтгэлийг хэдэн үеэрээ хүлээдэг.

Гэтэл энэ цагийн өнгө мөнгөнд шунагсад хэдэн төгрөг л олж байвал хэнийг ч хамаагүй бөө болгоно хэмээн дүвчигнэж, бөө болсон зарим нь арга засал, хараал хорлол хийнэ хэмээн амандаа орсон тоогоороо мөнгө нэхэж, бусдад буян болох биш гай тарьж яваа нь нууц биш. Бөөтөхийг бизнесийн үйл болгож хувиргасан тэдгээр эрхмүүд янз бүрийн тайлга тахилга, сүлд шүтээн хүртэл бодож олж, үүнийг эс хийвээс, эсвэл үл шүтвээс тэгнэ ингэнэ хэмээн сүсэгтний сэтгэлзүйгээр тоглож байна.

Үүнээс гарах гарц нь бөө бологсдод буян нүгэл, болох болохгүйн ялгаа заагийг сайтар ойлгуулах, мэдлэгжүүлэх явдал юм. Ялангуяа үйлийн үрийн талаар төгс сайн ойлголттой байхгүй бол бөөгийн буруу санаа, зөрүү явдлын төлөөс өөрийнх нь үр удамд бууж, гэмтний өмнөөс гэмгүй үрс зовоход хүрэх билээ. Ийнхүү үр хүүхдэдээ хараалгах үйл хийхгүй байхыг бөө нар хичээж, өөрийн үйлийг өөрөө үүрч дуусахыг чухалчилдаг байсан тухай эртний сайхан онгодууд хуучилдаг билээ.

“Онгод хэдий өндөрт суувч ёроолоосоо нурдаг. Овоо хэдий намхан ч оройноосоо эхэлж өндөрсдөг гэж үг бий, хүү минь” хэмээн халхын нэгэн сайхан удганы өндөр их онгод нь сургамжлаад түүнийгээ ийн тайлбарлаж билээ. “Бөөгийн онгод өндөр суудалтай байж болно. Гэхдээ нартад байгаа унаа нь болчимгүйтвэл яаж ч чадахгүй цугтаа унадаг юм. Тийм учраас бөө хүн буруу муу үйл хийнэ гэдэг чинь нэг талдаа өмнөх олон үеийнхээ хичээж хүрсэн өндөр дэвийг бууруулж, нөгөө талдаа дараа дараагийн удам судрынхаа заяа тавиланг муутгадаг юм. Тийм учраас онгод ёроолоосоо нурдаг гэдэг. Овоо болохоор өндөр ч бай, намхан ч бай оройд нь чулуу өргөдөг учраас өндөрсөж байдаг жамтай” хэмээн тэр онгод айлдаад “Дээд тэнгэрээс айхаа больж дэргэдэхээсээ ичихээ больсон энэ цагт амласандаа хүрдэггүй албин адил шуналтнууд, үргүй мэт санагсад үндэсгүй мэт бодогсод олширч дээ. Хэлсэн нь хэргээ үүрч, хийсэн нь ялаа үүрэх цаг ирнэ дээ, хүүхэс минь” хэмээж билээ.

Тэгэхээр үйлийн үрийн тухай сургаал монгол бөөгийн нэгэн гол мөрдөх зарчим байсан, түүнийг зөрчигсөд тэнгэрийн гэсгээлийг энэ биеэрээ төдийгүй өнгөрсөн, ирээдүйтэйгээ цуг хүртдэг гэж үздэг байсан нь тодорхой байна.

Бөө мөргөлийг уугуул шүтлэгийнх нь хувьд, мөн олон хүний итгэл үнэмшил болж хүрээгээ тэлж буйнх нь хувьд зөв замаар явуулахгүй бол хожмын сөрөг үр дагавар нь нэн их байх болно. Бөө нарын ёс суртахууны асуудлыг бөө судлаачид, бөө нар ярьж эхэлж буй нь сайшаалтай. Гэхдээ асуудлыг аль өнцгөөс хөндөх вэ гэдэг туйлын чухал байна.

Олон улсын бөө судлалын тэргүүн гэх нэгэн хүн зурагтаар төсөрхөн ярьж байхыг нь сонсвол Монголын бөө нарын тоо хэдий нь арван мянга хол илүү давсан, хэрээс хэтэрсэн тул журамлах бололтой юм хэлнэ лээ. Яаж журамлах гээд байгааг нь ойлгосонгүй.

Бас Монгол бөөгийн “Голомт” төвийн тэргүүн Ш.Сүхбат ойрмогхон сонинд ярилцлага өгсөн нь цахим хуудсанд тавигджээ. Тэрээр бөөгийн ертөнцөд илэрч буй гаж буруу үзэгдлийг хурцаар шүүмжлээд үүнийг засаж залруулахад төрийн оролцоо хэрэгтэй, зарим нөхдийг хорьж цагдах хэрэгтэй гэжээ. Гаж буруу үзэгдэлтэй тэмцэх хэрэгтэй гэдэгтэй санал нэг байна. Бөөгийн төвийн тэргүүн, Монголд бөө мөргөл дэлгэрэхэд үлэмж үүрэг гүйцэтгэсэн, бөө судлалаар олон ном бичсэн хүндтэй эрхэм ингэж мэдэгдсэнд талархаж байна. Гэхдээ нэг зүйл дээр мэтгэлцмээр байна. Энд тэнд бөө нараа барьсан, буудсан тухай жишээ татаж, төр оролцох хэрэгтэй гэсэн хандлага нь таалагдсангүй.

Шүтэх эрх бол хувь хүний амин чухал эрхийн нэг бөгөөд энд төрийн оролцоо байж болохгүй ээ. Шарын шашныг Монголд дэлгэрүүлэхийн төлөө Алтан хан зарлиг гарган бөө нарыг шатааж байсан түүх хуучраагүй байна. Тэр үед Авдай ноён халхын шилдэг 700 бөөг амьдаар нь булсан гэж Ш.Сүхбат гуайн өөрийнх нь судалгааны бүтээлд ч бичээстэй байна лээ.

Европ айсхи эмс, ягчистайгаа 500 жил тэмцэхэд хичнээн сая гэмгүй хүн хэлмэгдэж, хичнээн их завхрал гарч байсныг түүх мартаагүй. Дурын хүн хэн нэгнийг хорлол дом хийсэн хэмээн матах, гөрдөхөд л тэр хүн цаазын тавцанд очдог байлаа. Бүхэл бүтэн мужид хоёрхон эмэгтэй үлдэж хоцорсон гунигт түүх ч бий. Сүм хийд, төрийн оролцоо гэдэг ийм л юманд хүргэдэг. Энэ бол сайн арга зам биш ээ. Түүний оронд хүмүүсийг мэдлэгжүүлэх, мэдээлэлжүүлэхэд анхаармаар байна. Бөөгийн төвүүд тэр хуурамч этгээдүүд, ёс зүйгүй загнадаг нөхдүүдийг олон нийтэд ил тод зарлаж, анхааруулж сануулбал аяндаа л тэдэн рүү хүн очихоо болино шүү дээ. Бөөгийн нэр баригсад хэн нэгнийг эд материал, эрүүл мэндээр нь хохироосон, залилж мэхэлсэн бол түүнд нь тохирсон яд шийтгэл өгөх хуулийн заалтууд манай хуулиудад байж л байна. Энэ хүн бөө учраас хуулийн заалт үйлчлэхгүй гэсэн “онцгой хөнгөлөлт” байхгүй болохоор гэмт хэрэг үйлдсэн л бол түүнийхээ хариуцлагыг Монгол Улсын иргэнийхээ хувьд хүлээж л таараа.

Тэгээд ч “Бөөгөөр засуулдаг төр гэж байхаас бөөгөө засдаг төр гэж байхгүй” гэж нэгэн онгод айлдсаны цаана ихээхэн учир бий гэж бодогддог. Тэгэхээр буруу зөрүүг хийгч бөө нарыг төрд биш, харин тэнгэрт нь мэдүүлбэл шударга шийтгэл оногдох биз ээ. Энэ тухайд бол “Онгодтой, єєрєє тэнгэртэй бєє хvн бол… биднээс илvv айж явах юмтай улсууд шvv дээ. Тэнгэр бол шууд шийтгэнэ. Шийтгэж ч байсан. Олон ч бєє нар шийтгvvлсэн. Залуухан, залуухнаараа яваад єгсєн, энэ хорвоог орхисон дан тэнгэрийнхээ шийтгэлээр явсан олон хvн байна шvv. Єєрсдийнхєє хийсэн буруу юмандаа явсан. “Бєє хvн онгодоо хэрэв сэвтээх юм бол хєсрийн дээстэй адилхан болно” гэж бєєгийн номон дотор байгаа шvv. Хєсрийн дээсийг хэн ч тоож харахгvй шvv дээ. Тэгэхээр онгод нь тэр хvнийг яг тийм болгож хаяна. Ерєєсєє харах vзэх юмгvй, ямар ч авралгvй болгож хаяна. Тийм учраас тэрийгээ мэдэж байх ёстой шvv дээ” гэж Ш.Сүхбат гуай уг ярилцлагадаа голыг нь олоод тун тодорхой хэлчихсэн байна лээ.

Айх ичихээ мартсан ёс суртахуунгүй бөөг бол айх ёстой юманд нь шударгаар мэдүүлж зохих шийтгэлийг нь хүлээлгэвэл ямар вэ?

Бидний өвөг дээдсийн эрхэмлэж ирсэн бөө мөргөл, тэнгэр шүтлэгийг эрт балрын элий балай юм гэж хандагсад дэндүү олон.

Дээр нь шинэ цагийн бөө нэртнүүд мөнгө олох арга хэрэгслээ болгож ядарсан зовсон хүмүүсийг айлгаж ичээж, сүрдүүлж дарамтлах нь хэрээс хэтэрсэн тул нэр хүнд нь бүр ч унаад байх шиг. Гэхдээ буруу зөвийг ялгаж зааглаж, учрыг нь олох юм бол бөө мөргөлд гайхалтай зүйл их бий. Олон газар олон бөөгийн буулттай таарч, онгод их тэнгэрүүдтэй хөөрөлдөж явахад хаанаас ч олж мэдэхийн аргагүй сонин хачныг олж сонсох нь бий. Хэн ч хэзээ ч хэлэхгүй цэцэн үг, алтан сургаал олж хүртэх нь ч бий. Анх бөө мөргөл сэргэж эхлэх үеийн онгод тэнгэрүүд өчнөөн урт хугацаанд хориотой байгаад сая нэг нартын орныхонтой хөөрөлдөж байгаадаа баярлаж шагшрах нь их байсан бол сүүлийн үед хүмүүсийн яс чанар муудаж, өнгө мөнгөнд автаж, нүгэл хилэнц мөхөл сүйрэл рүүгээ явж эхэлсэнд харамсаж халаглах нь илт нэмэгдэж байна.

Нөгөө нэг зүйл нь гэвэл бөө мөргөл маань нэг л буруу хөгжөөд байна уу гэж санаа зовогсод олширч, гаргасан ганц хоёр номыг минь олж хараад санаа оноогоо хэлэлцэх гэж хандагсад бий болж байгаа нь сайшаалтай. Энэ дундаас онцгой гэмээр нэгэн тохиолдлыг уншигч эрхэмд сонордуулбал ямар вэ хэмээн шийдлээ.

УИХ саяхан Оюутолгойн гэрээг хэлэлцээд Засгийн газарт гэрээ хийхийг зөвшөөрсөн. Энэ өдрийн маргааш нь надад нэгэн бөө хандав. Тэрээр “Шөнөжингөө зүүдлээд байгаа ч юм шиг, онгод ороод байгаа ч юм шиг болж хонолоо. Их л уран гоё шүлэглэсэн, тэгсэн мөртөө их халаглаж харамссан юм хэлээд байх юм. Учрыг нь ер олсонгүй” гэлээ. “Тухайн үедээ тод санаж байсан ч өглөө босоод мартчихлаа, ерөнхийдөө бол Монголд их аюул нүүрлэж, усгүй болж, гамшиг нөмөрнө гэсэн юм хэлээд байна” гэхэд нь миний дотор нэгэн бодол сэрхийж өчигдөр зурагт харсан уу, сонин уншсан уу, юу хийсэн бэ гэдгийг нь сонирхлоо. Ямар ч мэдээллээс ангид ойр зуурын ахуйн ажилтай өнжсөн гэнэ. Бид хоёр өдөр товлож түүнийг бөөлүүлж байж учрыг асуухаар болов.

Болзсон өдрөө тэрээр бөөллөө. Онгод нь орж ирэхээр нь би учраа хэлээ. Гэтэл “Нүүрэндээ амьтны арьс наачихсан ч юм шиг, эрээн мяраан, хачин сонин бөө нар хаанахынх вэ?” гэж надаас асуулаа. “Мэдэхгүй юм даа. Африк гэж газрынхан байж магадгүй. Тэд нар яасан гэж?” хэмээн хэрэгт дурлавал хариу хэлсэнгүй. Тэгснээ:

Үргүй мэт санагсад

Үндэсгүй мэт бодогсод

Хожмоо мартагсад

Хойтхоо хаягсад

Эдлээд дуусахгүй хөрөнгөөр яахав

Идээд барахгүй хоолоор яахав

Өвгөдийн өврийг ухагсад

Өөрсдийгөө илүүд бодогсод

Өнгөнд хууртагсад

Мөнгөнд шунагсад … гэхчлэн хэсэг догширсноо:

Хан тэнгэрт байгаа нь ганц би биш билээ

Харсаар сонссоор суугаад

Харамсаад харамсаад барахгүй нь.

Олны төлөө явна гэсэн

Түмний төлөө явна гэсэн

Ам өчгөө өгөгсөд

Андгай тангарагаа тавигсад

Одоо юу хийчихэв ээ хэмээн халаглав. Тэгснээ:

Харьд байгаа хар бараан зүстэнгүүд

Хамаг баялгаа цөлмүүлж

Балга усгүй баларч явахад

Агаар ус нь халж

Амьтны шинж рүү орсон байхад

Ухаарах нь яав, сэхээрэх нь яав, ай халаг.

Тэнгэртэй бүхэнд хэлмээр юм

Хэнгэрэгтэй бүхэнд дуулгамаар юм гэж дуу тавилаа.

Миний таамагласан зөв болж, энэхүү онгод чухамдаа Оюутолгойн гэрээний талаар халаглаж байгаа нь тодорхой боллоо. Ирээдүй хойчоо бодоогүй, өнгө мөнгөнд автаж шийдсэн хүмүүс өнөө сайн явлаа ч үр удмаараа дамжуулан тэнгэрийн гэсгээл хүртэхдээ л хүртэнэ гэсэн санааг тэрээр их л урнаар өгүүлсэн бөгөөд дэндүү намуухан ярьсан болохоор гүйцэд сайн сонсож амжаагүй, бүрэн сайн тэмдэглэж чадаагүй билээ.

Бөө хүн бөөлж дууссаны дараа хэсэгхэн хугацаанд онгодын хэлсэн ярьсныг нэлээд сайн санадаг, дутуу ойлгосон, ташаа ухаарсан зүйлийг тайлбарлаж өгдөг бөгөөд удалгүй ор тас мартчихдаг учраас би түүнийг өмсгөл хуягаа тайлмагц нь “Харьд байгаа хар бараан зүстэнгүүд” гэж юу ярьсныг лавлатал “Негрүүд байна. Усгүй болоод одоо бие мах бодод нь өөрчлөлт орж, задлаад үзвэл амьтантай илүү төстэй болж байгаа юм шиг байна. Монголчууд хөрсөн доорхи эрдэнэсээ хамаа бус ухвал яг тэдэн шиг болох бололтой” гэж хэллээ.

Хоёрдахь анхаарал татсан зүйл нь гэвэл нөгөөх хачин сонин гээд байсан бөө нар нь хар арьстай, үс ноостой, эрээн мяраан баг өмссөн бөө нар гамшиг зовлонд унасан олон түмнийхээ төлөө арга тасран гуйж залбирч байгаа бололтой харагдсан гэнэ.

Үнэхээр л Африкийн орнууд хөрсөн доорх баялгаа цөлмүүлж, “баялгийн хараал”-д өртөн зовж байгаа бөгөөд ойрын арван жилд дүрвэгсдийн тоо нь 50 саяд хүрч, үлдсэн хүн ам нь гагцхүү гаднын тусламжинд найдан амьдрахаас өөр аргагүй байдалд хүрээд буй талаар яригдаж байгаа. Харин усны хомсдолд орсон хүмүүсийнх нь физиологид өөрчлөлт орж, амьтан шинжтэй болж байгаа тухайд олж сонссон, уншиж мэдсэн юм байхгүй болохоор хэлэх үг алга. Үнэхээр ийм юм болж байна гээд шуугиад эхэлбэл гайхах ч юм алга. Уул уурхайн ашиглалтын улмаас нэг бүтэн уул алга болоход тэр нутагт амьдардаг хүмүүст тодорхой хэмжээний өөрчлөлт орсон тухай хаа нэгтээгээс уншиж байснаа санаж байна. Тэгэхээр хүйн холбоотой газар шороогоо хөндөхдөө учиртай, ухаантай хандахгүй бол үйлийн үрээр буух буулт нь хатуу л байх бололтой.

Б.Галаарид (“Гэрэлт Цалиг” сонин. 2009, №16)

“Зууны мэдээ” 2009.09.07.

Майячуудын зөгнөл
Бүх зүйл майя нарын цаг тооны бичгээс үүдсэн гэж хэлж болно. 2006 оны тавдугаар сард “2012 он: Кетцалькоатель буцаж ирнэ” гэдэг ном хэвлэгдэн бөөн шуугиан дэгдээж, мөн оны эцсээр алдарт Мэл Гибсон эртний майячуудын соёл иргэншлийн тухай өгүүлсэн “Апокалипсис” хэмээх кино бүтээснээр 2012 онд чухам юу болох вэ гэдэг асуудал анхаарлын төвд орж ирсэн юм.
Майя нарын сүмийн хананд сийлж үлдээсэн цаг тооны бичээсийг судалсан эрдэмтэд тэдний 13 бактуны тоолол МЭӨ3113 оны наймдугаар сарын 13-нд эхэлснийг тогтоожээ. Нэг бактун гэдэг нь 114 мянган өдөртэй тэнцэх хугацаа бөгөөд 13 бактун 5125 жилтэй дүйдэг. Энэ нь одон орны 26 мянган жилийн давтамжтай прецесс хэмээх үзэгдлийн тавны нэг (Прецесс гэж аливаа эргэлдэгч объектын тэнхлэг нь өөрчлөгдөх үзэгдлийг хэлдэг). Тэгэхээр 13 бактуныг МЭӨ 3113 оны наймдугаар сарын 13-нд эхэлсэн гэвэл 2012 оны арванхоёрдугаар сарын 21-нд дуусах аж. Майягийн цаг тооны бичгээр бол энэ өдөр 13.0.0.0.0 гэж бичигдэнэ. Ингэж цаг тоолол тэглэх тохиолдол бүрт онцгой үйл явдал болдог учраас Болон Йокте Ку бурхан тэнгэрээс яг ийм л үед бууж ирдэг гэж майячууд үздэг байжээ.
Майячуудынхаар бол 13.0.0.0.0 өдөр Дөрөвдүгээр нарны эрин өндөрлөж, Тавдугаар нарны эрин буюу Цагаан ирвэс(ягуар)-ийн эрин эхэлнэ. Улаан, цагаан, хар, шар ирвэс гэж байдаг бөгөөд бүх үндэстэн, соёл иргэншлийн эцэг нь ирвэснүүд байдаг. Харин эрт дээр үед Цагаан ирвэс хүүхэдгүй байсан бөгөөд түүний янз бүрийн өнгийн арьстай хүүхдүүд хамгийн сүүлд төрж, газар дэлхийн өнцөг булан бүрт амьдрах болно гэж индианы домогт өгүүлдэг.
Индианы домог туулиар бол хүмүүсийг эхлээд шавраар бүтээтэл усанд норчихдог, бодож сэтгэж чаддаггүй байсан учраас мод хулсаар хийжээ. Тэд өсч үржин өнөр өтгөн болоод өөрсдийгөө бүтээсэн ачтанаа мартсан учраас галав юүлүүлж газар дэлхийг цэвэрлэжээ. Ой модонд амьдрагч сармагчнууд энэхүү хоёр дугаар үеийн хүмүүсийн үлдэгдэл аж. Гуравдахь удаагаа хүмүүсийг эрдэнэшишээр бүтээж тэнгэрийн цус судсаар нь гүйлгэжээ.
Цаг хугацааны хувьд гэвэл ус, ирвэс, салхины эрин өнгөрч өдгөө газрын (бас хөдөлгөөний ч гэдэг) эрин өндөрлөх гэж буй аж. Эрин солигдох бүрт ихээхэн сүйрэл болж, газар хөдөлж, хүмүүс үхэж, таагүй зүйл болдог гэж индианууд үздэг.

Бусад зөгнөл
“Шинэ гэрээс”-ийн сүүлчийн ном гэгддэг “Апокалипсис”-т Христ дахин ирэхээс өмнө газар дэлхийд аймшигт сүйрлүүд болно гэж зөгнөсөн байдаг. “Тавдугаар элч бүрээ татахад тэнгэрээс од унахыг би хармуй…Тэрбээр ёроолгүй худаг нээж, худгаас асар том зуухных мэт утаа савсав. Худгийн утаанд нар харанхуйлагдаж, тэнгэр бүрхэв…
…Би тэнгэр, шинэ газар харлаа. Урьдын тэнгэр, өмнийн газар оджээ. Далай ч бас алга…” гэхчлэн уг номонд үгүүлсэн байдаг.
Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцож яваад ухаан алдсаныхаа дараа далдыг хардаг болсон германы Ирлмайер “Сүйрлийн дараа цаг уур өөрчлөгдөнө. Дулаан болж манай энд халуун газрын ногоо ургана. Хүмүүст гай тарьдаг хуулиуд үгүй болно” гэсэн бол италийн зөнч лам Пий “Галан шуурга, утаа тэнгэрээс ирнэ. Газар хөдөлнө. Тэнгэрээс гал завсаргүй унана” гэсэн байдаг. Америкийн Вероника Люкен “Манай эриний сүүлийн өдрүүдэд нар шиг галт бөмбөлөг газарт унана” гэж хэлжээ.
Халх удган Уртаагийн нэгэн онгод 2008 оны наймдугаар сарын эхээр хэн ч асуугаагүй байхад “Газар дэлхий донсолсон гай гамшиг гарна. Харийн улсад юм уу гэтэл хажуу дэргэд байна. Дэлхий хагарч дэв босох нь байна. Хуй салхи хуйлран эргэж хурсан олонд гамшиг тарих нь. Бага багаар давалгаалж буй нь бай нь ойртсоны шинж” гэж хэлсэн бөгөөд чухам хэдийд гэдгийг тодруулан асуутал хариу өгөөгүй билээ.
Халхын наймдугаар богдын “Аяа гайхамшигт бошго оршвой” хэмээх ирэх цагийг тольдсон сударт “Хувцас эд юм байвч эдлэх өмсөх хүнгүйд зовж байна. Идээ ундаа байвч идэх хүнгүй учир зовж байна. Явах газар байвч зорчих хүнгүй учир зовж байна. Луу жилээс зайлахад хэцүү учир зовж байна. Хэрэв луу жил өнгөрсөн хойно хөгшин хүн бүгд богд мэт тахигдана” гэсний луу жил нь 2012 он биш биз?

Сүйрлийн тухай баримтууд
Галав юүлсэн тухай домог үндэстэн бүрт бий. Энэ нь эрт нэгэн цагт дэлхийн хэмжээний томоохон сүйрэл болжээ, энэ нь дэлхий ямар нэгэн галт биеттэй мөргөлдсөнөөс болжээ гэсэн дүгнэлтэд хүргэдэг. Плиний “Байгалийн түүх”-дээ эртний сурвалжуудад түшиглэн “Бүх цаг үеийн эзэн Тифон өөрийн нэрийг өгсөн аймшигт сүүлт одыг Эфиоп, Египтийн ард түмэн харжээ. Тэрээр харахаас аймаар агаад могой мэт мушгиран эргэлдэнэ. Энэ бол од биш, харин галт бөмбөлөг гэвэл илүү онохсон билээ” гэж бичсэн байдаг.
Аполлодар энэ од Дэлхий рүү хэрхэн ойртож ирснийг “Түүний нэг гар нь өрнө, нөгөө нь дорно зүг рүү сарвайж, лууны зуун толгой цухуйжээ. Сүвээнээс нь аварга том утаан цагариг унжиж, тасралтгүй исгэчин дуугарна. Түүний бие нь далавчтай, нүднээс нь гал гялалзана. Шатаж буй чулуунуудыг шидлэхдээ амнаасаа гал дөл цацруулан исгэчин орилно” гэж бичжээ.
Эртний эх сурвалжуудад өгүүлж буйгаар бол тэр одыг ойртон ирэх үед газар хүчтэй хөдөлж, галт уулс сэрж, далайн ус хуурай газар руу хүчтэй түржээ. “Ус хоёр мянган метр орчим өндөрт гарч, Дэлхийн бүх хүн харж болохоор байлаа” (Мидраш), “Ёроолгүй гүнээр Чи түүнийг хувцас мэт бүрхэж… Давалгаа тэнгэрт хүрлээ” (Псалом) гэж энэ тухай өгүүлсэн нь бий.

Дэлхий тэнхлэгээ өөрчилдөг
Эхлээд жаахан түүх ярья. Эртний эх сурвалжуудад дэлхийн тэнхлэг өөрчлөгдсөн тухай баримт олон. Энэ үеэр дэлхийн тэнхлэг хэсэг зуур нар руу харсан бололтой. Өөрөөр хэлбэл Дэлхийн нэг хагаст нь тасралтгүй өдөр болж, нөгөө хагаст нь шөнө тасралтгүй үргэлжилжээ.
Африкийн ганда омгийнхон Ванга гэдэг бурхны тухай домог хэлэлцдэг. Энэ бурхан нэгэн арал дээр амьдардаг байж. Нэг удаа Нар явчихаад эргэж ирсэнгүй. Харанхуй болоод хэд хонолоо. Жуко хаан нарыг эргүүлэн авчирч өгөөч гэж Ванга бурхнаас гуйснаар сая нэг юм нартай болжээ гэж энэ домогт гардаг.
Перугийн индианууд яг таван өдөр, таван шөнө тэнгэрт нар гараагүй учраас харанхуй нөмөрч, энэ зуур тэнгис далай хуурай газар руу асгаран бууснаар асар их сүйрэл болон дэлхий ертөнцийн төрх эрс өөрчлөгдсөн гэж хуучилдаг.
Хятадууд болохоор нар арван өдрийн турш хөдлөлгүй зогсож, мод ургамал шатсан гэдэг. Энэтхэг мөн арван өдөр, Иран есөн өдөр, Египет долоон өдөр нартай байсан бололтой байдаг.
Египетэд энэ талаар бичсэн эх сурвалж олон байсан нь эртний мэргэдийн үгнээс тодорхой байдаг. “Жинхэнэ сурвалжуудаас тэдний оршин буй эхлэлээс хойш одод хөдөлгөөнөө дөрвөн удаа өөрчилж, Нар эдүгээ жаргадаг газраасаа хоёронтоо мандаж, манддаг газартаа хоёронтоо жаргажээ” гэж газар зүйч Помпоний Мела бичжээ.
Дэлхийн түүхийн эцэг гэгддэг Геродот болохоор Египетийн мэргэдтэй хөөрөлдсөнийхөө дараа “Энэ зуур Нар дөрвөн удаа жирийнхээсээ эсрэгээр манджээ (тэд надад тэгж хэлсэн). Өдгөө жаргадаг газраасаа хоёр удаа мандаж, эдүгээ манддаг зүгтээ хоёронтоо жаргажээ” гэж тэмдэглэсэн нь бий.
Манай Дэлхийн соронзон талбайн туйл хэд хэдэн удаа 180 градус өөрчлөгдсөнийг эрдэмтэд нотолдог. Манай Галактикийн нас ойролцоогоор 12.5 тэрбум жил, нарны аймгийнх таван тэрбум орчим гэж үздэг. Энэ зуур дэлхийн тэнхлэг багаар бодоход 14 удаа өөрчлөгдсөн бөгөөд хамгийн сүүлд 11-13 мянган жилийн өмнө энэ үзэгдэл болсон гэдгийг геологийн судалгаа тогтоожээ. Энэ нь Атлантидын соёл усан дор орсон цаг үетэй дүйдэг. Библид өгүүлдэг галав юүлсэн тухай мэдээ ч үүнтэй мөн дүйцдэг.
Өмнө өгүүлсэн Тифон сүүлт од дэлхийтэй мөргөлдөж сансрын сүйрэл болсон цаг үе нь одоогоос 12580 жилийн өмнө гэсэн тооцоог эрдэмтэд бас гаргаад байна. Тэр үед манай дэлхий дээр 670 сая хүн амьдарч байсан бөгөөд сансрын сүйрлийн улмаас 100 хүн тутмын 99 нь үхсэн гэж Английн эртний судлалчид үзэж байна.
Бүр саяхан, ердөө 3500-3600 жилийн өмнө Дэлхийн туйл солигдсон байх магадлалтай гэсэн хувилбар ч бас бий. Үүнийг нотлох түүхэн сурвалж, үлгэр домог ч цөөнгүй олддог. Тэгвэл 2012 онд энэ үзэгдэл давтагдах магадлалтай гэж зарим эх сурвалж үзэж байна. Тэд Дэлхийн цахилгаан соронзон талбайн хэмжээ тэг болох түвшин рүүгээ ойртож байгааг анхааруулдаг. Дэлхий өөрийн эргэлтээрээ цахилгаан соронзон талбайгаа идэхжүүлж байдаг бөгөөд тодорхой хугацааны дараа энэ эргэлт удаашран богинохон хугацаанд зогсолт хийнэ. Өөрөөр хэлбэл Дэлхийн цахилгаан соронзон орны хэмжээ тэгтэй тэнцэнэ. Дараа нь эсрэг чигт хурдаа аван эргэж эхэлнэ. Ийм үзэгдэл хэд хэдэн удаа болсныг өмнө өгүүлсэн баримтууд нотолдог. Тэгэхээр энэхүү тэг цэгийн зогсолт 2012 оны 12 сарын 21-нд болно гэж хэсэг эрдэмтэд үзэж байна.
Үүнтэй зэрэгцээд Үндсэн резонансын давтамж хэмээх бас нэгэн чухал параметрт өөрчлөлт ажиглагдаж байна. Үндсэн резонансын давтамж гэдэг нь нэг ёсондоо Дэлхийн зүрхний цохилт юм. Үүнийг анх 1899-1900 онуудад хэмжсэн бөгөөд тэр үед секундэд 7.8 удаа лугшиж байжээ. Энэ үзүүлэлт 1980 он хүртэл тогтмол байв. Дэлхий даяар түүнийг хөдөлгөөнгүй тогтмол үзүүлэлт гэж хүлээн зөвшөөрөөд байтал байдал биш болж 1980-аад оны сүүл үеэс сонирхолтой зүйл ажиглагдаж эхэллээ. Үндсэн резонансын давтамж нэмэгдэж 1990-ээд 8 Герц, дараа нь 8.2 Герц болжээ. 1996 онд энэ үзүүлэлт секундэд 8.7 боллоо. Цаашид секундэд 13 Герц болно гэж эрдэмтэд үзэж байгаа аж.
Соронзон талбай багасч, резонансын давтамж нэмэгдсэнээр өнөөдөр манай Дэлхий фазын хувиралд орж, бидний бие организмын эд эс бүр энэхүү дээд шатны хувиралд дасан зохицохоор оролдож байна. Тэгэхээр майя нарын цаг тооны бичиг 2012 оны 12 сарын 21-ноор дуусч буй нь энэ хувирлын оргилыг зааж буй хэрэг хэмээн зарим эрдэмтэд тайлбарлаж байна. Энэ өдрөөс эхлэн Дэлхий буруу эргэж, нар хойноос гарч эхлэвэл тэд л лав гайхахгүй бололтой.

Сансрын сүйрэл
Өмнөх удаагийн галав юүлэлт Тифон (Триптон ч гэх нь бий) сүүлт од дэлхийтэй шүргэлцсэнээс болсон гэж үзэгсэд олон. Түүнийг нейтрон од байсан гэдэг. Манай Галактикт тэрбум орчим нейтрон од бий гэж одон орончид таамагладаг ч одоогоор 700 орчмыг нь л олж тогтоогоод байгаа билээ. Нейтрон одод өөрийн тойрог замаараа Нарыг бүтэн тойрох хугацаа нь 25920 жил гэсэн тооцоо ч бий. Энэ нь одон орны прецессийн үзэгдэлтэй хугацааны хувьд давхацдаг. Энэ хугацаанд нейтрон од нарны системийг хоёронтоо дайрч өнгөрөх бөгөөд тэдгээрийн хоорондын хугацаа нь 12600-13320 жил гэдэг. Энэ нь өмнөх их сүйрэлтэй цаг хугацааны хувьд тохирч байгаа бөгөөд нейтрон од дахин эргэж ирэх цаг хэзээ мөдгүй болсон гэж үздэг.
Италийн гоц мэдрэхүйтэн Орфео Анжелусс 1953 онд “Дэлхийг сүүлт од хөнөөхийг завдана. Гэвч түүнийг цөмийн цэнэгт пуужингаар устгаж болно” гэж хэлсэн нь анхаарал татаж байна. Америкууд ийм туршилтыг аль хэдий нь хийгээд үзчихсэн, гагцхүү сансрын уудамд тархах цөмийн хаягдлыг хэрхэхээ мэдэхгүй байгаа тухай мэдээ байна.
Ер нь бол Дэлхийд аюул учруулж болзошгүй биетийн даяллыг өөрчлөх, устгах талаар эрдэмтэд янз бүрийн санаа оноо гаргасаар байгаа байгаа болохоор “Сүүлт од нь ирээ ч үү, үгүй ч үү. Ирлээ гэхэд мөргөлдөө ч үү, үгүй ч үү” хэмээн “монгол” маягаар тайвшрах боломж бас бий юм.

Метаны дэлбэрэлт
Дэлхийн дулаарлаас болж мөнх цэвдэгтэй газрууд гэсч метан их хэмжээгээр ялгарч байна, мөн 2012 оны эцэс гэхэд Хойд туйлын мөс хайлж дууссанаар түүний дор маш өндөр нягттайгаар шахагдаж байсан метан агаар мандалд дэгдэж Дэлхий ертөнц дарьтай торх болно гэсэн таамаг хүчтэй яригдаж байна. Хойд туйлд нийтдээ 500 тэрбум тонн метан бий гэж тооцдог. Аянга цахилгаан, өөр бусад эх үүсвэрээс болоод агаар мандалд буй метан дэлбэрэх аюул ойрхон, сүйрлийн үр дагаврыг нь тооцох гэж оролдох ч хэрэггүй хэмээн зарим эрдэмтэд анхааруулсаар байна.
Өмнөх удаагийн их сүйрэл далайн ус халснаас болж метан их хэмжээгээр ялгаруулж, агаар мандалд энэ хийн эзлэх жин хэт нэмэгдсэнээс болсон гэж үздэг судлаачид бас бий. Энэ хувилбар үнэн бол тэр үед метан далайн гүнээс аажмаар ялгарч байсан бол энэ удаад агаар мандалд шууд дэгдэж байгаа, хүмүүсийн үйл ажиллагаа үүнд ихээхэн хувь нэмэр өгч байгаа учраас түгшүүрийн “улаан гэрэл асах” хугацаа нь хамаагүй эрт болно.

Квантын үсрэлт
Сүүлийн үед зарим эрдэмтэд 2012-2013 оны заагаар Дэлхий дээр квантын үсрэлт (Quantum leap) болж гараг ертөнц ер бусаар өөрчлөгдөн хувирна гэж мэдэгдэх болов. Энэ шилжилт 20-24 цагийн дотор явагдах бөгөөд ихэнх хүн үхэж мэдэх гэнэ. Энэ нь гарагийн хэмжээний сүйрэл бөгөөд бие махбодь ийм өөрчлөлтөд эсийн түвшинд бэлэн бус байгаа, мөн хүмүүсийн сэтгэл оюун гэгээн бусаас (өөрөөр хэлбэл сүсэг бишрэлгүйн улмаас) болох аж.
Манай гараг чухам энэ өдөр илүү өндөр давтамжийн энергийн түвшинд шилжих бөгөөд гурван хэмжээст бодит байдлаас дөрвөн хэмжээст орчинд очих гэнэ. Өөрөөр хэлбэл физик биеийнхээ хэрэгцээг хангах төдий амьдрал хэрэггүй болж, амиа хичээсэн, хэрэглээг шүтсэн хуучинсаг байдалдаа үлдэхийг хүсэгчид өмнөх квантын үсрэлтийн үед динозаврууд сөнөсөн шиг устаж их цэвэрлэгээ хийгдэх аж.

Шинэ эриний эхлэл
Майячууд 2012 оны 12 сарын 21-нд нэг эрин төгсөнө гэснээс биш, ертөнцийн төгсгөл ирнэ гэсэнгүй. Одон орны гайхамшигтай мэдлэгтэй байсан энэ ард түмэн шинэ эрин эхлэхийг Сүүн зам буюу Тэнгэрийн заадастай холбон тайлбарлажээ.
Сүүн зам галактикийн диаметр нь 7000 гэрлийн жилтэй тэнцэх бөгөөд түүний төв хэсэгт нь 400 орчим тэрбум од бөөгнөрсөн байдаг. Энэ бөөгнөрөл энгийн нүдэнд харанхуй тэнгэрийн дундуур зүссэн зураас мэт үзэгддэгээс сүүн зам гэгддэг. Гэтэл энэ их бөөгнөрөл дунд, галактикийн яг төв дунд нь жинтэйхэн хэмжээний хар нүх байдгийг эрдэмтэд орчин үеийн дуран авай ашиглан нээгээд алмайран гайхжээ. Яагаад гэвэл тэдний харсан зүйл эртний майячуудын домогт өгүүлдэгтэй тун төстэй байжээ. Үлгэр үнэн болж, шинжлэх ухаан домог хоёр яв цав нийцэв. Учрыг өгүүлье.
Эртний майячууд Тэнгэрийн заадсыг бүх амьдралыг үүтгэгч Сансрын агуу ижий гэдэг утгаар ойлгодог, хүлээж авдаг байж. Төв хэсгийн гүдгэрийг Сансрын умдаг (“Central Bulge”) гэж тэд үзнэ. Түүний төв хэсэгт хар хонгил мэт үзэгдэгч хэсгийг майячууд янз янзаар нэрлэдэг ч хамгийн түгээмэл нэр нь birthing pace буюу “төрөхөөр дүлэх хөдөлгөөн” гэсэн утгатай байж. Дөрөвдүгээр эриний төгсгөл буюу 2012.12.21-нд нарны зам Тэнгэрийн заадастай огтлолцоно. Өөрөөр хэлбэл тухайн оны хамгийн богинохон өдөр нар Сансрын агуу ижийгийн умайнаас шинээр “мэндэлнэ”. Энэ бол 26000 жилд нэг удаа давтагддаг үзэгдэл.
Христ дахин мэндэлнэ, Майдар ирнэ, архадууд газарт бууж ирнэ гэхчлэн янз бүрийн шашинд өгүүлдэг нь хэрэг дээрээ энэ үйл явдлыг хэлсэн байж ч мэдэхээр байна. Ер нь бол нарны систем Галактикийн төв рүү 1980-аад оны эцсээр орсон бөгөөд 2020 оны орчимд энэ төвөөс гарна. Өөрөөр хэлбэл шинэ эрин хараахан эхэлчихээгүй, хуучин нь дуусчихаагүй завсрын үедээ яваа аж. Ингэж эрин солигдох үед өвчин зовлон, нийгмийн эргэлт, хувьсгал, байгалийн гамшгийн тоо эрс ихэсдэг зүй тогтолтой гэмээр үзэгдэл ажиглагддаг бөгөөд үнэхээр л 1980-аад оны сүүлээс дэлхий ертөнцийн хаа сайгүй янз бүрийн үзэгдэл болсоор байгаагийн гэрч нь та бид өөрсдөө билээ. Энэ бүхэн 2020-иод он гэхэд төгсгөл болж, сая нэг амар амгалан Дэлхий ертөнцөд ноёлно гэж хэлж болох юм. Бумбын эрин гэж үүнийг хэлж байж ч мэдэх. Ийсүс дахин мэндэлж хүн төрөлхтнийг аварна гэдэг ч үүнийг л хэлж буй бололтой. Монголын бурханы шашны тэргүүн Богд Жибзундамбын өгүүлсэн хорин дөрвөн цөвүүн цагийн төгсгөл ч мөн л энэ үетэй ойролцоо санагдана.
Майя нар болохоор газар цөмөрч гай зовлон ирэх юм биш ээ, харин Цагаан ирвэсийн хүүхдүүд энэ цагаас төрж хүмүүст амьдралын үндсийг нь эргүүлэн авчирна гэдэг. Энэ хүүхдүүд илүү ухаантай, оюун санааг дээдлэгч, ертөнцийг энергийн төвшинд хүлээн авагчид байх болно гэдэг. Үүнтэй холбоотойгоор Крайоны тухай өгүүлж болно.

Крайоны өчил
Крайон бол физик биегүй, бидний оюуныг хөгжүүлэхийн тулд Дэлхий ертөнц дээр оршин буй этгээд. Тэрээр Калифорнийн метафизикч Ли Кэрроугаар дамжуулан хүн төрөлхтөнд мэдээллээ хүргэдэг. Хүн бол бурхны боол биш, түнш нөхөр нь байх ёстой гэж үздэг. Түүний тухай дараагийн дугаартаа тодорхой өгүүлэх тул түр орхиод үндсэн сэдэвтээ эргэж оръё.
Крайон 1995 онд НҮБ-ын байранд анх ченнелинг хийсэн юм. Ченнелинг гэдэг нь channel хэмээсэн үгээс гаралтай сувгаар мэдээлэл дамжуулах гэсэн утгатай үг. Тэрээр гадаад ертөнцийн оюун ухааныг сонгосон тодорхой хүмүүсийн тусламжтайгаар хүн төрөлхтөнд дамжуулдаг. Энэ ченнелинг дээр тэрээр хүн төрөлхтөн өөрийн орон гэр болсон эх дэлхийдээ хатуу харгис хандаж буйг анхааруулж, үүний төлбөр нэн хүнд гэдгийг сануулсан юм. 1996 онд НҮБ-ын байранд хоёр дахь удаагаа ченнелинг хийхдээ тэрээр “танай гараг өнөөдөр хөдөлж буй энэ энэ давтамжийн түвшинд та нар дайн хийх ёсгүй. Эргэн тойрноо харагтун. Ертөнцийн мөхлийн тухай эртний зөгнөлүүд биелсэнгүй. Та нар энх тайван устах ёстой тэрхүү парадигмын хүрээнээс нэгэнт гарчээ. Хуучин дайны энерги өнөөдөр хэрэггүй болж, шинэ мянган та бүхэнд энх амгалан, тэвчээр, хайрыг амлаж байна. Гэхдээ үүнийг зөвхөн та нар өөрсдөө л хийж чадна” гэж хэлсэн юм.
Хүмүүсийн түгээмэл асуудаг асуултуудад Крайон хариулахдаа 2012 оныг бас хөндсөн байдаг. “Та бүхэн хэрвээ эртний зөнд итгэдэг бол 2012 он цаг хугацааны төгсгөл болох ёстой. Энэ юу гэсэн үг вэ? Нэг хэсэг нь энэ бол ертөнцийн мөхөл, төгсгөл гэсэн үг гэж байна. Хэрэг дээрээ энэ онд чухал өөрчлөлтүүд л гарна, эрхмүүд ээ. Бид энэ тухай та нарт яриагүй гэж үү? Хүн төрөлхтний энергийн давтамж нэмэгдэж, хүмүүс хуучин энергийн үеийнхээсээ өөр болохын цагт, Дэлхий өөр түвшний чичирхийлэлтэй болохын цагт та нарын баримжаа авдаг цаг хугацааны систем өөрчлөгдөнө. Хайр(шинэ ухамсар)-ын энергийн нөлөөн дор физик бодит байдал өөрчлөгдөж, атомын бүтэц өөрчлөгдсөнөөр гараг дээрх цаг хугацааны баримжааны шинэ систем бий болно гэж бид өмнө нь олон удаа ярьсан. Оюун санааны бусад үйл явдлын нэгэн адилаар энэ нь яг 2012 оны нэгдүгээр сарын 1-нд болчихгүй учраас өөрчлөлтийг мэдрэхийн тулд шинэ жилийн шөнө бүх багаж хэрэгслээ асаах хэрэггүй…” гэсэн байдаг.

Гараг эрхсийн жагсаал
Энэ өдөр үнэхээр нэгэн гайхамшигт учрал тохионо гэдгийг шинжлэх ухаан батлаад буй. Тэр бол гараг эрхсийн жагсаал. 2012 оны 12 сарын 21-нд Санчир, Бархасбадь, Ангараг, Дэлхий нэг шугаманд жагсана. Өмнө нь ч ингэж жагсаж л байсан л даа. Гэхдээ 2012 оны 12 сарын 21-нд зөвхөн нарны аймгийн гарагууд төдийгүй бусад оддын систем ч бас Галактикийн төвөөс шугам үүсгэн жагсах юм. Энэ бол орчлон ертөнц нэг системээс нөгөөд шилжинэ гэсэн үг.
Нар 26000 жилийн дараа Сүүн зам буюу Тэнгэрийн заадсыг мөн энэ өдөр дайрч, майя нарын хэлснээр бол Сансрын умайнаас дахин төрнө.

Төгсгөл үг
Одоогоор Дэлхийн сүйрэл болох, тэр нь ямар маягаар явагдах тухай барим тавим баталгаа нотолгоо алга. Боллоо гэхэд энэ нь сайн цагийн өмнөх их цэвэрлэгээ учраас өөрчлөлтийн золиос их бага хэмээх нь утгагүй бөгөөд гагцхүү сэтгэл оюунаа ариун байлгаж, хорт муу бүхнээс ангид зөв мөртэй байх нь чухал гэнэм. Үүнийг аль ч үеийн зөнч мэргэд, аль ч шашны судар номонд өгүүлсэн байдаг болохоор нүгэлгүй нэгэн бол сэтгэл амар байж болох нь ээ.
Ер нь бол 2012 оны энэ өөрчлөлт ямар нэгэн сүйрэл гамшиг гэхээсээ хүмүүсийн оюун санааны үсрэлт, шинэ төлвийн эхлэл гэдэг утгаараа илүү түлхүү яригдаж байгаа нь тохиолдлын хэрэг биш байх. Индиго, кристалл хүүхдүүд төрөх болсон, бясалгагчид, цагаан, ногоон хоолтны тоо нэмэгдэж байгаа, шинжлэх ухаан урьдын хатуу хязгаарлалтаасаа татгалзаж, оюун санааны нууцыг тайлах гэж оролдож эхэлсэн, шашны физик анхаарал татах болсон, хүн төрөлхтөн амьд байгальтай дэндүү харгис харьцаж байсандаа гэмшиж эхэлж байгаа гээд олон хүчин зүйл ингэж үзэхэд хүргэж байна.
Майя нарын цаг тоололд итгэх аваас тавдугаар нарны эрин буюу дээд оюуны эрин 7137 он хүртэл үргэлжилнэ. Харин түүнээс цааш юу болохыг эртний ухаантнууд бидэнд хэлж өгсөнгүй дээ.
“Зууны мэдээ”-гийн хавсралт “Гэрэлт Цалиг” сонин 2009.IX сар. № 15

“Зууны мэдээ” сонин. 2009.08.26-ны дугаарт

Бид мэдээллийн гуравхан хувийг л ухамсартайгаар боловсруулж, үлдсэн 97 хувийг далд ухамсартаа шингээдэг. Дээрх төрлийн бичлэгүүд нь далд ухамсарт нөлөөлнө. Хэсэг хугацааны дараа хүний даралт гэнэт ихсэж, тархины ачаалал нэмэгдэж, зүрх дийлэхээ болино… Үүнтэй төстэй 46 үхэл бүртгэгдээд байна. 1997 оны арванхоёрдугаар сарын 1-нд Японд “Покемон” хүүхэлдэйн киноны ээлжит анги гарах үеэр юу боллоо? 700 гаруй хүүхэд бахардан унаж эмнэлэгт хүргэгдсэн. Хэргийн учир нь зарим кадр хэт олон өнгийг зэрэг цацруулсанд байсан. Хэрвээ улаан өнгийг секундэд 10-3030 удаа гялбуулвал нүдний мэдрэл цочирч тархи судасны хэсэгчилсэн агшилт явагдддаг. Тэгээд бахардан унах бүх шинж тэмдэг илэрч, ухаан алддаг. Тэр бүү хэл амьсгал боогдон үхэжч мэднэ.
-Ой санамжаа алдах тохиолдлын тухайд?
-Гэмт хэрэгтнүүдийн ажил гэдэгт би бараг итгэлтэй байна.
-Таныг юу тэгж бодоход хүргэв?
-Дэндүү болхи ажиллажээ. Түүнээс гадна өөрийг нь хүчээр ажиллуулж байсан тухай хүмүүс эргэн санасан тохиолдол ч бий. Энэ бол зүгээр л мөлжлөг. Поволжьед нууцаар нийлэг хар тамхи үйлдвэрлэдэг жижиг хотууд олон бий. Ажил явуулахад химич, физикч, инженер, мөн жирийн ажилчид хэрэгтэй. Хэд хэдэн тохиолдолд хохирогчдын цуснаас хүчтэй мансууруулагч бодисын ул мөр олдсон нь намайг түгшээж байна. Туяа долгионоор биш, харин химийн бодисоор “боловсруулсан” гэсэн үг. Тусгай үнэр, психотропын бодисоор тарих замаар ухамсрын төлвийг өөрчлөх олон аргачлал байдаг. Жишээ нь, та турах тухай реклам үзсэн үү? Та хоол идэх дуршил хязгаарлагч нэгэн үнэртүүлэгч худалдан аваад л гүйцээ. Зүгээр л үнэртэхэд хоол идэх дур төрөхөө болино. Таны ходоод хов хоосон ч үнэрийн тусламжтайгаар тархиа цатгалан байна гэж хөтөлбөрчилнө. Эсвэл бүр сонирхолтой нь үнэртсэнээр өөхний эсүүдэд өөрөө өөрийгөө устгах тушаал өгнө. Зарим сайн дураараа турагчид жингээ хэтэрхий түргэн алдсанаас эрүүл мэндийн асуудал гарч ирсэн туршилт ч бий. Тэднийг туршилтаас хасахад хүрсэн юм. Ийм маягаар бүр аюултай зүйлийг ч хөтөлбөрчилж болно. Таныг хөдөлмөрч болгодог үнэр бий. Та сульдаж унатлаа ажиллах болно. Нэг байгууллага ажлын нэг л аргыг туршилтад орогсод дээрээ хэрэглэдэг гэдэгт итгээрэй. Эсвэл шуул ховсдоно, эсвэл цацрагаар нөлөөлнө, эсвэл психотропын эм хэрэглэнэ. Тэдний аль нь илүү амжилттай болох вэ гэдгийг шалгах гэсэн ганцхан тохиолдолд бүгдийг нэг дор хэрэглэнэ. Бүрэн бодит мэдээлэлгүйгээр кофений шаараар мэргэлэх нь хэцүү. Би бол мэдрэлийн эмч. Энэ бүхний учрыг мөрдөн байцаагч л олох учиртай.
-Хэрвээ ховсонд оруулаад хэн тэднийг ашигласныг тодруулах гэвэл яах бол?
-Тэгж үзсэн. Юу ч болоогүй. Ой санамж нь арчигдчихсан байдаг. Ийм нэг энгийн арга байдаг л даа. Лазер чиглүүлэгчийн туяа агшин зуур л гарчихдаг… Лазер дискийг арчихад яадаг гээч… хоосон зай үлддэг. Тусгай албад ихэвчлэн илүү ухаалгаар ажилладаг. Эргэлзээ сэжиг үлдээх хэрэг юу байна? Арчигдсан мэдээллийн оронд шинийг суулгадаг. Хүн тэр бол өөрийнх нь хувийн дурсамж гэдэгт итгэлтэй байдаг. Үүнийг хуурамч ой санамж гэж нэрлэдэг. Таныг боловсруулж тархинаас чинь ямар нэг нууц мэдээлэл аваад оронд нь эвтэйхэн найруулгатай яриаг өнгө дүрстэйгээр суулгачихна.Танд ямар ч мэдрэлийн эмч хэрэггүй. Та нэрээ мартахгүй. Энэ бол тусгай албадын арга. Харин ой санамжийг бүрэн устгана гэдэг…миний бодоход болхи байна… Энэ бол дээрэмчдийн ул мөр…
-Харь гаригийнхан биш үү?
-Одноос ирэгсдэд итгэдэггүй. Хүсвэл яагаад гэдгийг тайлбарлая. 1985 онд манайд харь гаригийн сэдэв ил гарч ирэх үеэр нэгэн бүсгүйг шинжлүүлэхээр над дээр авчирсан юм. Тэр харь гаригийн хөлөг дээр байсан, түүний гуя ормыг хагалж гуманоид бүтээхийн тулд эснээс нь авсан гэж нотолж гарлаа. Тэгэхдээ түүнийг бүр Москвагаас тусгай хүмүүс олон тооны тамга бүхий дагалдах бичигтэй авчирсан юм шүү. Надаас юу хүсч буйгаа тайлбарлацгаалаа. Би албадан ховсдож мэдээллийг буулгаж авах ёстой гэнэ. Яагаад ч юм үүний тулд манай чимээгүй хотын жирийн эмнэлгийг сонгосон байсан. Яагаад тийм сонголт хийснийг би дараа нь л ойлгосон.Эхний сеансан дээр хоёр төлөөлөгч хоёулаа ард минь шон шиг зогсож байв. Трансад орсныхоо дараа бүсгүй хурц гэрэл, цаг зогссон, ямар нэг төхөөрөмжийн гүнээс цацрах гэрлийн тухай ярьж эхэллээ. Би үл таних нисдэг биетийн тухай байдаг л яриаг сонслоо. Төлөөлөгчид баярлан хөөрч гарыг минь атгаад бүхнийг баримтжуулж өгөөд хэнд ч юу ч ярихгүй байхыг хүслээ. Нөгөө бүсгүйгээ надад даатган орхиод эмнэлгийн хоол таалагдаагүй учраас зоогийн газар руу явцгаалаа. Тэднийг гарсны дараагаар хоёр дахь сеанс явуулахаар би шийдлээ. Хоёр гэрч дуудаж, хэн нэг нь найман милиметрийн камер олж ирлээ. Тэгээд түүнийг гүн трансад орууллаа. Тэгтэл нисдэг таваг нь тээврийн онгоц байж, бүсгүйг ямар нэгэн эмнэлэгт авчран тархийг нь ультра авиагаар хуулбарласан болж таарав. Түүнд үнэхээр зүсэлт хийсэн, гэхдээ энэ нь түүний хаа байгааг нь заах мэдрэгч (зугатаалгахгүйн тулд) суулгасан л хэрэг болов уу даа. Туршилт хийсэн хүмүүсээ ч тэр ховсны ачаар саналаа. Ямар ч ногоон, эсвэл саарал хүмүүс биш, энэ дэлхийн рязанийн төрхтэй хүмүүс байж. Тархины нэг хэсэг нь хүрч болшгүй байсан бөгөөд би тийш нэвтэрч чадсангүй. Өвчтөнөөр ямар нэг нууц ажил хийлгэн, ямар нэг зүйлд түүнийг бэлтгэж байна гэж би ойлгосон. Хоёр дахь “би”-г бий болгосон байх магадгүй. Москвагийн нөхдийг эргэн ирэхэд нь би ганцхан анхны яриаг ч бичээгүй дүгнэлтээ битүүмжлэн гардууллаа.
Бүсгүйг “боловсруулсан” нууц шараг Волгад байдаг аж. Районыг нь ч нэрлэж чадна. Хвалынскаас холгүйхэн бий. Дараа нь Москвагаас над руу уурсан утасдаж тооцоо бодно гэж амлацгаасан даа. Харь гаригийнхан гэж энэ дээ. Хүн дээр ийм туршилтыг хүн л хийж чадна. Итгээрэй, хийж ч байгаа. Хэн ч өөрсдийг нь тийм булай юманд бүү сэжиглээсэй гэсэндээ нүглээ харь гаригийнханд нааж байгаа юм.

“ДЭЛХИЙН ТҮҮХИЙН ЭЦЭГ” ГЕРОДОТЫН СУУТ БҮТЭЭЛ

Эртний грекийн түүхч, түүхийн эцэг гэж алдаршсан Геродот МЭӨ 480-490 оны хоорондоос МЭӨ 425 оны орчим хүртэл аж төрж байжээ. Түүнийг мөн анхны газар зүйч, аялан судлагчдын тоонд оруулдаг. Геродотын 9 дэвтэр “Түүх” угсаатны зүй, утга зохиол, түүх, одон орон судлал, газар зүйн үнэт эх сурвалжид тооцогддог. Тэрээр энэ бүтээлээ бичихийн тулд тухайн цагийн өөрийн мэдэх бараг бүх оронд зорчсон гэдэг. Перс, Вавилон, Египет, Итали, Грек, Бага Азийн орнууд, Газрын дундад тэнгисийн ихэнх арал, Хар тэнгис, Крым зэрэг газрыг хөндлөн гулд явж домог хууч, түүхэн баримт, гэрчүүдийн яриаг цуглуулан сонирхолтой хэлбэрээр бичсэн учраас аль ч цаг үед ач холбогдлоо алдахгүй байгаа билээ.
Тэрээр Бага Азийн Галикарнасс хотод худалдааны хүчирхэг сүлжээ бүхий чинээлэг гэр бүлд төрсөн байна. МЭӨ 464 онд грек-персийн дайны тухай баримт цуглуулахаар аялалд гарахдаа ийм далайцтай бүтээл хийх хэмжээний зорилго тавиагүй ч байж мэднэ. Гэвч түүний аялсан зам, учирсан хүмүүс, сонссон түүх, үзсэн зүйлс нь үнэхээр их, бас содон соргог байсан учраас грек-персийн дайны тухай үгүүлэх үндсэн шугамаа алдалгүйгээр газар газрын ард түмний зан заншил, онцлог, болсон явдал, домог хуучийг дэлгэрэнгүй үгүүлж чадсаныг судлаачид бахдан тэмдэглэсэн нь олон.
Тэр үеийн газар газрын ард түмний зан заншил өнөөгийн бидэнд төдийгүй, тэр цагийнханд ч хачирхмаар өвөрмөц сонин атлаа андгай тангараг, ам өчгөөсөө үл буцах эрхэм чанар нийтлэг байсныг олон жишээ баримтаар нотолсон байдаг.
Түүхэн урт хугацааны турш Ази, Европоор хэрж, нэг нэгнийхээ газар нутгийг эзэлж, хүн төрөлхтний хөгжилд ул мөрөө гүнзгий үлдээсэн нүүдэлчин түмэн болох скифүүдийн талаар анх удаа дэлгэрэнгүй мэдээлэл үлдээсэн хүн бол Геродот юм. Тэрээр скифүүдийн гарал үүслийн тухай домог хуучийн хэд хэдэн хувилбарыг өгүүлж, скифүүдийн амьдран буй нутгийн онцлог, гол мөрөн, амьтан ургамлын аймгийн талаар дэлгэрэнгүй бичсэн байдаг. Истр (Дунай), Борисфен (Днепр) зэрэг голуудын тухай дэлгэрэнгүй үгүүлсэн ч одоогийн Украйны нутгаас зүүн тийш яваагүй болов уу гэмээр байдал ажиглагддаг.
Түүний үгүүлсэн түүх хичнээн хачирхалтай гайхмаар ч үнэн бодитой, эсвэл үнэнд туйлын ойр байдгийг түүхч судлаачид хүлээн зөвшөөрдөг. Геродот ер бусын сониуч, нийтэч, ихийг уншиж, сонсож, үзсэн хүн байсан нь энэ бүтээлээс тодорхой харагддаг. Тэрбээр аяллаас эргэж ирээд тухайн үед дарангуйлагч байсан Лигдамисын эсрэг тэмцэлд нэгдэж, үүнээсээ болж нутгаасаа хөөгдөж, эргэн ирж, тэгснээ бүр мөсөн явсан түүхтэй аж. Геродот 445 он гэхэд Афинд “Түүх”-ийнхээ зарим хэсгээс уншин сонирхуулж олныг шуугиулж байсан гэдэг.
Геродотын “Түүх” монгол хэлнээ өнөө хэр бүрэн болон хэсэгчилсэн байдлаар ер орчуулагдаагүй учир манай эрдэмтэн судлаач, түүх сонирхогчид эртний энэ агуу бүтээлийг дам эшлэх төдий явж ирлээ. Иймд энэ үнэт бүтээлийг эх хэлээрээ уншиж, ашиглах ажлын эхлэл болгож скифүүдийн тухай голлон үгүүлсэн дөрөвдүгээр дэвтэр буюу “Мельпомениа”-г бүрэн, мөн бусад дэвтэр дэх скифтэй холбоотой хэсгүүдийг монголоор буулгаснаа та бүхэнд хүргэж байна.
Скиф хэмээн онцолсны учир бол яалтгүй бидний өвөг түүхтэй холбогдох учиг шижим дэндүү олон, тэгээд ч эртний нүүдэлчдийн ёс заншил, амьдралын хэв маяг, сэтгэлгээний онцлогийг өнөө хүртэл хамгийн тод хадгалж ирсэн ард түмэн нь монголчууд бид учраас энэ түүхийг илүү нарийн судлах зайлшгүй шаардлага байгааг бодолцсоных юм.
”Скиф ардууд ямагт хамгийн эртнийх гэгддэг байсан” гэж гэрэгийн (грек) түүхч Юстин бичжээ. (Scytharum gentem semper habilan fuisse antiquissiman) Гэхдээ тэдний эцгийг Иран, Киммэрчүүд, тэдний эцгийг Маадайчууд, тэдний эцгийг Шүмэрүүд гэдэг байсан нь түүхэн он дарааллаар мэдэгдэж буй зүйл юм. Өнөөгийн тооллоос өмнөх гучин зууны чанад цэцэглэж явсан Шүмэрүүд монгол толботой байсан бол мөн тооллоос өмнөх 500 зууны чанад Европыг донсолгож байсан скифүүд ч монгол ёс заншлаа хадгалсаар байжээ” хэмээн эрдэмтэн зохиолч Л.Түдэв абугай “Ард гаралтан” хэмээх тунхагтаа үгүүлснийг энэ ялдарт сануулах минь.
Александр Блок 1918 онд бичсэн “Скифүүд” шүлэгтээ мөн л Оросын агуу яруу найрагч, гүн ухаантан Владимир Соловьев (1853-1900)-ын “Панмонголизм” шүлгийн “Панмонголизм! Энэ нэр зэрлэг ч бидний сонорыг ялдамхнаа өдөөнө” гэсэн мөрийг эшилсэн байдгийг эрхэм уншигч юу эс андах билээ.
Мөн өвөрлөгч Монголын эрдэмт буурал Чандмана хүү Тэнгистэйгээ хамтарч олон хэлний түүх бичиг онгичин “Монгол хэлтдийн найман мянган оны түүхийн мөрдөлт” гэгч хоёр боть судар бүтээхдээ Геродотын “Түүх”(нанхиад орчуулга)-ийг ашиглан эсгийт болон эртний Монголын бүдэг түүхийг тодлох оролдлого хийснийг бас талархан дурдму.
Монголчуудын өвөг түүхийн балархай тасархай жим улбааг тодотгох үйлсэд тань бидэнтэй ийм л хамаатай эртний скиф аймгуудын тухай энэхүү орчуулга нэмэр болоосой хэмээн хүсч, олдой миний мэдлэг чадвар мөхсийн харгайгаар мэрээд мэрээд баралгүй үлдээсэн андуу эндүү байх аваас өршөөн хэлтрүүлж, эрдэм чадалт номын садангууд маань энэ хүндэт судрыг бүрэн монголчилж толилуулах цаг ойрхон буйзаа хэмээн найдаж мэхийвэй.
Номын буян хурах болтугай!
Урианхан Бадам-Очирын Галаарид 2009.07.27

Дүгнэлт
“Бид хүнээс дээгүүр шинэ арьстан бүтээнэ” гэж Гитлер ярьж байсан. Бүхэл бүтэн ард түмэн гачигдлыг тэвчин түүний агуу үзэл санааны төлөө дайны талбарт үхэж байлаа.
“Бид коммунизм байгуулна. Бүгд шударга нийгэмд амьдрах болно” гэж Сталин ярьж байлаа. Бүхэл бүтэн ард түмэн хагас өлсгөлөн амьдарч, намын дээдчүүдийг тэжээж байлаа.
“Таныг хэрхэн амьдрахыг бид мэднэ. Бид таны төлөө санаа тавина. Бид таныг бодно. Бид бүхнийг таны төлөө хийнэ” гэж өнөөдөр уран донгодчихоод юу ч хийхгүй амьдрахыг хүсэгчид танд хэлж байна.
Тэд өөрсдөө сайхан амьдрахын тулд таныг хэрхэн амьдрах ёстойг үнэхээр мэднэ.
Тэд таныг өөрийн толгойгоор тань сэтгүүлэхгүйн тулд үнэхээр санаа тавина.
Тэд үнэхээр таны төлөө байнга бодож, таныг яаж илүү мунхруулах вэ гэдэг системийг боловсруулж байгаа.
Тэд үнэхээр таныг өсч өндийж өөрсдийг нь хөөж зайлуулахгүйн тулд чадах бүхнээ хийж байна.
Тэд гэдэг нь “Алтан сая” буюу баян, маш баян хүмүүсийн интернационалч ахан дүүсийн нэгдэл. Өөөрсдийнх нь хувьд тогтвортой байдал баталгаажсан тэр цөөнх. Тусгай албад, улс төрчид, хэвлэл телевиз тэдний төлөө ажилладаг. Өөрийн мөнгөөрөө тэд дэлхий ертөнцийг аль эрт худалдан авсан. Олонхи тэдний амьдралыг амар хялбар, үүлэн сүүдэргүй болгохыг тэд бүхнээс илүү хүсдэг.
Нэг ч цэрэгт дайн хэрэггүй. Дайнаас тэр ямар ч ашиг олдоггүй. Түүний олдог ашиг нь шарх, эсвэл мөнхийн ертөнц. Гэвч түүний өвчин шаналал, цусаар санхүүгийн хүчирхэг корпорацуудын ашиг төлөгддөг.
Менежерүүд, рекламны төлөөлөгчдийн бидэнд тулгахыг оролдоод байгаа тэр их бараа, хүнс нэг ч хүнд хэрэггүй. Гэвч том том үйлдвэрлэгчид, худалдааны фирмүүд ашиг олохын тулд эдгээр хүнс, барааг зарах ёстой.
Хэрхэн амьдарч сэтгэх талаар өөрийнх нь өмнөөс шийдвэр гаргах нь нэг ч хүнд хэрэггүй. Гэвч өөрийн асуудлаа өөрөө шийддэг хүмүүсээс бүхнээс илүүтэйгээр айж байгаа тэр хүмүүст энэ нь хэрэгтэй.
“Алтан сая”-ын хүсэлд хүмүүсийг нийцүүлэх ганцхан арга нь айдас төрүүлээд түүнийхээ ачаар нийгмийг урьдчилан харж болохоор, удирдан залж болохоор болгох явдал.
Бид одоо яг ямар нэг хувиралтын цэг дээр байна гэж би боддог. Биднийг ямар урхинд хөөж оруулахыг хүсч байгааг цаг алдалгүй ойлговол хавцлын ирмэг дээрээс биеэ татаад өөр зам сонгоно. Чадахгүй бол гэмт хэргийн бүтэц засаглалын эрх мэдлийг улам бүр гартаа оруулсан улс орныг хүлээж авна. Өөрийн хүчээ тус тусдаа хүмүүс дээр гаргаж буй тэр этгээдүүд дуулгавартай боолтой болохыг оролдон психотрон, психотропын аргууд хэрэглэж байна. Тийм хүмүүс засгийн эрхэнд гарах бүрэн боломжтой. Тэдэнд санхүүгийн боломж байгаа болохоор өөрсдийн суудлаа худалдаад л авчихна. Тэр үед итгүүлэгт автсан ард түмэн тэр чигээрээ барьцаанд орно.
Цацрагийн үүсгүүрээр бүх орныг бүрхэх хүч одоохондоо тэдэнд байхгүй гэж бодож байна. Тэд хоорондоо нэгдэж эхлээгүй, зах зээлийг тус тусдаа эзэлж байгаа үед энэ бол маш чухал. Гэхдээ том загас нь багыгаа цаг ямагт залгидаг болохоор гэмт хэргийн тархай бутархай олон бүлэглэлээс арван жилийн дараа гэхэд хэдхэн нь үлдэнэ. Тэр нь бүхэл бүтэн улс орны улстөрийн бодлогыг залах чадвартай гэмт хэргийн коцерн байх болно. Тэр цагт торсион мэдээлэл дамжуулагчид орон даяар, магадгүй гариг ертөнц даяар ажиллаж эхэлнэ. Тэгэхэд бидний хүлээж авдаг дэлхий ертөнц Станислав Лемийн алдарт “Футурулогический конгресс” романд гардаг шиг оршин буй бодит байдлаасаа тэс өөр санагдах болно. Тансаг орд харшууд нурсан ханатай хүйтэн өрөө болж, эрүүл саруул хүмүүс эрэмдэг зэрэмдэг сүгнүүд болцгооно.
Би ийм ирээдүйгээс айж байна. Үүнээс зайлсхийхийн тулд итгүүлгийг сөрөн зогсох ганц л зүйл хэрэгтэй. Поволжьегийн үйл явдал хүмүүсийг эзэмдэх маш амархан гэдгийг харуулсан. Гэвч боолчлолын эсрэг сөрөн тэмцэхэд бэлэн, сэтгэн боддог хүмүүсийг удирдан захирах боломжгүй.
Энэ л бидний цорын ганц итгэл найдвар билээ.

1990-ээд оны эхээр, тодруулбал 1992 онд “Үндэсний дэвшил” сонинд Чингэсийн удмын хаадын булшийг онгичсон тухай Л.Чимэдрэгзэн гэдэг хүн нэг нийтлэл бичиж байсныг би санаж байна. Төв Ази буюу Монголыг анх шинжлэх ухааны үүднээс ултай судалсан Пржевальскийн шавь Козлов 1907 онд Хар хотын туурийг олж олон зуун эд өлгийн зүйлийг Эрмитажид хүргэсэн тухай тэнд бичсэн байсан. Хамгийн гол нь энэ хүн Хангайн нуруунаас эхтэй Онгийн голыг олон удаа өгсөж уруудаж явахдаа Монголын эзэнт гүрний хаадын угсаа залгамчир Сайн ноён хааны арван гурван үеийн хаадын булш бунханд халдан малтлага хийсэн гэж байгаа. Тэгээд энэ тухайгаа аян замын тэмдэглэлдээ “Энэхүү булш нь Хангайн нурууны өвөр талын уулсын хярд ойролцоо боржин чулуун нүцгэн толгодын оройд байв. Түүнийг далайн түвшнээс дээш 900 футын өндөрт маш өвөрмөцөөр байрлуулж хөдөөлүүлсэн нь сонин” гэж бичсэн байдаг. Их хааны салаа салбар болсон 13 үеийн ноёдыг ийнхүү өндөрлөг газар оршуулсан нь их хааныг түүнээс ч өндөрт залсан байх гэсэн таамагт өөрийн эрхгүй хөтлөн хүргэж байна.

Түүхч Н.Нагаанбуу Сайн ноён хаадын энэхүү бунхан байгаа газарт мөн очиж үзсэн, яалтгүй уулын орой гэж байв.

Би энэ зун алдарт Геродотын “Түүх”-ийг хэдэн нөхдийн хамт орчуулж байгаа бөгөөд надад дөрөвдүгээр дэвтэр буюу скифүүдийн тухай хэсэг нь таарсан юм. Тэнд ихэс дээдсээ скифүүд хэрхэн оршуулдаг тухай тодорхой бичсэн байна лээ. Бидний дов, болдог гэдэг маань эцэстээ нүүдэлчин овгийнхны хаад ихсийн онгон байж мэдэх юм гэсэн бодол тухайн үедээ төрж байсан шүү. Удахгүй хэвлэгдэхээр нь та ч гэсэн уншаад үзээрэй. Персийн хаан Дарий скифүүдтэй тулалдахаар их цэрэгтэй цөмөрч ирэхэд нь тактикийн тоглолт хийж ийш тийш хэрэн зугатаад болохгүй болохоор нь Дарий скифийн хаанд элч илгээж үзвэл үзье, эсвэл айж зугатахын оронд бууж өг гэтэл хариуд нь “Бидний өвөг дээдсийн ариун онгоныг олоод сүйтгэх гээд үз дээ. Тэгвэл яадгийг үзүүлээд өгье” гэж хариулсан байдаг. Тэгэхээр нүүдэлчдийн хувьд дээдсийн онгон гэдэг зүгээр ч нэг газар, хэн хүссэн нь ухаж сүйдэлдэг эд биш юм.

Хүннүгийн үед хятадын элч дээдсийн онгоны хил рүү сэрэмж алдан нэвтрэхэд золтой л харваад алчихаагүй тухай түүхэн сурвалжид тэмдэглэсэн нь бий. Учир иймд их хааны маань онгон их хайрханы тэргүүнд тэнгэрт ойр оршин байгаа нь үнэнд илүү ойрхон ч хамаа бусаар оролдохгүй л байх юм сан даа.