-За чи энэ бумбатай архийг уу

-Болохгүй, Сахил санваарт минь тохирохгүй гэж бурхны шавийн хариултал,

-Тэгвэл охинтой нөхц гэлээ. Мөн л сахил санваарт таарахгүй учраа өгүүлбэл,

-Тийм бол хөтөлж яваа ямааны нь голыг тасал гэв.

Амьтны гол тасалж нүгэл хийж болохгүй учраа өгүүлбэл, түүнийг эрлэгийн элч юу юугүй авч одохыг завджээ. Арга барагдсан Бурхны шавь, ариун санваартан, хамгийн гайгүй нь гэж санаад бумбатай архийг хөнтөрч орхижээ. Дараа нь охинтой ч нөхцөж, ямааны голыг ч таслачихжээ…

Архи гэдгийн мөн чанар гэвэл ийм.

Монголчууд архинд орж, ёс суртахууны ерөнхий уналт, бараг цаг хором бүхэнд ажиглагдах болсон нь, чухамдаа миний боловсрол олсон улс орныг өөрийн эрхгүй санагдуулна. Аз болж, тун саяхныг хүртэл миний аж төрж байсан оюутны байрнаас холгүйхэн байх Москвагийн нэгэн архины дэлгүүрийн тэнд байнга байх архичин бүсгүйчүүд л манайд байхгүй байлаа.

Гэтэл одоо бол тийм эмэгтэйчүүд гудамж талбайд нэг хоёроор ч биш, бүр нэлээн хэдээрээ үзэгдэх болсон нь хоёрхон сая хүнтэй Монгол зоны ирээдүйн түүх эмгэнэлтэй болохын гунигт дохио аюумшигт түгшүүр буюу. Согтуу хүнгүй нэг ч өдөр байдаггүй байсан бол, бүр байгаад нэг цаг, нэг хором ч үгүй болох бололтой. Архидсан нийслэлээс арайхийн холдоод агаар ус нь цэнгэг ариун хөдөөд ирээд амсхийнэ гэвэл мөн л эндүүрэл. Архинаас гадна, оюуны хомсдолтой хүн Монголд ямархуу их болохыг түүнээс л үзэж болно. Хотод минь нус шүлсээ цувуулсан, бэлгэ эрхтэнээрээ тоглосон, ер есөн шидийн “тусгай хүмүүсийг” үзэж болно. Энэ бол монгол эрсийн архинд орсны, нөгөө талаар цус хэтэрхий ойртсоны жишээ бөлгөө.

Архидахын аймшиг гэдэг ийнхүү “амьд хүүр төрүүлж, аугаа их хүнийг нэг ёсондоо доромжлон тохуурхаж байна.

…Уг нь архины эсрэг олон хууль тогтоомж байдаг гэнэ билээ. Гэтэл сая Цагаан сараар баярын нэвтрүүлгээсээ илүү архины сурталчилгааг л их үзэх шив дээ. Монголд архины бизнесээр баяжсан (өөрсдөө баяжсан л гэж боддог байх л даа хөөрхий) хүмүүс нилээд байдаг гэнэ лээ. Тэгэж олсон мөнгө юм болох уу даа!!! Тэр хар усы нь уусан хүн найзыгаа алж, ээжийгээ зодож, бодохоос ч сэтгэл сэрдхийлгэсэн муу үйлүүдийг хийж байгаа юм чинь, зарж мөнгий нь авсан хүн одоохондоо мөнгөтэй сайхан байгаа юм шиг боловч үйлийн үр нь боловсорч үр хүүхэдэд нь муугаар нөлөөлөх нь дамжиггүй. Архи зарсан хүний үр хүүхэд сохор доголон, тэнэг болсон тохиолдол олон бий.

Зарим нь архи бол баяр цэнгэлийн эх ундрага мэтээр бахархан ярьж амандаа орсоныг солиорох ажээ. Архинаас өөр баяр цэнгэлийг нь ундраачих зүйл олдохгүй байгаа бол сөгдөж суугаад шалаа 100 мөргөчихвөл архинаас арай дээр баяр цэнгэл мэдрэгдэх байлгүй… Yгүй бол өөр баяр цэнгэл ундраачих шинэ санаа ч орж ирж юуны магад. Баяр бахдал, жаргал цэнгэлийн ундрага болсон урлаг, спорт, байгаль, шинжлэх ухаан, ном зэргийг шилтэй архиныхаа дор тавьчихаад л, өвчилснөө ч мэдсэн юмгүй баахан баяр жаргалд умбаж шумбаж байна гэж төсөөлөөд л, 1000-н архиндаа халамцаж өөрийгөө хаан болчихож гэж балайраад л насныхаа эцэст гэнэт ухаан орж шинжлэх ухааны нээлт хийсэн хүн шиг л бодолд автаад л… олс дээс хайгаад л…

Ууж байгаа хүн ч тэр, хүнийг ийм болтол хар ус зарж байгаа хүн ч тэр. Ингэж мөнгө олсноос бадарчин байсан нь дээр биз дээ.

С.Батмөнх+..

ХАР УС АВ!

ХАР-УУС-АВ!!!

Бага залуу харагдах тул тоглож наадахад цаг гарга

Орчлонгийн жам өршөөлгүй тул мөргөж сүсэглэхэд цаг гарга

Оюун ухаан дундрашгүй тул уншиж мэдэхэд цаг гарга

Ариун хишиг бурханых тул хайр сэтгэлдээ цаг гарга

Аз жаргалын харгуй тул найз нөхөртөө цаг гарга

Зүрх сэтгэлийн дуулал тул инээж баясахад цаг гарга

Зүдрэх цаг ээлжтэй тул өглөг хишигт цаг гарга

Хөлс болгон шагналтай тул ажил хөдөлмөрт цаг гарга

Хүрэх диваажин нэхэлтэй тул буян хураахад цаг гарга

Хэрвээ бид шохоорхлын анхны хөнгөхөн мэдрэмжрүү нүдээ анин дайрч оролгүй, харин ойрын хэдэн жилийг өөрийн оюун санаа, ёс суртахууны өсөлтөнд зориулж чадвал, ирээдүйд бидэнд илүү гүнзгий, жинхэнэ мэдрэмж зайлшгүй ирнэ. Урьд өмнөх “дурлалын сорилтуудад” хүчээ зараагүй бидний зүрх сэтгэл түүний өмнө өөрийн хайр сэтгэлийг ургуулахаар чөлөөтэй нээгдэж, бидний хамгийн сайхан мөрөөдөл бодитой болно.

Хүнийг хүндэлж чаддаг хүнд ямар нэг эрхэм чанар байх бөгөөд учир нь тэр хүн бусдад аливаа зүйлийг санал болгож чаддаг.

Өөрийгөө хүндэлдэггүй, өөртөө итгэлгүй, сэтгэлийн тэнхээгүй хүн л уучлалт гуйж чаддаггүй. Хэрэв бид бусдын төлөө амьдарч сэтгэл зүрхээ зориулж чадвал үүгээрээ энэ хүмүүст тус болоод зогсохгүй өөрийгөө төгс төгөлдөр бие хүн болгодог. Нэг хүн нөгөөгөө дийлж давамгайлах нь утгагүй зүйл юм. Зөвхөн үнэнч, зөөлөн эелдэг, өглөгч тайван байдал болон үнэний замд өөрийгөө зориулснаар давуу тал нь харагддаг.

Муу үйл нь өөрөө шийтгэл болдог. Муу үйл нь бидний амьдралыг эвдэж, олон жилийн баяр баясгалангийн дараа ч гэсэн бидэнд гүн харамсал ба гэмшил үлдээсээр байдаг.

-Хамгийн энгийн зүйлийг энгийн бишээр илэрхийлэх.

Таны уран бүтээлд хүүхдийг ихээр дүрсэлсэн байна. Та өөрөө хүүхэд юм шиг л санагдлаа.

-Би хүүхэд биш ээ. Том хүний нүдээр хүүхдийг дүрсэлдэг. Зураач бүрд нэг зурах дуртай зүйл байдаг юм шиг санагддаг. Миний зурах дуртай зүйл бол хүүхэд.

Хүүхдийг тэнгэртэй хамт дүрслэн харуулжээ. Таны хувьд тэнгэр юу вэ?

-Зүгээр харахад бүрхүүл юм шиг боловч хүний оршихуйгаас ангид бүхнийг тэндээ зохицуулж байдаг дээд ертөнц болов уу гэж боддог. Хүүхдийг тэнгэрээс өгсөн бэлэг гэж боддог. Цаг нь болохоор “тэнгэрт халина” гэж ч ярьдаг. Хүүхэд бол баяр баясгалангийн ундрага. Бас бүхнийг эзэгнэгч (эрхлэх) гэж боддог юм.

Бүх хүн хүүхэд байвал сайхан юм бишүү?

-Бүгдээрээ уйлалдаад хэцүү байх байх аа.

Сэтгэхүйн хувьд?

-Хүүхдийн сэтгэхүй, том хүнийх гэх мэт хэмжээ хязгаарууд заавал байх ёстой л доо. Хар муу санаагүй гэдгээрээ байж болох л юм.

Та “Эрвээхэйн бүжиг” зурагтаа монгол эмэгтэйчүүдийг дүрсэлсэн үү? Эсвэл олон үндэстний эмэгтэйчүүдийг үү?

-Ерөөсөө л эмэгтэй хүн. Монгол, орос, араб гэж оноох нь чухал бус. Эмэгтэй хүн бол эмэгтэй л хүн. Хил хязгаар оноох хэрэггүй л дээ (инээв)

Эрвээхэйг эмэгтэй хүнээр дүрсэлсэн үү? Эсвэл эмэгтэй хүнийг эрвээхэйгээр дүрсэлсэн үү?

Аль аль нь. Хүн бүр эрвээхэйг гоё гэж хэлдэг. Би ч бас хамгийн гоё гэж бодсон зүйлтэйгээ л зүйрлэсэн. Гэхдээ эмэгтэй хүний гоо сайхан байх нас богинохон эрвээхэйн нас шиг л…

Хүн бүр урлагийн мэдлэгтэй байх хэрэгтэй юу?

-Мэдлэгтэй байх албагүй. Харин мэдрэмж зайлшгүй байх хэрэгтэй.

Урлаг амьдралаас дүрслэлээ авах уу? Амьдрал урлагаас дүрслэлээ авах уу?

-Амьдрал байхгүй бол урлаг байхгүй. Урлаг амьдралаас дүрслэлээ авна. Буцаад хүмүүс урлагаас таашаал авч, сэтгэл нь сэргэж байдаг. Урлаг хүнд нөлөөлж байна гэж хэлж болно. Дүрслэх урлаг яагаад байдаг вэ гэвэл, хөгжимд аялгуугаар илэрхийлэгдэхгүй, яруу найрагт үгээр илэрхийлэгдэхгүй зүйлийг л дүрслэх урлагаар илэрхийлдэг.

Хүн бүрт урлагийн гоо сайхнаас хүртээхийн тулд яах хэрэгтэй вэ?

-Хүн бүр зургийг өөрийнхөөрөө ойлгох чадвартай байх хэрэгтэй. Хүүхдүүдийг багаас нь музей, театр, зургийн үзэсгэлэн үзүүлэх хэрэгтэй. Багаас нь сонгодог хөгжим сонсгож тэр хөгжмийн яруу тансагийг мэдрүүлээгүй учраас л… хэрвээ юу ч мэддэгүй хүүхдэд гэнэт рок хөгжим сонсговол тэр хүүхэд урлаг гэдэг ийм л зүйл байдаг юм байна гээд төсөөлөөд түүнийгээ хамгийн гоо сайхан мэтээр сэтгэлдээ хоногшуулчихдаг. Тиймээс хүүхдийг хөтлөж хөлд оруулдаг шиг л юу сонсож, юу үзэхэд нь хүртэл хөтлөж оруулах хэрэгтэй.

Багш нар хүртэл зургийн хичээл дээр зүгээр нэг савтай цэцэг зуруулахын оронд олон олон уран зургуудыг үзүүлж, зураач болон зургийн түүхүүдээс ярьдаг байх хэрэгтэй болов уу.

Урлаг байгаагүй бол амьдрал ямар байх байсан бол?

-Өнөө маргаашийн ахуйдаа баригдсан. Идэх хоол, өмсөх хувцастайгаа зууралдсан, тиймэрхүү л байх болов уу?

Залууст хандаж юуг чухалчлан хэлмээр байна?

-Хүн ямар ч ажил хөдөлмөр эрхэлдэг байж болно. Хүн бүр банкинд ажилладаг байх албагүй. Хүн бүр бизнесмен байх албагүй. Заавал чи суут байх албагүй ч шилдэг нь байх боломж хүн бүрт бий. Магадгүй слесарь ч юм уу оёдолчин ч хийж болно. Хийх зүйлээ сайн хийдэг Слесарийг хүмүүс шүтэж “алтан гартай” гэж нэрлэдэг шүү дээ. Өөрийнхөө дуртай зүйлийг л олж хийж таашаал авах хэрэгтэй. Хийж байгаа ажилдаа чин сэтгэлээсээ хандвал заавал үр өгөөжөө өгөх л болно. Өөрөө өөртөө үнэнч бай.

Танд баярлалаа

Ц.Батжаргал

Монгол нүүдлийн соёл иргэншлийн академын “номч мэргэн”, Монголын зурхай сүнс судлалын хүндэт доктор Баавгай овогт Сүхийн Дамбий гуайтай хийсэн ярилцлагыг хүргэж байна.

- Цагаан сарыг хэзээнээс эхлэн тэмдэглэх болсон бэ?

- Монгол түмний их баяр Цагаан сартай учран золгох цаг наашлан буй билэгтэй өдөр “Яруу сэтгэгч” сонинд зочиноор уригдсандаа туйлын баяртай байна.

 Танай сониноор дамжуулан, мэргэдийн “Ухааныг ундруулж, сэтгэлийг нь гэгээрүүлнэ” гэсэн уриаг хүндэтгэж мэдлэгээ хуваалцъя. Эртний ном сударт тэмдэглэснээр Монголчууд цагаан сарыг 2000 жилийн тэртээгээс Хүннү улсын үед, “Цагаан идээний баяр” болгон өдөр шөнө хоёр тэнцсэн намар цагт малын зоо тэнийсэн, таван тансаг идээ бялхсан үеийг тохиолдуулж тэмдэглэж ирсэн түүхэн улбаатай. 13-р зуун буюу /1205 он/ гуравдугаар жарны өвлийн адаг сарын эцэс хаврын тэргүүн сарын сарын шинэдээр Тэмүүжин Хамаг монголын хаан ширээнд өргөмжлөн залагдсан юм. Тэр мөчөөсөө Монгол улсаа байгуулж, нэгдсэн төрийг нээсэн их баярыг шинэ жилийн баяртай давхцуулан, шинэ оноо хавар тэмдэглэдэг ийм сайхан уламжлалыг бий болгосон нь дорно дахины ихэнх ард түмний нийтлэг ёсоор журамлан Цагаан сарыг намраас хаврын эхэнд шилжүүлэн хүмүүний нас нэмсэний баярыг хамтатган тэмдэглэх ёсыг бий болгосноос хойш өнөөдөртэй золгожээ. Эзэн богд Чингэс хаан цагаан сарыг хамаг монголоороо амьтны 12 жилийн тоолол ёсоор хаврын тэргүүн бар сараар эхэлж, өвлийн адаг үхэр сараар дуусгаж ёс төрийг хүндлэх учир утгыг монгол түмэндээ тунхагласан юм байна. Өнөөдөр манайхан төрсөн өдрийн баяр гэж дугуй тэмдэглэж байгаа нь уламжлалаасаа ухаарвал дэндүү ташаа юм шиг санагддаг. Монгол хүн нэг жилд нэг л нас нэмдэг. Тэр нэмсэн насаа хамгийн хүндэтгэлтэйгээр цагаан сартайгаа хамтарч тэмдэглэж байсан уламжлал өнөөдөр ахмад, ухаалаг ард иргэдийн дотор хэвээр байна.Цагаан сарыг монголчууд архи дарсгүй тэмдэглэдэг бөгөөд архи дарсыг зөвхөн хошууны эсвэл ургийн тэргүүн хүмүүсд хүндэтгэлийн чанартай дээжлэн хүртээж байсан болохоос биш бүх хүнд шат дарааллан архи барьж байгаагүй ийм сайхан уламжлал өдгөө хүртэл залгуулж иржээ. Харамсалтай нь энэ архины асуудлыг түгээмэл хавтгайруулсан явдал нь хүн ардын эрүүл мэнд, улс гүрний хүнсний бүтээгдэхүүнд ихээхэн бэрхшээл учирч байгааг саяхан болж өнгөрсөн гашуун баримтуудаас санаж байгаа байх гэж бодож байна. Чингэс хааны үеэс Цагаан сараар ахмад хүмүүсдээ /60-120 нас/ төрийн сангаасаа хишиг хайрлаж, хүн болгоныг ялгаж салгалгүй хүндэтгэж байсан энэ сайхан уламжлалыг өнөөдөр бүх албан газар, баг сумуудад хэрэгжүүлж байна. Харамсалтай нь шилжилт хөдөлгөөнөөс болоод зарим 60-аас дээш настай өндөр настангууд энэ ивээл хүндэтгэлд хамаарагдаж чадахгүй гоморхож яваа нь уламжлалаа умартаж байгаагийн шинж. Тийм учраас энэ ажлыг хариуцдаг байгууллага, баг сумынхан тэр насныхаа эрэмбэ дараагаар ахмад хүмүүсдээ цагаан сарыг угтаж, мэндчилгээ бэлгээ жигдхэн хүргэж байвал уламжлалаа хэвээр хадгалаж, цаашид уламжлалуудаа хадгалах алтан боломжууд бий болно гэж санаж байна. Цагаан сарыг тэмдэглэхдээ их сэлгүүцэх, их дэмий үймэх, дуу чимээ гаргахыг хуулиар хориглож байсан байна. Гэтэл одоо зарим нэг хүмүүс анги сургуулийнхнаараа бөөгнөрч нүсэр хөдөлгөөн хийж явах нь зохимжгүй юм шиг санагддаг. Гэхдээ хүний эрх болбоос энийгээ тэр ажилдаа давхцуулахгүйгээр хийж байвал залуучуудын маань хүмүүжилд хэрэгтэй болов уу гэж санаж байна.Ерөөсөө Монголчууд цагаан сарын үеэр морины уралдаан наадам цэнгүүн хийж байсангүй. Харин намар цагаан сарыг тэмдэглэж байх үед тэмээний уралдаан хийж байсан. Сүүлийн үед ажиглалтаас үзэж байхад морины уралдааныг цагаан сараар ардчилалын 17 жилд хийдэг боллоо. Энэ бол хүний эрх чөлөө, хийж байгаа хүмүүсийг буруушаахгүй. Эмзэглэж байгаа нэг юм бол Их морийг цагаан сараар хүйтэн цагт уралдуулахаар:1. Адгуусан амьтаныг зовоож байдаг, 2. Тэр морийг унаад давхиж яваа хүүхдийн эрүүл мэндийг анхаарахгүй байгаатай холбоотой юм.Судлагааны явцад үзэхэд хурдан морийг 5-13 насны хүүхдүүд унадаг байна. Өвлийн гуриг цагт хурдан морь унаад давхиж яваа хүүхдийн нүд чихээр салхи шуугиж орсоноос болоод 60 насандаа хараа сайтай эрүүл явж байх уул хүүхэд 5,10,20 насаар эрт өтлөж хараа нь муудаж, чих нь дүлийрдэг болохыг ухаарсан тэр цагаас эхлээд л өвөл морь уралдуулахыг больсон байна. Өнөөдрийн 5,10-хан төгрөгөнд хууртаж амьдралынхаа 10,20 жилээр хохирох уу, эсвэл өвлийн уралдааны морийг унахгүй 10,20 жил эрүүл явах уу гэдгийг энэ залуу үе, өнөөгийн утга учиргүй наадамыг зохион байгуулж байгаа хүмүүс дүгнэлт хийвэл “Амьддаа бие биенээ хайрла” гэсэн Дашбалбарын үг үнэнд ойртох байхаа гэж бодож байна.

- Монгол түмнээрээ цагаан сарыг хэрхэн яаж тэмдэглэвэл зохих вэ?

- Монголчууд цагаан сарыг тэмдэглэхийн нэг сарын өмнөөс буюу зулын 25-наас эхлээд бэлтгэлээ хийдэг байсан байна. Тэр өдөр хийж байгаагийн учир нь бүтэн жилдээ хийсэн нүгэл алсан амьтан хорхой шавьж, зовсон зүдрээсэн бүх уур хилэнцээ наминчилж, энэ зул сарын 25-аас ирэх жилийнхээ өвлийн хатууг хаврын хахирыг зутрахгүй давахын тулд хоол хүнсэндээ базааж авсан малынхаа бөөрний өөхөөр зул барьж буян хийж байсан монгол уламжлалыг өдрөөс өдөрт бид хэрэгжүүлж яваа. Гэхдээ одоо цагаан сарыг их нүсэр болгож, хүндрүүлж бэлэг татаасанд бэлтгэх ийм зүйлрүү орж байна. Ингээд золгох сарыг галын их тахилга гэж зулын 24-нд хийдэг байсан байна. Энэ тахилагыг хийсний маргаашнаас эхлээд орчин тойрныхоо хогийг, малын сэвснээс эхлэн цэвэрлэхийн зэрэгцээгээр малаа бэлчээрлүүлдэг, хотлуулдаг хотыг хүртэл чулууг нь сайхан ярж оруулсанаараа хүн амьтантайгаа ирэх жилдээ сайхан өнөтэй орохын бэлэг бэлгийн чанд ухааныг дэлгэрүүлэн бэлтгэдэг байсан байна. Цагаан сарыг угтаад хэрүүл тэмцэл, өр авал атаа хорслоо мартаж,“Миний буруу байсан шүү, ирэх жил ингэхгүй шүү” гэж бие биенээсээ уучлал өчил гуйж, сэтгэл санаагаа тайвшруулж, өр авалгаа өгч, атаа хорсолгүй золгох нь цагаан сарын бэлтгэл байжээ. Монголчууд Цагаан сарыг хүүхдүүдээ баярлуулах, ахмад үеэ хүндэтгэж сургаал ерөөлийг нь сонсох, өв уламжлал амьдралаа залгуулахын угтвар хамгийн хүндэт өдөр гэж тэмдэглэж байсан байна.

- Гар цайлгах ёсны талаар?

- Монголчууд бол үеийн үед орсон гарсандаа ундтай, идээ будаатай байдаг сайхан ард түмэн. Айлд орсон л бол заавал суу, цай уу, идээ ид гэдэг.

Одоо бол энэ их өөр болжээ.Хүн ороод л гарч байдаг. Идээ ч өгдөггүй, унд ч өгдөггүй. Энэ нь бол ядуурах, гуйлагчлал болох их угтвар ажиглагдаад байнаа гэж мэргэн ардууд, өвөө эмээ нар халаглан ярьж байдаг. Гар цайлгах бэлэг бол их учиртай. Манайхан гар цайлгаж байна гэж архи барьж золгоод, тамхи барьж өгөөд л …Цагаан сар чинь цагаан идээний баяр, цагаан сэтгэлийн баяр. Ороод ирсэн хүндээ хар муу санааны аюул осолтой, эрүүл мэндэд нь саадтай архи, тамхи бэлэглэж байгаа нь “Чи түргэн халь даа” гэсэн утгаар ойлгогдоод байгаа юм. Энийг зөөлрүүлж бодоод энэ бэлгийг авах, бас өгөхөөс түтгэлзэж зүгээр хоол ундаар сайхан дайлж цайлаад гаргах хэрэгтэй, заавал гар цайлгах гэж байгаа юм бол тэр хорыг өгч байхын оронд хор аваад байгаа нэг зуу юмуу нэг мянган төгрөгөө өгчих юм бол авч байгаадаа ч эвтэйхэн, араншин төрх нь ч эвдрэхгүй, аюул хорны ч гай болохгүй болов уу гэж энэ залуучуудад захимаар байна. Цаашдаа ч үүнийг дэлгэрүүлэх байх гэж найдаж байна. “Өгье гэвэл ганцаас, өргөмжилье гэвэл сэтгэлээсээ” гэж үг байдаг.

- Уламжлалт соёлоо алдахгүйгээр энэ баяраа хэрхэн тэмдэглэх вэ?

- Хүннүгээс авхуулаад ялангуяа эзэн богд Чингэс хааны зарилгалсан тэр сараас хойшхи тэр жаяг, арга билэгийг өөрчилж, засвар оруулж чадах ч үгүй. Цагаан сарын шинийн нэгэнд ах зах хүн, аав ээжтэйгээ амрыг нь эрж, мэндийн үгээр мишээлгэж, харилцан ярилцах нь уламжлалт соёл. Түүнээс зүгээр Сайн байна уу? Гээд модон үгээр ярихгүй “Амар байна уу? Сайхан хаваржиж байна уу? Өргөө хотлоороо мэнд амар уу? Мал сүрэг тарган тавтай юу? Энэ ондоо ажлын амжилт юутай билээ?” гэсэн дандаа дэлгэрч байх мэндийн үгсээр харилцаж байх нь монгол хүн амны бэлгээр гэсэн үгэнд ойртож очно. Соёл дотор бол төрсөн ч бай, тэлсэн ч бай дүүмэд хүн цагаан сарын шинийн нэгний өглөө ахмад хүнтэй золгоход заавал хоёр гараараа золгож амар мэндээ мэдэлцээд нүүрлүүгээ эгц харж мишээн, нүүрний баясгалантай байх явдал бол итгэлцэл үзүүлж байгаа соёл, энэ жилдээ атаа хорсолгүй явна гэсэн гэгээн ухаарал байх ёстой. Тэгээд үнсэж байнаа гээд бодвол тэрнээс илүү хишиг, тэрнээс илүү ерөөл юм. Нас л ахалдаг учраас цагаан сарын шинийн нэгэнд нэг сарын ахмад байсан чиг л гэсэн дүү нь мэндлэгээ явуулдаг уламжлалт заншлаараа л хүндэтгэж хийгээд түүнийхээ дараагаар орчин цагтайгаа уялдуулж хувийнхаа яриаг дэлгэрүүлж цэнгэж болно. Тэгээд энэ тэмдэглэлт баяраа хийхдээ архигүйгээр, цагаалгаар ерөөл дэмбэрэлээрээ бэлэг бэлгийн сайхан шагай атгаж тоглодог ч юмуу, шагай нясладаг ч юмуу, морь уралдуулдаг ч юмуу шагайны хэдэн сайхан эрдмээр тоглох хэрэгтэй.

- Залуучууд бидэнд хандаж өөрийн хэлье гэж боддог сургаалаа айлдана уу?

- Номоо уншиж, өвөг дээдсийнхээ яриаг сонсож, түүнийг эргэцүүлж чаддаг юм бол сургаал багадаагүй байгаа. Харамсалтай нь манай залуучууд аав ээжээсээ эхлээд ахмад үеийнхээ яриа сургаалыг сонсож, нягтлаж “Би дараа нь ахмад үе болно” гэдгээ санахгүй, зөвхөн өөрсдийнхөө гэнэн цагаан насаар дандаа дэгдэж, дэрвэж, цалгиж цангинаж явах юм шиг бодож алдсан хойноо харамсаад байх юм байна шүү. Тийм учраас үүнийг уншиж байгаа хөвгүүд, охидууд бүгд л адилхан сум сонгож, өрх нэмж өрхийн тэргүүн айлийн эзэгтэй нар болдог юм. Хөвгүүд нь цагаан сараар нэг бүрэн хувцасаа өмсөөд товч шилбэнүүдийг нь бүрэн товчлоод явж байвал энэ нүдэнд дулаахан, нүүрний буянтай сайхан хүү, сайхан залуу гэж харагдана. Энгэр заамаа задгайлчихаад явж байвал ирэх жил хэрэг төвөгт орчихоор үйлс муутай танхай балмад хүн байна гээд хүн дөлөөд явчихдаг юм.

Эмэгтэйчүүд нь цагаан сараар цай, цагааллага, айргаа барихдаа бэлэг бэлгийн чанд хэлдэг үг байна. Энэ талаар би хэлье гэж бодлоо. Зочилж ирсэн зочинтойгоо золгоод хамгийн анхныхаа цайг ахмад хүнд барихдаа:

“Эрт дээрээс эхтэй

Эцэг өвөгдөөс журамтай

Эрхэм ёсыг сахиж

Идээ идээний дээж

Ирэх гийчний угтвар

Цаглашгүй хүндэтгэлийн нэг

Цай нэртэй үүнийг зочин тандаа барья

Тавтай сууж тухтай хүртэнэ үү” гэж ийм үг хэлж цайгаа өгдөг байна.

Цагаалгаа хийгээд барихдаа:

“Булт олныг дайлдаг

Бурам жимс тэргүүнтэн

Буурал болтлоо хүртдэг

Буян чуулган хураадаг

Будааллага нэртэй идээ

Цагаан ариуны тэмдэг болдог

Цагаан сүү тэргүүтэн

Цав зоогийн тэргүүн болдог

Цагааллага нэртэй идээг

Хүн бүрийн аманд хүргэдэг нь

Хүнд мэндийн ёсоо

Хэн бүхэн хүртдэг нь

Хэзээний монголын эрхэм ёсоо гэж хэлээд цагааллагаа хоёр гардаж барьдаг байна.

Айргаа барихдаа:

Алдарт монголын буян

Ард малчны бэлэг

Адуун сүргийн хишиг

Хүн олны ундаа болсон

Хүндэтгэл ёслолын бэлэгдэл болсон

Айраг нэртэй ариун чанартай, рашаан хүчтэй,

Амтат энэ идээг айлчин зочин тандаа айлтган барья, тогтоон ажаамуу гэсэн ерөөлийг хэлээд айргаа барьж байсан энэ зан заншилаас эхлээд өвөг дээдэстээ үнэлэгдэж, ухаан бодлоороо дэлгэрч, орсон гарсанд магтагдаж, олз ашигаар дэлгэрч яваарай гэж залуучууддаа ерөөмөөр байна. Монголын маань уламжлалт цагаан сарын дэг жаяг, ёс журам, арга билэг, ухаарал уламжлал, хүндэтгэл мишээл нь айл бүхэнд түгэн дэлгэрч үеийн үед, ургийн урагт өрх гэрээрээ үүрд амгалан, үйлс оюунаараа цаглашгүй арвин, ухаан бодлоороо тансаг, аж амьдрал тань өөдрөг өлзийтэй байж шинэ жилдээ сайхан шинэлээрээ гэж энэ сониноор дамжуулж уншигч та бүхэнд хувийн ерөөл дэвшүүлж байнаа.

Бие махбодод явагдаж байгаа химийн ямар ч процессоос илүүдэл хаягдал заавал үүсдэг. Хэрэв тэдгээр нь зайлуулагдахгүй хуримтлагдсаар байвал бие махбод өөрийнхөө хоронд асар ихээр хордож үхэх болно. Амьдралын үйл ажиллагааны үр дүнд үүссэн хаягдлууд хэд хэдэн замаар биеэс зайлуулагддаг.

Эдгээрийг ялгаруулах систем гэх бөгөөд энд арьс, уушиг, элэг цөс, бөөр давсаг, бүдүүн, шулуун гэдэс хамаардаг. Арьс нь хоолоор авсан ус, эрдэс давсны илүүдлийг хөлсөөр дамжуулан ялгаруулна. Хөлс гэдэг нь арьсанд байдаг хөлсний булчирхайн бүтээгдэхүүн бөгөөд биеийн дулааныг тохируулах зорилготой шингэн юм. Биеийн температур ихсэхэд хөлс гарч температур хэвийн болдог. Хүний хөлс эвгүй үнэртэй байвал бие махбод эсийн түвшинд бохирдол ихтэй байгааг гэрчилдэг.Уушиг нь глюкозыг түлш болгон шатаахад үүсдэг нүүрсхүчлийн хий болон усыг мөгөөрсөн хоолойгоор дамжуулан амьсгалаар гадагшлуулдаг. Нүүрстөрөгчийн давхар ислийн хэмжээ цусанд байх нормоос хэтэрвэл цус нь хүчлээр хэт ханаж, энэ нь химийн олон процессийг зогсоодог учир үхэлд хүргэнэ. Энэ үзэгдлийг амьсгалын дутагдал гэнэ.Элэг цөс нь билирубиныг гадагшлуулна. Билирубин нь цусны улаан бөөмний гемоглобин элгэнд задрахад үүсдэг бөгөөд цөстэй хамт өтгөнөөр гадагшилна.Бөөр нь эсүүдэд задарсан уургаас үүсдэг шивтэр, түүнчлэн ус, эрдэс давсны илүүдлийг давсаг, шээсний замаар гадагшлуулна. Бүдүүн, шулуун гэдсээр дамжин өтгөн /боловсруулсан хоолны үлдэгдэл/ гадагшилна.

Бүдүүн гэдэс

Бүдүүн гэдсийг 4 хэсэгт хувааж судалдаг. Мухар гэдэс, түүнээс ургасан ургацаг болох мухар олгой нь өгсөх бүдүүн гэдэсний эхний хэсэг юм. Бүдүүн гэдэсний мухар үзүүрт байрладаг жижигхэн сүүл маягийн нарийхан ургацаг хоолойг мухар олгой буюу аппендикс гэдэг. Түүний урт нь 10 см хүртэл, диаметрээрээ 1 см хүртэл байдаг. Энэхүү эрхтэн нь хүн болон зарим төрлийн сармагчинд л байдаг. Хүн эслэг ихтэй ургамлаар голдуу хооллодог байхад нэн чухал үүрэгтэй эрхтэн байсан гэж үздэг. Олон зууны туршид хувьсал хөгжлийн явцад эслэг бага иддэг болж, махан хоол түлхүү иддэг болсноос энэ эрхтэн ажилгүй болсон гэж үздэг боловч сүүлийн үеийн судалгаагаар аппендикс нь биеийн дотоод бичил орчин буюу микрофлорыгхэвийн байлгахад нэн үүрэгтэй дархлааны эрхтэн юм гэдгийг тогтоосон байна. Түүнээс гадна аппендикс нь хоол боловсруулах системийн доод хэсгийг халдвараас хамгаалах чухал үүрэгтэй. Хоолойны мах гэж бид нэрлэдэг гүйлсэн булчирхай /миндалины/, хамар залгиурын булчирхай /аденоиды/-тай адил олон тооны тунгалагийн булчирхайтай учир халдварт өвчин үүсгэгч нянгуудыг илрүүлж, “баривчлан саатуулах харуул”-ын ажил гүйцэтгэдэг байна.Гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг муутгадаг хэт цэвэрлэгдсэн, уусамхай бус эслэггүй, цавуулаг ихтэй цардуул ихээр агуулсан хүнс болох дээд гурил, тийм цагаан гурилан бүтээгдэхүүн, хүүхдийн будаа, хальслагдсан цагаан будаа, пүнтүүз, түүнчлэн элсэн чихэр, ёотон зэргийг хэт их иддэг болсноос, хамгийн гол нь гэдсээ цайлгахаа больсноос мухар олгой үрэвсэх нь зайлшгүй ажээ. Төмс, хүнсний ногоо, самар, буурцагтанг хальснаас нь цэвэрлэх, махыг замбараагүй идэх нь ийнхүү үрэвсэхэд том үүрэгтэй юм. Мухар олгой ургаад гэж ярьдаг нь буруу бөгөөд анхнаасаа байсан эрхтнээ бохирдуулж, үйл ажиллагааг нь алдагдуулаад үрэвсэж идээлэхэд хүргэдгээ мэдчихвэл энэ чухал эрхтнээ авахуулахгүйгээр ашиглах боломжтой.Бүдүүн гэдэсний өгсөх хэсэг нь хэвлийн хөндийн баруун хэсгээр эгц дээш өгсдөг. Элэгний дороос зүүн тийш нугарч, ходоодны доогуур хэвлийн хөндийгөөр өнгөрч, зүүн сүвээгээр доошлон сүүжний хавиар нугаран шулуун гэдэс болон үргэлжилдэг. Эхний нугалааг элэгний гэх бөгөөд хоёрдахийг дэлүүний нугалаа гэдэг.Хэвлийн хөндийг хэвтээ дайрч өнгөрч байгаа хэсгийг хөндлөн бүдүүн гэдэс, доош буусан хэсгийг уруудах бүдүүн гэдэс гэнэ. Өгсөх, хөндлөн, уруудах бүдүүн гэдэсний урт нь ойролцоогоор 1,3м болдог байна. Бүдүүн гэдэсний энэ хэсгүүд нь нарийн гэдэснээс ирсэн холимогийн үлдэгдлээс ус, эрдэс давсыг цус руу шимэгдүүлж, үлдсэн нягт массыг хошногын амсар руу гүрвэлзэх хөдөлгөөнөөр шахаж нэвтрүүлэх үүрэгтэй.Хүмүүс шулуун гэдэс, хошного (Х) хоёрын ялгааг тэр бүр мэддэггүй. Х гэдэг нь бүдүүн гэдэсний хамгийн сүүлийн хэсэг болох шулуун гэдсийг гадагшлах сүвтэй холбож байгаа нарийхан богино хоолой бөгөөд цагариг булчингуудаар хүрээлэгдсэн байдаг. Шулуун гэдсэнд өтгөн хуримтлагдаж байх үед өтгөнийгалдахгүй барьж байх нь х-ын үндсэн үүрэг. Шүлуун гэдэс болон х нь хэвийн ажиллаж байхад хүн, өтгөн нь бүх бүдүүн гэдсийг туулж өнгөрөхийг хүлээх шаардлагагүй, өөртөө тохиромжтой үедээ хүндээр бие засаж, гэдсээ суллаж чадна.Шулуун гэдэс нь бусад гэдэсний нэг адил булчинлаг хоолой бөгөөд эпители буюу хучуур эд хэмээх тусгай хальсаар бүрхэгдсэн байдаг. Шулуун гэдэсний энэхүү хучуурт салс ялгаруулагч булчирхайнууд байдаг учир гэдсэн дотуур өтгөн гулсах нь амар болдог. Хүндээр бие засах үед шулуун гэдэсний булчинлаг хэсэг нь агшдаг бөгөөд бусад цагт тэнийсэн байдалтай байна. Шулуун гэдэсний сунаж багтаамжаа ихэсгэх чадвар нь өтгөнийг хуримтлуулан хадгалах боломж олгодог байна.Х нь ойролцоогоор 10 см урттай бөгөөд өтгөн гадагшлах сүвээр төгсдөг. Эрүүл хүний өтгөний 75 хувь нь ус, 25 хувь нь хатуу бодисуудаас тогтоно. Өтгөн дахь шингэний нэг хэсэг нь хоол боловсруулах замыг тосолж өтгөнийг биеэс зайлуулах явцыг хөнгөвчилж өгдөг салс юм. Хатуу бодисын гуравны нэг нь бактериуд буюу гэдэсний өнгөрийн хэсгүүд, өөр гуравны нэг нь боловсруулагдаж чадаагүй өөх тос, уураг, үлдэх гуравны нэг нь ургамлын ширхэг, уусамхай бус эслэг зэрэг хоолны шингээгүй үлдэгдэл байдаг.Өтгөний өнгө нь цусны улаан бөөмний задралаас үүсдэг стеркобилин ба билирубин хэмээх цөсний нөсөөт бодисоос хамаардаг. Цөсний эдгээр нөсөө нь мөн өтгөнийг ариутгах, үнэр дарах үүрэгтэй. Өтгөний үнэр нь үндсэндээ гэдэсний бактерийн /өнгөрийн/ үйл ажиллагаанаас хамаардаг. Эдгээр бактериуд нь олон төрлийн азотот нэгдлүүд болон муудсан өндөгний үнэртэй хүхэрт устөрөгчийг үүсгэдэг.Эрүүл мэндийн өндөр соёлтой хүн өдөр тутам ө
өрөөс ялгаран гарч буй биеийн бүтээгдэхүүнүүдээ сайн ажиглаж дүгнэлт хийж байдаг. Хөлс, амьсгал, шээс, өтгөнөө харахад тухайн хүний бие махбод хэрхэн ажиллаж байгааг маш сайн мэдэж болдог.Бүдүүн гэдэсний шарх нь эдгэж өгөхгүй байсан нэг хүн манай курсэд суралцсан юм. Зохистой хооллодог болсноор тэр хүн зөвхөн гэдэсний шарх төдийгүй эрүүл мэндийн бусад олон асуудлаа шийдэж чадсан. Нэг удаа надтай уулзахдаа “Багш аа, өтгөн гэдэг чинь учиргүй цээрлэн дорд үзэх бузар булай зүйл огт биш юмаа. Идсэн ажлын үр дүнгээ харах хамгийн чухал шалгуур юм байна. Сайн малчин малынхаа хорголыг шинжилдэг шиг л өөрийнхөө гаргасан зүйлийг үздэг боллоо. Их юм хэлдэг юм байна шүү. Идсэн хоолоо өөртөө хувиргаж чаддаг болж маш их баяртай байна” гэж билээ.Гэдсээр дамжин өнгөрөхийн хэрээр ус нь шимэгдэх тул өтгөн аажмаар нягтарч, шулуун гэдэс рүү түлхэгдэн орж ирнэ. Х-ын амсарт хоёр цагариг булчин байх бөгөөд нэгийг нь дотоод баригч, нөгөөг нь х-ын агшаагч гэдэг. Жирийн үед энэ хоёр хуниас булчин нь х-ыг хаалттай байлгаж, хүндээр бие засах үед сулардаг. Мэдрэлийн системийн хяналтад байдаг дотоод баригч нь өтгөн байгааг мэдрээд сулран, өтгөнийг х-руу оруулдаг. Харин гадаад агшаагч нь эзний хүслээр ажиллах бөгөөд хүндээр бие засах боломж гартал нь агшсан хэвээр байж чадна. Ийнхүү барихыг хүн бага байхдаа сурдаг. Өтгөн гадагшлахыг хялбар болгохын тулд х-ын дотор гадаргуу нь тослох шингэн болох салс ялгаруулдаг байна.

Цагаан мах гарах гэж хэцүү асуудалтай хүн олон. Эмнэлгийн хэллэгээр геморрой гэдэг энэ эмгэг байдал ямар учиртай вэ?

Геморрой гэдэг нь шулуун гэдэсний доод хэсэг болох х-ын венийн судаснууд зангилаа маягаар өргөссөнийг хэлнэ.Х-д үүссэн, томорчихсон, өвчтэй, цус шүүрсэн “боргоцойнууд” нь судасны асуудал юм.

Үндсэн зарчмууд нь ганцхан хуудсанд багтахаар маш энгийн бөгөөд хүн бүрт ойлгомжтой байдгаараа эрх чөлөөний хууль гайхамшигтай

Эзэнгүй амьдралын эхлэл

/Хүний эрхээр жаргахаар, өөрийн эрхээр зов/

Урьд хүмүүс хүний амьдралыг “бурхад” мэдэж, захирдаг гэж итгэдэг байв. Энэ итгэл харамсалтай нь хүмүүс “бидний амьдралыг өөр хэн нэгэн мэдэж, шийдэх ёстой, түүнд бурхан тийм эрхийг өгсөн, тэр бол язгуур, гарвал ариун эзэн, харин бид тэдэнд харьяалагдах дорд, барлаг боолууд” гэж үзэхэд хүргэж байв. Энэ үзэл үнэндээ “Хүмүүсийн нэг хэсэг нь хөлдөө дарвиултай, нөгөө хэсэг нь нуруундаа эмээлтэй төрдөг” гэх цэцэн биш цэцэн үгээр хүч олж, оюун ухаан, бие мах бодийн хувьд ялгаагүй олон олон хүнийг өөр хооронд нь үл үзэгдэх хэрэм цайзаар зааглан, үзэн ядалтаар холбосон юм. Хүмүүс бид ийм үзэл, ийм амьдрал, ийм ирээдүйтэй удаан амьдарсан. Харин одоо хүмүүст “өөрийгөө мэдэж, захирах ёстой” гэсэн шинэ итгэл үнэмшил бий болсноор тэд эзний харьяаллаас ангижирч, өөр хоорон дахь хэрэм цайзаа нураан, үзэн ядах хүлээсээ тайлцгаалаа. Америкийн “Тусгаар тогтнолын тунхаг”, Францын “Хүний ба иргэний эрхийн тунхаг”-аар түүчээлэн түгсэн энэ үзэл санаа хүн бүр өөрөө өөртөө эзэн байх шинэ цаг үеийг эхлүүлсэн. Энэ шинэ цаг үе бол эрх чөлөөний цаг үе. Энэ цаг үед албат, ардууд бус иргэд, хүмүүс амьдардаг.

Хувь хүний хариуцлага

/Эрх чөлөөтэй байх боол байхаас хэцүү/

Хариуцлага гэдэг энэ үг урьд өмнө нь эзний өмнө хүлээх үүрэг, эзнээс албатад ногдуулах шийтгэл байлаа. Тиймээс эзэн албатдаа хариуцлага тооцдог гэж ойлгохоос хувь хүн өөрөө өөртөө хариуцлага ногдуулдаг гэж боддоггүй байж. Харин хүмүүс өөртөө эзэн болж, иргэд эрх чөлөөтэй байх болсноор эзний цээрлэлээс ангижрасан ч нөгөө талдаа өмнө нь эздэд хариуцуулж байсан амьдралын хариуцлагаа хувь хүмүүс өөрсдөө үүрэх болж. Эндээс “эрх чөлөөтэй байх, боол байхаас хэцүү” гэх үг үүссэн билээ. Боол байхад санаа зовох зүйл нэг л бий. Тэр бол сайн эзэнтэй таарах. Мэдээж үүнд аз хэрэгтэй. Азтай байгаад сайн эзэнтэй таарчих юм бол юу идэж өмсөх, хаана унтаж, амрах, ямар ажил хийх бүгд эзний хайр хишиг болно. Харин эрх чөлөөт хүний хувьд хэн нэгний хайр хишиг хэрэггүй. Эзний тухай бодох ч шаардлагагүй. Гэхдээ түүнээс бусад бүх зүйлийг бодож шийдэж, сонгох хэрэгтэй. Бодохгүйгээр сонголтоо хийж, шийдвэрээ гаргавал өлсөнө, даарна, ядрана. Гэхдээ өлсөж, даарч, ядарч байгаагийнхаа бурууг эрх чөлөөт хүн өрөөлд биш өөртөө өгч сурах ёстой. Ийм учираас л эрх чөлөөнд аз биш чадвар, мэдлэг бас багагүй зориг хэрэгтэй болдог. Энэ бол “Хувь хүний хариуцлага”.

Хувийн өмч

/Өмчгүй хүн эрх чөлөөндөө хариуцлагатай ханддаггүй/

Эрх чөлөөний үзэл хувь хүнд алдаа, эрсдэл чинийх гэдэг шигээ амжилт, бүтээл ч бас чинийх гэж хэлдэг. Өөрийнхөө авьяас, хүч, цаг хугацааг заран байж бий болгосон баялаг бүр тань ганцхан танд харьяалагдах болно. Түүнд тань хэн ч таны зөвшөөрөлгүй халдах ёсгүй. Тэр бол хувь хүнд амьдралаа үргэлжлүүлж, авьяасаа хөгжүүлж, эрх чөлөөгөө хамгаалж, өөрийн үзэл бодолтойгоо байхад тань тусладаг зүйл. Түүнийг “өмч” гэдэг. Хувьдаа өмчгүй хүн эрх чөлөөндөө хариуцлагатай хандаж чаддаггүй, бас өөрөө өөрийнхөө амьдралыг мэдэж шийдэх хүч хүрдэггүй. Нөгөөтэйгүүр хувийн өмч хувь хүнд төрөөс чөлөөтэй байх боломжийг бий болгодог. Тиймээс өмч, түүний солилцоог төр хянана гэдэг бүгдийг хянана гэсэн үг. Хүн бүр өөртөө байгаа зүйлсийг сайн дураар, чөлөөтэй солилцож, харилцан ашигтай хамтын ажиллагааныхаа тусламжтай амьдралын асуудлуудаа мэдэж шийдэх боломжтой болдог. Бид үүнийг “зах зээл” гэдэг. Зах зээл өрсөлдөөн, итгэлцэл, шударга зан чанарыг өргөмжилж, хууран мэхлэлт, захиран тушаалт, бүтээлч бус байдлыг тэвчдэггүй.

Нийгмийн гэрээ

/Иргэдээсээ үүсээгүй засагтөрд хүлээн зөвшөөрөгдөх нэр хүнд гэж үгүй/

Харилцан ашигтай хамтран амьдрах эрмэлзлэл хувь хүмүүст өөр хоорондоо ойлголцон нэгэн тохироо хийхэд хүргэсэн. Энэ бол хүн бүр бусдынхаа эрх чөлөө, амь бие, өмч хөрөнгөд халдахгүй байх тухай тохироо юм. Энэ тохироог сахин мөрдүүлж, мөрдөөгүй нэгэндээ зэм оноохоор нийгмийн гишүүн хувь хүн бүр эрх чөлөөнийхөө өчүүхэн хэсгийг нийлүүлж, өмч хөрөнгийнхөө багахан хэсгийг татварлуулан эрх мэдлийг үүсгэсэн юм. Энэ үүсмэл эрх мэдлээс засаг үүссэн бөгөөд үүсмэл зүйл жам ёсныхоо зүйлд захирагдаж байхын тулд засаг нийгмийн гэрээнд захирагдах үүрэг хүлээсэн билээ. “Засгийн эрх ард түмнээс үүсгэлтэй гэх” үгийн утга үүнд оршдог. Нийгмийн гэрээ, энэ бол “Үндсэн хууль”. Түүнд захирагдсан эрх мэдэл, энэ бол “хязгаарлагдмал засаг” юм.

Үндсэн хууль

/Ууж иддэг, өмсөж зүүдэг нь ихэс дээдэс шиг түшээд олширч, төрийн түшмэлүүд нь цус ойртож, суудал залгамжилаад ирэхээр л Бүгд найрамдах ёс үгүй болдог/

Хүмүүст өөрсдөд нь хэн нэгнийхээ эрх чөлөө, амь бие, өмч хөрөнгийг сүйтгэж, тонох эрх үгүй бол засаг төрд ч бас ийм эрх байх ёсгүй. Учир нь хүмүүс өөрсдөдөө байхгүй эрхийг бусдад шилжүүлж өгч чадахгүй. Хүмүүс засаг төрийг үүсгэсэн юм бол засгийн үйлдэл, санаачлага болгон хүмүүсээс асуусан, тэдний зөвшөөрлийг авсан байх учиртай. Хүн бүр нийгмийн гэрээг батлалцаж, засгийн шийдвэрт оролцох нь тэдний эрхэм чанар, нэр төрийн хэрэг бөгөөд төр хэнийг ч үгүйсгэж, боолчилж, тонон дээрэмдэж чадахгүй байх нь хамгийн чухал. Чухамхүү энэ үндэслэлээр л засгийн эрх мэдлийг хүний эрхээр хязгаарлаж, хязгаарлагдсан эрх мэдлийг нь хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх хэмээн хуваарилан тэнцвэржүүлэдэг. Энэ бол Үндсэн хуулийн эрх мэдэл хуваарилах зарчим юм. Үндсэн хуульт ардчиллын амин сүнс бол хүмүүст итгэгдсэн хүн эрх мэдэлд хугацаатай сонгогдож, хууль тогтоон, засагт хяналт тавих явдал юм. Үүнийг бид төлөөллийн ардчилал гэдэг.Эрх мэдэл болон хууль байх нь эцсийн зорилго биш. Харин эдгээр нь хувь хүн бүрийн сайн сайхны төлөө үйлчлэх хэрэгсэл байх ёстой. Төр өөрөө зорилго байгаа цагт хувь хүмүүс хэрэгсэл болон хувирдаг. Хуулиас давсан эрх мэдэл, нийгмийн гэрээнээс гадуурх чиг үүрэг төрд олгогдсон цагт эрх чөлөө, зах зээл, ардчилал гэх мэт үнэт зүйлс үгүй болж эцэстэй иргэний бус эзний ёс сэргэдэг. Эзэн гэж нэг, эсхүл цөөн хэсэг хүн байх албагүй. Олонхи ч бас дарангуйллаа тогтоон бусад цөөн хэсэгтээ эзэн нь болж болно. Эзний ёс гэдэг хүмүүсийн цөөн, олонхид биш, харин нэг хэсэг нь нөгөө хэсэгтээ эзэрхэн хүчирхийлдэгт л байдаг. Иймд эзэрхийллийг эрх зүйгээр хязгаарлаж, иргэний эрхийг хуулиар хамгаалах нь Үндсэн хуулийн гол зорилго.

Үндсэн хуульт ёс

/Төрийн гахай тэжээмээргүй байвал төрөөс их юм битгий шаард/

Хууль дээдлэнэ гэдэг иргэдэд бус, эрх мэдэлтнүүдэд зориулагддаг гэдгийг энэ үзэл санаа илтгэнэ. Үндсэн хууль бол хувь хүмүүст биш, төрд өгсөн хязгаарлалт, биеэ яаж авч явахыг хүнд биш төрд заасан хэм хэмжээ, төрд бүрэн эрхийг бэлэглэдэггүй харин хувь хүмүүсийг төрөөс хамгаалах баталгааг бий болгодог юм. Харамсалтай нь уламжлалт, хэт хуучинсаг ч гэж хэлж болох улс төрчид иргэд хуулийг дээдэлж, мөрдөх тухай л ярихаас өөрөө хуульд захирагдаж, төр хуулийн дор орших тухай тэр бүр ярихыг хүсдэггүй. Тэдний энэ хоцрогдол нь Үндсэн хуульд бүх хууль, төрийн үйл ажиллагаа захирагдах ёстой гэсэн Үндсэн хуульт ёсны зарчмаас тэс эсрэг “төр хуулийг ямар байхыг мэдэж шийдэх ёстой” гэсэн төржсөн хүний дур зоргыг бий болгодог.Төрийг биш хуулийг шүтдэг иргэн, даргад биш иргэнд захирагддаг засаг оршин тогтнохын тулд уул нь Үндсэн хууль байдаг. Тэр бидэнд эзний бус иргэний хуулийг санал болгодог болохоор бид өөр хэн нэгэнд бус хуульд захирагдаж, эрх чөлөөтэйгээ үлддэг. Харамсалтай нь маш олон хүн өөртөө биш даргад итгэж, хуулинд биш төрд хүч чадлаа өгсөөр л байна. Олон олон хүн өөрөө баялаг бүтээх бус төрийн хишиг горьдсоор л сууна. Шуудхан хэлэхэд “Засаг төрийг өөрчилж, өөрийн амьдралаа мэдэж, шийдэж болох таатай нөхцөлийг ардчилал өөрсдөд минь оноочихоод байхад, бид бүхэн хэн нэгэн тэвчишгүй дарангуйлагчдаас арай хийж салсан мөртлөө оронд нь өөр нэгийг суулгахыг л яараад байхаас, боолчлолыг тууштай үзэн ядаж, бүр мөсөн салах ёстой эсэхээ бүрэн шийдэж чадахгүй л байна. Монголд өнөөдөр хоёр сая зургаан зуун “албат” бус хоёр сая зургаан зуун “иргэн” өөр өөрийнхөө “ЗӨВ сонголт”-ыг хийж, эрх чөлөөний үр шимийг өөртөө болон үр хүүхдэдээ эдлүүлэх гэж Үндсэн хуулийг дээдэлж байна. Хоёр гуравхан эзэнд захируулах гэж биш, хоёр сая зургаан зуун эзэнд засаг төрийг нь мэдүүлэх гэж Үндсэн хууль бас оршин байна. Хоёр сая зургаан зуун хамжлага ард байх уу, хоёр сая зургаан зуун иргэн хүн байх уу... энэ бүхэн бид “ЭРХ ЧӨЛӨӨНИЙ ХУУЛЬ”-тай байж чадах эсэхээс л шалтгаална.

Хуульч Х.Тэмүүжин

Нэгэн хааны гүнжид “Хатагтай тоть” гэдэг ер бусын онцгой тоть байжээ. Тоть очир алмааз, сувд, шүрээр чимэглэгдсэн алтан торонд амьдарна. Гүнж өдөр бүр бараа бологчоо дуудаж тоть руу үйлчлүүлэхээр явуулдаг байв. Дутагдаж гачигдах юу ч үгүй. Тэр толгойдоо янз янзын малгай өмсч, сүүлэндээ янз бүрийн сувд зүүж, жигүүрэндээ төрөл бүрийн бадмаарагтай.

Нэг өдөр гүнж нэлээд хол газар орших нэгэн улсад их ховор төрлийн сүрчиг байдгийг сонсоод тогтож суухаа болив. Ингээд тэр сүрчигийг өөрт нь авчирч өгөхийг Тайганаас гуйв.Хэдийгээр энэ томилолт нууц байсан ч Тайган өөрийн сайн найз тотьдоо “баяртай Сенёра” гэж хэлэх хүслээ тогтоож чадсангүй. Тайганыг тийм урт аялалаар явахыг сонссон тотинд салах ёс гүйцэтгэхэд маш хэцүү байлаа.Тоть тайгантай нөхөрлөсөн нөхөрлөлөө маш их хайрладаг бөгөөд юу тэднийг илүү дотно болгосон бэ? Гүнж үү? Үгүй ээ, гүнж бол зөвхөн түүнийг доош хүлж байгаа л нэгэн. Яагаад тоть гүнжийн үнэт зүйл байх ёстой юм бэ. Энэ ертөнц та нарыг доош хүлж байна. Энэ бие бол бидний сүнсийг энд хүлж байдаг, энд цоожилж байдаг. Бид энэ биеийг анхаарч өглөөнөөс орой хүртэл улаан ногоон өнгөөр будаж, түүнийг сайхан болгодог. Тэгээд бид жинхэнэ өөрийгөө энэ бие биш гэдгээ мартдаг. Одоо би өөрийн сүнсээ мартжээ. Яагаад гэвэл тэр миний биеийг орхиод явчихсан.Иймээс тотьны үнэт эрдэнэ бол хамгаас чухал эрх чөлөө учраас өдөржин шөнөжин холдон нисэхийг л боддог байна. Хэдийгээр түүнд улаан ногоон энгэсэг нялж, уруулын будаг г.м янз бүрийн зүйлээр будаж гоёж байвч сэтгэл зүрх нь зөвхөн эндээс холдон нисэхийг л бодож байсан, өөр юу ч хэрэггүй. Мэдээж тэр юм идэх хэрэгтэй, мөн тэдгээр сайхан хувцаснуудыг өмсөх ёстой яагаад гэвэл ордонд эелдэг боловсон, дэгтэй байх хэрэгтэй. Харин оюун санаа нь бүх л өдрийн турш билэгийн нүдэндээ төвлөрч зөвхөн зугтаахаа л боддог байсан. Тиймээс тайганд “Бид чинь сайн найзууд билээ. Би чамаас ач ивээл гуйж байна. Марталгүй гүйцэтгэж өгнө үү!” гэжээ.Тайган “Тэгэлгүй яахав. Би чиний төлөө бүхнийг хийнэ” Тоть “Чамайг аялалаар явж байхад зам зуурт чинь надтай адилхан тотьнууд тохиолдож магадгүй, тэд бол миний найзууд, төрөл төрөгсөд минь юм. Чи тэдэнд намайг энд занганд орсон байна, гэж хэлэх хэрэгтэй. Би асар их шаналж, үнэнхүү эрх чөлөөгүй байна. Энд байгаа бүх юм, сайн хоол унд бол миний хувьд юу ч биш. Эдгээр сувд, үнэт чулуунууд миний хувьд ямар ч үнэ цэнэгүй эд. Чи тэднээс намайг аврах ямар нэгэн аргыг асууж ирж чадах уу?”.Тайган “Тэгье. Би байдгаараа хичээх болно. Би заавал тэдгээр тотийг олж энэ мэдээг дамжуулах болно” гээд замдаа гарчээ.Тэр сүрчгийг хайж явтал ордон дахь тотьтой маш адилхан тотьны их сүрэгтэй тааралдав. Тэдгээр тотьнуудтай мэндлээд ордонд байгаа тотьныхоо өрөвдөм байдлыг ярив. Тотьны сүрэг дунд тотьнуудын их багш байв. Ордон дахь өрөвдмөөр байдлын тухай сонсоод тэр багш тэр дороо шууд унаад үхчихэв. Түүний гарын сарвууг дээш болгоход тэр дороо доош уначихав, тэр үхсэн байв. Амьдын ямар ч шинж тэмдэг үзүүлсэнгүй гарцаагүй үхжээ. Тайган ямар ч зөвлөгөө авч чадаагүйдээ урам нь их хугарчээ. Тотийг үхэхээс өмнө түүнтэй ярилцах завшаан олдсонгүй.

Ингээд түүнийг замын хажуу руу шидтэл тоть тэрхэн зуур нисээд явчихав. Тайган бүүр гайхширалд орж юу ч ойлгосонгүй. Яаж ингэж болох вэ? Болсон явдалд толгой нь эргэсэн тэр цочиролд орон удаан гэгч нь зогсчээ. Эцэст нь тэр ордон руугаа буцлаа. Ордоны тоть тайганыг хараад маш их баяртай байв. Тэд хоёулаа гар, хөлөө барилцан тэврэлдэж үнсэлцэж, хангалттай билэгтэй үгс хэлэлцэв. “Чи жин хассан байна” гэж нэг нь хэлэхэд нөгөөх нь “Чи жин нэмсэн байна” гэв. Эдгээр нь астрал түвшингийн болон энэ материаллаг ертөнцийн учир утгагүй заншил юм. Тайган түүнд аялалынхаа тухай олон сонирхолтой зүйлс болон зарим ер бусын ховор тохиолдлуудын тухай ярихыг хүссэн боловч тоть сонсохыг хүссэнгүй. “Чи юу идсэн? Чи юу тоглосон? Чи аль караоке руу явсан? Ямар бүжиг хийсэн? Чи ямар сайхан охин харсан? ийм ашиггүй зүйлүүдийн тухай юу ч битгий яриач. Миний төрөл төрөгсөд, миний нөхдийн хэн нэгэнтэй уулзсан уу?” Тайган: “Тэгсэн тэгсэн. Би том сүрэгтэй уулзсан. Тэд үг ярьж чаддаггүй юм шиг санагдсан. Тэд надад юу ч хэлээгүй. Чиний түүхийг тэдэнд ярьж өгтөл тэдний нэг нь миний гар дээр унаад өгсөн. Тэндээ ямар ч хөдөлгөөнгүй яг л үхсэн харагдсан. Би түүнийг үхчихлээ гэж бодоод замын хажууруу хаяхаар шидтэл тэр шууд л нисчихсэн, эрх чөлөөтэйгээр тайван амгалангаар цааш нисэн одсон. Тэр бас надад баяртай гэжхэлсэн. Чухамдаа бол би түүнийг ярьж чаддаггүй гэж, мөн үхчихлээ л гэж бодож байлаа. Гэвч тэр дүр үзүүлсэн байж. Одоо хүртэл энэ дүр зураг ямар учир утгатай байсныг төсөөлдөггүй ээ?”. Тоть үүнийг сонсоод “За, чамд маш их баярлалаа. Надад ч бас сонин санагдаж байна. Энэ түүх үнэндээ хачин юм” гээд явжээ.Гүнж өглөө бүр тотио харах гэж ирдэг байж. Дараагийн өглөө тотио үзэхээр ирэхэд нь тоть торондоо үхчихсэн хэвтэж байв. Гүнж зарцдаа их уурлаж түүнийг загнан, “Чи түүнийг алчихлаа, чи л түүнийг алчихлаа” гэлээ. Эцэст нь үхсэн тотийг гадагш хаяхыг зөвшөөрлөө. Зарц тотийг гадагш хаях үед л түүнтэй учирсан нөгөө тотьны санааг тайган ойлгожээ…

Бид ч бас энэ ертөнцөд үхсэн мэт дүр үзүүлэх хэрэгтэй. Бид энэ ертөнцийн үнэ цэнийг мэдэж байгаа шүү дээ. Бид хүний биеийг олж авахад ямар хэцүү байдгийг мэдэж байгаа. Энэ ертөнц бидний хувьд маш сайхан гэж бодож болохгүй. Хэрэв тэгвэл энэ ертөнцөд бид үхэхэд бидний сүнс дахин сэргэж эхэлнэ. Тийм учраас эрт үеэс эдүгээ хүртэлх үе үеийн их багш нар ертөнцөд яг л үхсэн мэт бай гэж хэлж байсан нь юу гэсэн үг вэ? гэхээр яг л үхсэн юм шиг энэ ертөнцөд хорогдохгүй, юунд ч зууралдахгүй бай гэсэн үг юм. Тэгэж байж бид чөлөөтэй байж чадна. Гэтэл ингэхийн оронд өглөөнөөс орой болтол хүмүүсийн өмнө эелдэг боловсон байж, ичиж зовж, мөн хэн нэгэнд бараа болж байдаг нь бид бусдыг гомдоохоос айдаг, эсвэл бусдад муу хэлэгдэхээс айдаг… г.м. Үнэндээ бид ихэнх цаг хугацааг үргүй хаяж байна.Өнөөдөр бид тэр хүнтэй түүний төрсөн өдрийн үдэшлэгт бараа болно, маргааш бид өөр хүнтэй түүний гашуудлын ёслолд оролцоно, нөгөөдөр нь бас бусдын гэрт өөр хэн нэгний хуримын ёслолд дагалдана, тэгээд дараагийн өдөр бас хэн нэгнийх нь гэр бүлийн салалтын үед шүүхэд гэрчээр байлцана, учир нь бид эелдэг боловсон нинжин сэтгэлтэй билээ г.м . Тэгэхлээр бид яаж зав гаргах юм бэ? Өнөөдөр бид тэдгээр хүмүүсийн утсаар чалчихыг хүлээн авах, дараагийн өдөр нь бусад хүмүүсийн утгагүй үг ярианд хариу өгнө. Түүнчлэн сонин уншина, телевиз үзнэ, ядахдаа л мэдээ харж хэн нь хэнийгээ алсныг мэдэж авна. Тэгээд дараагийн өдөр юу болох вэ?. Үнэндээ энэ ертөнцөд бясалгах цаг зав гаргана гэдэг их хэцүү. Бид хэрвээ энэ мэтчилэн өөрсдийгөө доош нь уяад байвал үндсэн голюмаа олж авч чадахгүй гэдэг нь илэрхий. Бид үхсэн мэт дүр үзүүлж чадахгүй бол өөр ямар нэг арга зам байна уу? Байхгүй ээ.Яаж үхсэн мэт дүр үзүүлэх вэ? Бид хэлгүй, тэнэг, дүлий юм шиг байж болно. Тэд буруу ойлгож л байг, тэд биднийг зэмлэж л байг энэ хамаагүй. Бид хил заагтай байх, юу нь эн тэргүүнд байхыг мэддэг байх хэрэгтэй. Бид аль л хийж чадах юмаа хийх хэрэгтэй. Хийж чадахгүй бусад зүйлсийг тэдэнд орхичих. Үхсэн юм шиг дүр үзүүлэх ёстой, эелдэг боловсон занг мэддэггүй юм шиг, өнөөдөр түүний төрсөн өдөр гэдгийг мэдээгүй юм шиг, маргааш тэрний оршуулга болохыг мэдээгүй юм шиг байх ёстой. Хэрэв бид завтай байгаад, хэрэв бидний амьдрал боломжтой бол мэдээж бид ямар нэг эелдэг боловсон байдал гаргаж бололгүй яахав. Бид амьдралдаа үргэлж завгүй байгаад, өөрсдийгөө доош нь дэндүү хүлж байвал тэр хүлээсийг тайлах арга замыг хайх хэрэгтэй, ядахдаа л өөрсдийн хоёр гараа чөлөөтэй байлгах хэрэгтэй, эсвэл бүгдийг аргамжчих юм бол яаж хөдлөх юм бэ? Бид зуун хувь үхчихсэн мэт дүр үзүүлж чадахгүй бол ядахдаа наян хувь дүр үзүүлж болно. Наян хувь бол бараг л чөлөөлөгдөнө гэсэн үг.Энэ ертөнцөд юугаар ч гачигдаж дутахгүй байх нь эрх чөлөөг мэдрүүлэхгүй болгодог бодит үнэн. Бид өөрсдийгөө чөлөөлөгдөх явдлыг удаашруулаад байдгийн шалтгаан нь энэ. Тэгвэл чөлөөлөгдөх гэж юуг хэлж байна вэ? Бид хэний ч нүдэнд өртөхгүй, ямар ч хүсэл шуналгүй болно. Бидний амьдрал амар амгалан, сэтгэл хангалуун болно. Бид дотооддоо маш их баяртай, аз жаргалтай болно. Гадна талдаа бид өөрсдийгөө л хариуцна. Тэгж байж бид энэ амьдралдаа чөлөөлөгдөж чадна. Үнэхээр үхэх үед бид энэ амьдралдаа чөлөөлөгдсөн тул дараагийн амьдралдаа мөн чөлөөлөгдөнө. Яагаад гэвэл бид амьддаа ч, үхэхдээ ч энэ ертөнцийн юунд ч хорогдохгүй, бид ямар нэгэн юманд хорогдож яаж чадах вэ? Сайхан торонд, сайхан хоол байгаа боловч идэхийг хүсэх ч үгүй байгаа тоть шиг. Тэр нисэх чадвартай байгаад, өөрийн эрх чөлөөгөө олж чадсаны дараа юу гэж энэ бүхэнд хорогдох билээ?

Үр тогтсон ганц зигот эс үржсээр 100 триллион эстэй насанд хүрсэн хүн болтол хөгжих динамик үйл явцыг байгалийн хамгийн гайхамшигт үзэгдэл гэлтэй…

Насанд хүрсэн хүний бие организмын хэвийн үйл ажиллагаа нь ерөнхийдөө эхийн хэвлийд байх үед бүрэлддэг бөгөөд зарим үйл ажиллагаа нь бүр жирэмсний эхэн үед төлөвшдгийг сүүлийн үеийн судалгаагаар тогтоожээ. Эхийн хэвлийд хүний биеийн бүтэц бүрэлдэн тогтож, төрсний дараа амьдрахад шаардлагатай үйл хөдлөл, чадвар нь төлөвшдөг тул энэ үеийг одоо цагт хүн амьдралдаа бэлтгэх үе гэж үздэг болж байна. Хүний жирэмсэн үе ихэвчлэн үр тогтсон мөчөөс эхлэн хүүхэд төрөх хүртэл ойролцоогоор 38 долоо хоног үргэлжилнэ. Үр тогтсоноос хойших эхний 8 долоо хоногт хэвлий дэх хүүхдийг шинжлэх ухаанд “эмбрион” гэж нэрлэдэг, энэ нь “үр хөврөл” гэсэн утгатай үг юм. Хөврөлийн үе гэдэг эхний энэ хугацаанд хүний бие эрхтний ихэнх үндсэн тогтолцоо бүрэлддэг. 8 долоо хоног дууссанаас эхлэн хүүхэд төрөх хүртэлх үед хэвлий дэх хүүхдийг шинжлэх ухаанд “фетус” гэх бөгөөд энэ нь “ураг” гэсэн үг юм. Ургийн үе гэдэг энэ хугацаанд хэвлий дэх хүүхдийн бие томорч, эрхтний системүүд ажиллагаанд орж эхэлнэ. Үр хөврөл ба ургийн насыг үр тогтсон мөчөөс эхлэн тоолно. Биологийн үүднээс, эрэгтэй эмэгтэй хоёр хүн бэлгийн эсээрээ дамжуулан тус бүр 23 хромосомоо нийлүүлж, үр тогтсон тэр л мөчөөс хүний хөгжил эхэлж байгаа юм. Эмэгтэй хүний бэлгийн эсийг “ооцит” буюу “өндгөн эс” гэнэ. Харин эрэгтэй хүний бэлгийн эсийг “сперматозоид” буюу “эр бэлгийн эс” гэдэг. Өндгөн эс өндгөвчөөс гадагшилсны дараа шинжлэх ухаанд “Фаллопийн хоолой” гэж нэрлэдэг умайн 2 хоолойн аль нэгэнд эр бэлгийн эс, өндгөн эс хоёр нэгдэнэ. Эмэгтэйн өндгөвч нь савтайгаа умайн хоолойгоор холбогдож байдаг. Хоёр эс нэгдсэнээр үүссэн нэг эсийг зигот гэдэг, энэ нь “нийлж нэгдсэн” гэсэн утгатай. Зигот эсийн 46 хромосом нь шинэ хүний генетикийн бүрэн мэдээллийг багтааж байдаг. Хүний хөгжлийн тэрхүү нарийн төлөвлөгөө ДНХ-гэдэг нягт эрчлэгдсэн хэлбэртэй молекулд бичигдсэн байдаг. Энэ молекулд хүний бие хэрхэн хөгжих бүх заавар багтсан байдаг. ДНХ-ийн молекулын хос спираль бүтэц эрчилсэн шатыг санагдуулна. Уг “шатны” гишгүүрүүд гуанин, цитозин, аденин, тимин хэмээх хос молекулуудаас бүрдэнэ. Гуанин нь зөвхөн цитозинтой хосолдог бол аденин нь зөвхөн тиминтэй хосолно. Хүний нэг эсэд 3 тэрбум орчим ийм хослол байна. ДНХ нь маш арвин мэдээлэлтэй бөгөөд хэвлэж болдогсон бол нэг л эс дэх хослол бүрийн эхний үсгүүд л гэхэд 1.5 сая хуудас болох юм! Хүний нэг эсийн ДНХ хэсгүүдийг үзүүрээр нь залгавал даруй 1 метр болно. Насанд хүрсэн хүний бүх 100 триллион эсийн ДНХ-г эрчлээсийг нь задалж сунгавал 100 тэрбум километр урт болно. Энэ нь Дэлхийгээс Нар хүртэл 340 удаа очоод эргээд ирэхтэй тэнцэх зай юм. Үр тогтсоноос 24 – 30 цагийн дараа зигот эсийн анхны хуваагдалт дуусна. Эс хуваагдах үйл явц цааш үргэлжилж, нэг эс хоёр хуваагдаж, хоёр эс дөрөв болж цааш олширно.Үр тогтсоноос хойш ердөө 24 – 48 цагийн дараа эхийн цуснаас “жирэмсний эрт үеийн фактор” хэмээх даавар илрүүлж жирэмсэлснийг тогтоох боломжтой.Жирэмсний 3 – 4 дэх өдөр эс хуваагдах явцад үр хөврөлийг морул гэнэ. Жирэмсний 4 – 5 хоногт энэхүү эсэн бөмбөлөг дотор хөндий зай үүсэх бөгөөд энэ үед үр хөврөлийг бластоцист гэдэг. Бластоцистийн дотор талын эсүүдийг дотоод эсийн масс гэх агаад тэдгээр нь хүний толгой, их бие, бусад амин чухал бүтцийг үүсгэнэ. Дотоод эсийн масс дахь эсүүд тус бүр нь хүний биеийн 200 гаруй төрлийн эсийг үүсгэх чадвартай тул тэдгээрийг үр хөврөлийн үндсэн эс гэдэг. Үр хөврөл умайн хоолойгоор доошилж савны дотоод хананд бэхлэгдэнэ. Имплантаци гэдэг энэ үйл явц жирэмсний 6 дахь хоногт эхлээд 10 – 12 дахь хоног дээр дуусдаг. Өсөж байгаа үр хөврөл хорионт гонадотропин хэмээх даавар ялгаруулдаг ба жирэмснийг тодорхойлох сорилтын ихэнх нь энэхүү дааврыг илрүүлэх зарчимд тулгуурладаг. Хорионт гонадотропин эхийн биеийн бусад дааварт нөлөөлж, сарын тэмдэг ирэхийг зогсоож, жирэмсэн үеийг үргэлжлүүлэх боломжийг бүрдүүлдэг. Үр хөврөл эхийн умайд суусны дараа бластоцистийн гаднах эсүүдээс эхийн бие махбод ба хүүхдийн бодисын солилцооны системийн хооронд зуучлагч орчин болох ихэс үүснэ. Ихэс эхийн биеэс үр хөврөлд хүчилтөрөгч, шим тэжээл, даавар, эм зэргийг дамжуулж хүргэнэ; ялгаруулсан хаягдал бодисыг зайлуулна; эхийн цус үр хөврөлийн цустай холилдохоос сэргийлнэ. Ихэс бас даавар ялгаруулж, үр хөврөл болон ургийн температурыг эхийн биеийнхээс арай өндөр байлгана. Эхийн хэвлий дэх хүүхэд хүйн судсуудаар дамжуулан ихэстэй харьцаж байдаг. Ихэс урагт амьдрахад нь шаардлагатай биологийн бүх нөхцлийг хангаж өгдөг нь орчин үеийн сэхээн амьдруулах тасгийн бүх төхөөрөмжөөс огт дутахгүй.   Эхний долоо хоног
т дотоод эсийн масс гипобласт, эпибласт хэмээх хоёр давхарга үүсгэнэ. Гипобластаас үүсэх шар хүүдийгээр эхийн биеэс үр хөврөлд жирэмсний эрт үед шим тэжээлийн бодис хангагддаг. Эпибластын эсүүдээс үүсэх амнион гэдэг усан бүрхэвчид хөврөл, дараа нь ураг эхээс төрөх мөч хүртлээ өсөж хөгжиж байдаг. Ойролцоогоор 2,5 долоо хоног болоход эпибластаас өөр өөрийн тодорхой үүрэг бүхий давхаргыг бүрдүүлэх эктодерм, эндодерм, мезодерм хэмээх 3 эд үүсдэг. Эктодерм нь хөгжиж тархи, нугас, мэдрэл, арьс, хумс, үс зэрэг олон бүтэц бий болгоно. Эндодерм нь амьсгалын болон хоол боловсруулах системийг бүрдүүлэхээс гадна элэг, нойр булчирхай зэрэг чухал эрхтний хэсгийг үүсгэнэ. Мезодерм нь зүрх, бөөр, яс, мөгөөрс, булчин, цусны эс, бусад бүтцүүдийг үүсгэнэ. 3 долоо хоног болоход тархи нь их тархи, дунд тархи, бага тархи хэмээх гурван хэсэгт хуваагдан хөгжинө. Мөн амьсгалын ба хоол боловсруулах системийн хөгжил үргэлжилнэ. Шар хүүдийд цусны эс анх бий болмогц үр хөврөлд бүхэлд нь судаснууд бий болж, гуурс хэлбэрийн зүрх ч үүснэ. Түргэн томорч байгаа зүрх маш богино хугацаанд эвхэгдэж зүрхний тасалгаанууд бүрэлдэж эхэлнэ. Үр тогтсоноос хойш 3 долоо хоног ба нэг өдөр өнгөрөхөд зүрх цохилж эхэлнэ. Адил үүрэг бүхий бүлэг эрхтнийг эрхтний систем гэх агаад цусны эргэлтийн систем нь хамгийн түрүүнд ажиллагаанд ордог систем юм. 3 ба 4 дэх долоо хоногийн хооронд хүүхдийн биеийн ерөнхий хэлбэр бүрэлдэж эхлэх ба үр хөврөлийн тархи, нугас, зүрх шар хүүдийд харагдана. Үр хөврөл маш түргэн өсөж, эвхэгдэж эхэлнэ. Энэ үеэр шар хүүдийн хэсэг нь хоол боловсруулах системд нэгдэж, мөн цээж, хэвлийн хөндийг үүсгэнэ. 4 долоо хоног болоход үр хөврөл тунгалаг шингэнээр дүүрсэн хүүдийгээр бүрхэгдэнэ. Амнион шингэн гэдэг энэхүү ариун шингэн үр хөврөлийг доргиж гэмтэхээс хамгаалдаг.Зүрх ердийн үедээ минутад 113 цохилно. Цохилт бүхэнд зүрхний тасалгаануудад цус орж, гарахад зүрхний өнгө өөрчлөгдөж байгааг ажиглаж байгаа биз? Зүрх хүүхэд төрөх хүртэл 54 сая орчим удаа цохилж, хүн наян нас наслахад нийт 3.2 тэрбум гаруй цохилно.Тархи маш түргэн томорч, их тархи, дунд тархи, бага тархины хэлбэр өөрчлөгдөнө. 4 дэх долоо хоногт үр хөврөлд дөрвөн товгор үүсэж, тэр нь цаашдаа ирээдүйн хүүхдийн дөрвөн мөчний эхлэл болно.

Одоохондоо арьс нь ганцхан давхар эсүүдээс тогтож байгаа учир маш тунгалаг харагдана. Арьс зузаарах тусам тунгалаг байдал нь алдагдаж, нэг сар орчмын дараа үр хөврөлийн дотор эрхтнүүд харагдахгүй.Энэ үед цохилж буй зүрхний зэргэлдээх хэвлийн хөндийг элэг эзэлж байна. 5 долоо хоног болоход бөөр бий болно. Шар хүүдийд ирээдүйн нөхөн үржих эрхтэн бүрдүүлэх эсүүд үүссэн байна. 5 долоо хоног болоход эдгээр эс бөөрний орчим дахь үржлийн эрхтнүүд рүү шилжинэ.Тархи үргэлжлэн маш түргэн өссөөр 4 – 5 долоо хоногт 5 хэсэгт хуваагдана. Энэ үед толгой нь үр хөврөлийн биеийн хэмжээний 1/3 хувийг эзэлнэ. Тархины тал бөмбөлгүүд үүсэж, аажмаар тархины хамгийн том хэсгүүд болно. Тархины хагас бөмбөлгүүд нь хүний бодох, сурах, санах, ярих, харах, сонсох, дураараа хөдлөх, асуудал шийдвэрлэх зэрэг үйл ажиллагааг гүйцэтгэдэг. Амьсгалын системд баруун зүүн гуурс бүрэлдэж эхлээд аажмаар цагаан мөгөөрсөн хоолойг хоёр уушгитай холбож өгнө.Мөн энэ үед гарын алга бий болж эхлэх ба 5, 5 долоо хоногт мөгөөрсний үүсэл эхэлнэ. 6 долоо хоног болоход тархины тал бөмбөлгүүд тархины бусад хэсгээс илүү түргэн томорно. Энэ үед үр хөврөл аяндаа болон хариу үйлдэл хийн хөдөлдөг болно. Эдгээр хөдөлгөөн нь мэдрэл булчингийн хөгжилд шаардлагатай. Үр хөврөлийн амны хэсэгт хүрэхэд толгойгоо арагш татна.Гаднах чих хэлбэрээ олж эхэлнэ. Мөн энэ үеэр цусны эс үүсэх явц элгэн дотор үргэлжилж, лимфоцит бий болсон байна. Цусны цагаан бөөмийн энэ төрлийн эс дархлааны системд чухал үүрэгтэй. Амьсгалахад оролцдог гол булчин өрц 6 долоо хоногт бүрэлддэг. Гэдэсний зарим хэсэг хүй рүү түр орно. Физиологийн ивэрхий гэдэг энэ хэвийн үзэгдлийн үед хэвлийн хөндийн бусад эрхтэн өсөж хөгжих зай гарна. 6 дахь долоо хоногт гарын алга нэлээд хавтгай хэлбэрээ олно. 6 долоо хоног ба 2 өдөрт тархины долгион бичигдсэн байна. Их биеийн хоёр талаар хөхний товч үүсээд дараа нь цээжний урд хэсэгт байраа олно.6,5 долоо хоногт тохой харагдаж, хуруунууд хоорондоо салж, гарын хөдөлгөөн ажиглагдана. Яс үүсэх үйл явц эгэм, хоншоор ба эрүүний хэсэгт эхэлнэ. 7 дахь долоо хоногийн эцсээр зогьсолт ажиглагдана. Цочролын хариу үйлдэл хөлийн хөдөлгөөн бас ажиглагдана.Зүрх 4 тасалгаатай болж ерөнхийдөө хэлбэржинэ.Одоо зүрх минутад дунджаар 167 цохилж байна. 7,5 долоо хоног дээр хийсэн зүрхний цахилгаан бичлэг насанд хүрсэн хүнийхтэй төсөөтэй болсон байна. Эмэгтэй үр хөврөлд 7 дахь долоо хоногт өндгөвч нь мэдэгдэнэ. Нүдний нөсөөт торлог 7,5 долоо хоногт түвэггүй ажиглагдах ба нүдний зовхи хурдан томрох үедээ орно. Гарын хуруунууд салсан байх ба хөлийн хуруунууд суурь хэсэгтээ л нийлсэн хэвээрээ байна. Одоо үр хөврөл хоёр гараа ч, хоёр хөлөө ч нийлүүлж чадна. Өвдөгний яс ч бүрэлдсэн байна.Тархи 8 дахь долоо хоногт өндөр хөгжсөн байх агаад үр хөврөлийн жингийн тэн хагас орчмыг эзэлнэ. Тархи маш түргэн томорч байна. Энэ үед үр хөврөлүүдийн 75 хувьд баруун гар давамгайлсан шинж илэрнэ. Үлдсэн хувийн нь тэн хагас нь солгой, харин тэн хагас нь солгой ч биш, зөв гар давамгайлсан ч биш байна. Солгой байх эсэх нь ийм эрт тодорхойлогддог байна.Хүүхдийн эмчийн сурах бичгүүдэд хүүхэд эхээс төрснөөсөө хойш 10 – 20 долоо хоног дээрээ хажуугаараа өнхөрч эргэдэг гэж заадаг. Яг үнэндээ энэ чадвар үр хөврөл амнион шингэнээр дүүрэн шар хүүдий доторх татах хүчин багатай орчинд байх үед төлөвшдөг. Харин эхээс гарсны дараа нярай хүүхэд татах хүчнийг даван туулах хүч хүрэхгүй учраас л хажуугаараа эргэж чаддаггүй байна. Энэ үедээ үр хөврөлийн үйл хөдлөл идэвхиждэг. Ингэхдээ удаан, түргэн, ганц удаагийн, эсвэл давталттай, өөрөө, эсвэл цочролоор хөдөлнө. Толгойгоо эргүүлэх, хүзүүгээ сунгах, гараа нүүртэй хүргэх нь элбэгшинэ. Үр хөврөлд хүрэхэд нүдээ аних, эрүүгээ хөдөлгөх, гараараа атгах, хөлийн хуруугаа гозойлгох зэрэг хариу үйлдэл хийнэ. Нүдний дээд доод зовхи 7 – 8 долоо хоног дээр нүдний урдуур түргэн томорч, хоорондоо бага зэрэг уусна.Эхийн саванд агаар байхгүй ч 8 дахь долоо хоногт үр хөврөл байн байн амьсгалах хөдөлгөөн хийнэ. Энэ үед бөөр шээс ялгаруулж эхлэх ба шээс нь амнион шингэн рүү зайлуулагдана. Эрэгтэй үр хөврөлд төмсөг үүсэн бүрэлдэж байхдаа тестостерон буюу эрэгтэйн даавар ялгаруулж эхэлнэ. Дөрвөн мөчин дэх яс, үе, булчин, мэдрэл, судсууд насанд хүрсэн хүнийхтэй нэлээн төстэй болсон байна. Эпидермис буюу үр хөврөлийн арьс 8 дахь долоо хоногт олон давхаргатай болж ирэх тул тунгалаг чанар нь ихээхэн алдагдана. Амны эргэн тойронд үс бий болж, бас хөмсөг ургана. Үр хөврөлийн үе 8 долоо хоног болоод дуусдаг. Энэ үед хүний үр хөврөл ганц эсээс 4 мянган анатомийн бүтэц бүрдүүлж буй 1 тэрбум о�
�чим эстэй болж өсөж хөгжсөн байна. Энэ үедээ үр хөврөл том хүний биед байдаг бүх бүтцийн 90 хувийг бүрдүүлсэн байдаг.Ургийн үе нь эхээс төрөх хүртэл үргэлжилнэ. Ураг 9 дэх долоо хоногт хуруугаа хөхөж эхлэх ба амнион шингэнээс ч залгиж мэднэ. Ураг гараараа юм атгах, толгойгоо урагш хойш хөдөлгөх, амаа ангайх, хамхих, хэлээ хөдөлгөх, санаа алдах, суниах зэрэг хөдөлгөөн хийнэ. Нүүр, алга, хөлийн улын мэдрэл хөнгөхөн хүрэхийг мэдэрнэ. “Ургийн хөлийн уланд аяархан хүрэхэд” хөлөө өвдгөөр нь нугалах, хөлийн хуруугаа атийлгах хөдөлгөөн хийнэ. Энэ үед нүдний зовхи бүрэн аниатай байдаг. Төвөнх дотор дууны холбоосууд бий болж, дууны хөвч бүрэлдэж эхэлнэ. Эмэгтэйурагт сав мэдэгдэх ба өндгөвч дотор нь оогони хэмээх боловсроогүй үржлийн эс ажиглагдана. Энэ үеэс эрэгтэй эмэгтэй гаднах бэлгэ эрхтэн ялгагдаж эхэлнэ. Ураг 9 – 10 долоо хоногт огцом өсөж жин нь 75 хувиар нэмэгдэнэ. 10 дахь долоо хоногт нүдний зовхинд цочрол өгөхөд нүд нь доош эргэнэ. Ураг энэ үед эвшээх, амаа ангайх, хамхих үйлдэл хийнэ. Ихэнх ураг баруун гарын эрхийгээ хөхдөг. Хүйд орсон гэдэсний хэсгүүд хэвлийн хөндийд буцаж орно. Ихэнх ясанд ясжилт үргэлжилнэ. Гар хөлийн хуруунд хумс үүсэж эхэлнэ. Үр тогтсоноос хойш 10 дахь долоо хоногт хурууны онцлог хээ бүрэлддэг. Энэ л давтагдашгүй хурууны хээгээр тухайн хүнийг бусдаас хэзээ ч ялгаж болдог.11 дэх долоо хоногт хамар, уруул бүрэн хэлбэржинэ. Хүний биеийн бусад хэсэгтэй адил амьдралын үе бүхэнд уруул, хамар ч өөрчлөгдсөөр байх болно. Ургийн гэдэс нь ургийн залгисан ус, глюкозыг шингээж эхэлнэ. Хүүхдийн хүйс үр тогтох үед нэгэнт шийдэгддэг боловч одоо гаднах бэлгэ эрхтнээр нь хүйсийг нь ялгах боломжтой болсон байна.

/Yргэлжилнэ/

THE ENDOWMENT FOR HUMAN DEVELOPMENT, INC

Монголчуудын аман хууль нь зүгээр нэг улиг болсон учирлал биш бөгөөд тоглоом зугаа болгож элэрч хуучирсан үг гэж доромжлохыг хориглоно. Эдгээр цээр ёс нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр хүлээн зөвшөөрөгдөж байгаа бөгөөд ертөнцийн учир шалтгаан хийгээд энергийн урсгалыг билэг оюунаараа танин мэдсэн ард түмний хууль болохыг мэдтүгэй.

- Аав, ээжийнхээ өөдөөс хялайн харах, хэдэрлэх, хараал хэлэхийг цээрлэнэ. Зөрчвөөс амьтны амь бүрлэгснээс дутуугүй нүгэл хилэнц болно.

- Жигнэсэн битүү хоол идээд даруй гадагш явахыг цээрлэнэ. Учир нь жигнэсэн битүү хоол идсэний дараа хий дарагдаж, хөлс гарч болзошгүй тул хүйтэн сэрүүний улиралд гадаа гарч явбаас салхи цохиулна, өвчин олно хэмээн сэрэмжилдэг бөлгөө.

- Айлын гадаа очоод гэрт орохоос өмнө биеэ хөнгөлөхийг/морь харахыг/ цээрлэнэ. Хэрэв үл цээрлэн тийн үйлдвээс дээрэлхэн доромжиллоо гэнэ.

- Айлд ороод баганын хоорондуур гарах, цай идээ авч өгөлцөхийг ёс журамгүй хэмээн цээрлэнэ.

- Ална гэдэг үгийг хамаа бус хэлэхийг цээрлэдэг. Хонь мал муучлах, гаргах, махлах, төхөөрөх хэмээн цээрлэн хэлдэг ёс буй.

- Ам хамхилгүй, ам уралдуулан хүнээс өрсөн ярихыг ухаан мунхаг чалчаагийн шинж хэмээн цээрлэнэ. Мөн ёс журамгүй гэнэ. Чалчаа хүн хүндгүй болно.

- Амар мэнд асууж байхад хариу эс дуугарахыг цээрлэнэ. Эс дуугарваас ихэрхэг, мулгуу, ёс үл мэдэгч гэгдэнэ.

- Ахмад настны дэргэд хүндлэхийн учир элдэв хараал, зүхэл алиа шалиг үг хэлэхийг цээрлэнэ.

- Ахмад хүнийг нэрээр нь дуудахыг цээрлэнэ. Зохист нийцүүлэн насных нь намба төлөвт тааруулж хүндлэн гуайлж дуудна. Жишээ нь: өндөр уулыг харвал хайрхан гэж дууд, өвгөд настантай золговол аав ээж гэж дууд хэмээн сургадаг.

- Аяганы амсар эмтэрхий бол алив хүнд цай унд хийж барихыг цээрлэнэ. Хэрэв тийн үйлдвээс үл хүндэлсэн болно.

- Аяга шаазангаа хөмөрч тавихыг цээрлэнэ. Хишиг буянаа хөмөрлөө гэх буюу “саалийг нь уувал /идвэл/, савыг нь хүндэл” гэхийн учир тэр болой.

 - Гуйлгачин хүнд өглөг өгөхдөө гараас гарт атгуулахыг хориглоно. Зөрчвөөс гараар дамжин хишиг буян зайлна гэнэ. Мөнгө зоосыг алга, өвөр дээр нь чулуудаж өгнө, хүнс эд зүйлсийг шанага аягаар уут саванд нь хийж өгдөг заншилтай.

 Гуйлгачин ядуу хүнийг ядуу хоосноор нь дайрч доромжлохыг цээрлэнэ. Урьднасны лай ланчиг, энэ насны үйлийн үрээр зовж яваа хүнийг дайрч доромжилвоос өөрийн чинь хар толгой дээр хожим тэрхүү зовлон бууна, ядарсан амьтныг гомдоох их нүгэл болно гэнэ.

- Ёргио ааш зан, сагсуу эрэлхүү авир гаргахыг цээрлэнэ. Монголчууд эртнээс нааш даруу дөлгөөн ааш занг эрхэмлэж ирсэн учраас ёргио сагсуу авирлахыг жигшин зэвүүцдэг бөлгөө.

- Ёс төр, хууль цаазыг үл дагахыг цээрлэнэ. “Ёс алдвал хүндгүй, хууль сөрвөл толгойгүй” гэх буюу “Ёс ёмбогор төр төмбөгөр” гэхийн учир заавал дагаж мөрдөхийг хичээнэ.

- Малгайгаа буруу харуулан өмсөхийг цээрлэнэ. Золигт гаргах хүний малгайг тийнхүү буруу харуулан өмсүүлдэг байжээ.

 - Малгайгаа бусад хүнтэй сольж өмсөхийг цээрлэнэ. Сольвоос сүлд хийморио сольсноос өөрцгүй гэнэ. Мөн хүний хөлстэй малгай өмсвөөс бузартана гэнэ.

- Малгайгаа газар хаях буюу хамаа бус тавихыг цээрлэнэ. “Хоёр хүн явахад нэг нь ахалдаг, ганцаараа явахад малгай нь ахалдаг” гэх буюу малгай сүлд хийморийн бэлэгдэл тул хүндэтгэн үзнэ.

- Могой ороолдон хурьцан буй тохиолдохыг цээрлэнэ. Тохиолдвоос дээр нь алчуур, бөсөөр бүтээгээд эргэн харалгүй явна. Могой ес нь хор, хорлолтой гэх тул гай хараал нь бэрх гэдэг.

- Могой алахыг цээрлэнэ. Зөрчвөөс амь насанд аюултай, газар усны эзэн хилэгнэнэ гэнэ. Гэрт могой орвол мод, галын хайчаар хавчин толгой дээр нь сүү дусаагаад хол хаяна.

- Нар сар хиртэх үед найрлан цэнгэх хурьцал үйлдэхийг цээрлэнэ. Ийнхүү үйлдвээс их нүгэл хилэнц болно гэх буюу хэрэв найр цэнгэл давхацваас завсарлаж түмпэн нүдэн дөрвөн нүдтэй улаан халтар нохойгоо турхирч боргуулна.

- Ном бичгийг хүндлэхийн учир дээд талыг нь буруу харуулах, дорогш хандуулахыг цээрлэнэ. Зөрчвөөс алдас болно.

- Ном судрыг сэвтээх урахыг цээрлэнэ. Үл хэрэгсвээс эрдэм ном сурах заяа буян зайлна гэнэ.

- Ном бичиг хүнд өгөх, урилга заллагын бичиг гардуулахдаа толгой талыг нь авч буй хүний өөдөөс хандуулахыг цээрлэнэ. Заавал өөрийн бие өөдөө хандуулж өгдөг нь цаад хүнээ хүндэлж буйн тэмдэг бөлгөө.

- Ном бичиг үзэж байгаад дэлгээтэй орхихыг цээрлэнэ. Зөрчвөөс мартамхай болно гэх буюу ном муу сурна гэнэ.

Айн Жалут гэх газар Монгол цэргийг бут ниргэж Татаруудын омог сүрийг дарсан хэмээн Арабын түүхчид хөөрөлдөн бичиж, Лалын шашинтан хүн болгон бахархаж онгирдогын учир юу билээ. Чухам тэнд юу болсон вэ?

Одоогоос 746 жилийн өмнө буюу 1260 оны 9 сард эх нутагт нь намрын налгар шар нар төөнөж айрагны амт чимчигнэн байхад элс шуурсан Айн Жалут гэж одоогийн Сири Израйлын хил дээрх Голаны өндөрлөг гэх хүний нутгийн тэнгэрт Монголын цэргийг муу ёрын сүүдэр дайрч байлаа. Энэ цэргүүд бол Лалын ертөнцөд эр зоригын тууль болон үлдсэн Монгол Жанжин Хэт Буха Ноёны удирдсан цэргүүд байсан юм. 1260 онд Хүлэг хаан Лалын ертөнцийг эзлэн дуусгаж Их Хаан Мөнхийн тушаалыг биелүүлж Газрын дундад тэнгисийн эрэг дээрээс морио усалж Лалын ертөнцийг бүрэн эрхшээлдээ оруулахад хагас алхам дутуу байлаа.

Гэтэл яг энэ үед Мөнх Хаан өвчний учир таалал төгсөж Хаан ахаа алдсан Хүлэг хаан дайнаа зогсоож хорин мянга орчим цэргийг гарамгай жанжин Хэт Буха Ноёноор удирдуулан орхиж гол хүчээ аван буцжээ. Бас нэг шалтгаан нь Алтан Ордны улсын Хаан Бэрхтэй Кавказын нуруу орчмын орнууд түүн дотроо Армян Азербайжаныг булаацалдан муудсанаас тодорхой цэрэг гэдрэг татах шаардлага гарсан гэдэг.

Хэт Буха Ноён Хэт Буха Ноён бол Хүлэг Хааны шадар жанжин байж түүний хамт Багдадыг эзэлж Халифыг дарж, Иранд Исмайлын улсыг мөхөөсөн туршлагатай жанжин байсан юм. Хүлэг Хаан буцмагц Хэт Буха Ноён өөрийн элчийг 40 нөхрийн хамт Египет луу илгээж Мөнх Хөх тэнгэрийн зарилгаар Хөхрөгчид хөх тэнгэр Хөрстөд Монголчууд эзэн суух таалалтайг сануулж, үүний эсрэг зогссон хэн бүхэн, тэдний гэр бүл бүхэлдээ хүйс тэмтрэгдэх бөгөөд бидний хүч чадал Истандариийн Рустамаас илүү болно.

Та нар бууж өгч элчээ ирүүлж хүндлэл үзүүл эс бөгөөс байлдахад бэлтгэ гэжээ. Энэ үед Египетд байсан Мамлукын улс бол Монголын эрхшээлд ороогүй Лалын сүүлчийн улс байсан бөгөөд Түрэгүүд Египет Сири Иорданы арабуудыг эзлэн байгуулсан Дамаск төвтэй улс байлаа. Хаан нь Кудуз гэх түрэг хүн байсан агаад ихэд шударга хаан хэмээгдэж ард түмний талархлыг хүлээсэн байж. Түүний цэргийн гол хэсэг нь Хорезмын сүүлчийн Хан Хүү Жалал Ад Дины цэргийн үлдэгдэл, тэдний үр сад байсан гэжээ. Монголын элч мөн нэмж ингэж хэлжээ. Хүлэгү Хаан Туранаас Иранд ирэхэд ганц ч Халиф, Султан, Малик түүнийг сөрж зогсож чадаагүй бөгөөд тэр Дамаскийг эзлэхээр ирэхэд түүний ах Их Хаан Мөнх Хаан нас барсан мэдээ ирж тэр буцсан болно.

Гэвч түүний Арслангийн зоригт Луугийн хүчит Хэт Буха жанжин цэргийг одоо удирдаж байна. Тэр Дамаскийг дайрвал түүнийг хэн ч зогсоож чадахгүй бөгөөд та нар үтэр түргэн бууж өг гэж шаарджээ. Харин Мамлукын хаан өөрийн шадар түшмэдүүдийн хамт зөвлөж бид бууж өгсөн ч байлдсан ч биднийг зөвхөн үхэл хүлээж байна, иймд байлдая гэжээ, ухрах газар бидэнд үгүй ар талд Хойд Африкийн элсэн цөлөөс өөр ухрах газаргүй гэж ярилцаад Монголын элчийн толгойг авч дайн хийе гэж тогтжээ. Энэхүү зоригтой шийдвэрт нөлөөлсөн бас нэгэн хүчин зүйл бол Хүлэг Хаантай муудалцсан Алтан Ордны Хаан Бэрх энэ үед элч илгээж Мамлуктай цуг Хүлэгийг дайлая гэжээ.

Бэрх Лал шашинтан гэж өөрийгөө нэрийдэж байсан боловч үнэндээ түүнд Хүлэгтэй муудах гол шалтгаан бол Чингис хааны үеэс Зүчийн үр садад хүртээсэн Кавказын нурууны өмнөд хэсгийн бэлчээр сайт нутгыг Хүлэгтэй булаацалдсан явдал бөгөөд энэ нь ч бас зөвтгөх талтай байсан бөгөөд , дайран дээр давс гэж Хүлэгийн цэрэгт хүч өгч Багдадыг эзэлж явсан Зүчийн удмын 3 Хан Хүү учир битүүлэгээр Хүлэгийн ордонд нас барж тэдний албат нар Хан Хүү нар хор ууж үхсэн гэж баталсан аж. Бэрх Хаан Лал шашинд талтай байсан нь үнэн боловч үндсэн шалтгаан нь дээрх шалтгаан гэж үзэх бүрэн үндэстэй гэнэ. Үүгээр ч зогсохгүй чухамдаа Өгөөдэйн удмаас Хаан ширээг Тулуйн удмын Мөнх Хаанд авч өгсөн гол хүн бол Батын заавраар гардан гүйцэтгэсэн Бэрх байсан бөгөөд тэжээсэн бяруу тэрэг эвдлээ гэж хэлэхээр байдал үүсжээ. Мамлукууд Айн Жалутад байсан монгол цэргийн тоог ч бас багцаалж байсан учраас айхгүйгээр байлдах шийдвэр гаргасан бол Хэт Буха жанжин ч бас байлдахгүйгээр айлгаад буулгаж авах бодолтой байсан байх талтай.

Монгол цэргийн ангийг толгойлж байсан Байдар гэх жанжин Өгүл Бек гэх цэргээр элч зарж Мамлукын цэргийн хөдөлгөөнд орж байгааг мэдээлсэнд Хэт Буха байрлалаа орхихгүй байхыг тушаажээ. Гэвч Хэт Буха жанжинг амжиж ирэхэд Байдарын цэрэг цохигдож ухарсан байсан ч Хэт Буха өөрийн хүчинд эрдэж цэргийн хамт шууд довтолжээ. Энэ үед дайсан байрлалаа өөрчилж нууц отолтонд хэсэг хүчээ оруулан ухарч улмаар бүсэлж цохисон нь Монгол цэргийн аргаар өөрийг нь цохисон хэрэг болжээ. Энэ үед Хэт Буха жанжин цэргээ зоригжуулан Хүлэг Хаандаа ялагдлын мэдээ дуулгаж түүний урмыг хугалснаас баатар зоригыг үзүүлэн байлдаж дуусая, бид баатар зоригтой байлдаж амиа алдсанаар Хааны цэргийн эхнэрүүд бэлэвсэрнэ, унасан азарга маань үрэгдвэл Хааны адуун сүргийн гүү нэгэн жил унагалахгүй, гэвч Хаан биднээр бахархаж бидний өшөөг авах болно гэж хэмээн цэргээ зоригжуулж хэлээд цэргээ толгойлон байлдсан ч цэргүүд нь ухарч тэрээр мянган цэрэг мэт аймшиггүйгээр байлдсаар улмаар амьдаараа олзлогдсон гэжээ. Мамлукын цэрэг ойд орж бүгсэн Монгол цэргийгн ойг нь шатаан шахаж хядаад улмаар Монгол цэргийн хүрээг эзэлж тэнд байсан хүүхэд, эмэгтэйчүүд түүний дотор Хэт Буха ноёны Хатанг олзлон, бусад хүмүүсийг бүгдийг тарчилган цаазалжээ. Хэт Буха Ноёныг Мамлукын Хаан Кудузын өргөөндөө авчирч ингэж хэлжээ, Худал үг хоосон амлалтаар хууран бидний орон гэрийг устгаж, олон баатар эр эхнэр хүүхдийг хөнөөсний төлөө буруу номтон чамайг цаазаар авна гэжээ, үүний хариуд хүлээтэй байсан Хэт Буха эгц өндийн босож ирээд огтхон ч айсан шинжгүйгээр, Бид ялан дийлэх болно, хэрвээ чи намайг цаазалвал би үүнийг чи биш бурхны таалал гэж үзнэ, чиний өнөөдрийн ялалт бол хэсэг зуурын юм. Энэ мэдээ Хүлэг Хаанд хүрмэгц түүний хилэн бадарч Азербайжанаас Египет хүртэл өшөө хорслын тэнгис буцалж Мамлукын нутаг Монгол цэргийн морин туурайн дор талхигдан дуусна. Хүлэг Хаанд над шиг цэрэг эр гучин түм бий бөгөөд түүний зөвхөн нэг нь би гэжээ. Түүний зоригтой байдал, баатарлаг чанар нь Кудузыг цочроож түүнийг үтэр цаазалж толгой гар хөлийг салган Мамлукын нутгаар шонд тараан өлгөсөн гэнэ.

Үнэхээр Кудуз Султаны түрхэн зуур баярласан бөгөөд хэдхэн хоногын дараа өөрийн цэргийн жанжин Байбарын гарт амиа алдсан юм. Баатар зоригт эрээ алдсан Хүлэг Хаан ихэд харамсан гуниглаж, түүний нэрийг мөнхлөн үлдэж хоцорсон гэр бүлийхнийг нь тэтгэж халамжилсан. Харамсалтай нь Алтан Ордны Бэрх Хаан, Мамлукын шинэ хаан Байбартай 2 фронтод зэрэг байлдах нь хэцүү болсноос Хүлэг Хаан баатар эрийнхээ өшөөг авч чадаагүй ажээ. 1262 онд Бэрхийн цэргийг толгойлсон Ногай ноёнтой байлдаж нэлээн ялагдсан бол Түүний хүү Абага Ногайг дийлж түүний хүрээг эзэлжээ. Гэвч Абага Бэрхэд цохиулан ухарчээ, удалгүй Хүлэг Хаан нас барж дайн түр зогсоод 1265 онд Бэрх дахин томоохон хүчээр Ил Хааны улсыг довтолсон боловч энэ үедээ өөрөө нас барж дайн зогссон гэжээ. Энэ дайныг Хүлэгийг залгамжилсан Абага хаан үргэлжлүүлж 1270 онд Бэрхийг залгамжилсан Хайдуг төлөөлж байлдсан Барак Хааныг цохиж байжээ. Энэхүү дайн бол Чингисийн үр сад хоорондоо байлдаж эхэлсэн эхний том тулаан болсон бөгөөд 1264 онд Хубилай Аригбөхтэй байлдсан аж.

Оцон шувуу хийгээд монгол хүн хоёрын

Ахуй бие aну ангид боловч

Орчлон хорвоод үлдэх тэмүүлэл aну

Агаар нэгэн буй за

(Цогтын чулууны бичгийн хувилбараас)

Өмнөд мөсөн далайн хязгааргүй мандалд сэлгүүцэн амьдрагч пингвин хэмээх шувууг монгол хэлэнд “Оцон шувуу” гэнэ. Умарт Азийн цээжинд оршин нэгэн буурай үндэстнийг дэлхий дахинаа “Монгол” хэмээн нэрлэнэ. Өмнөд туйл мөсөн уул, цасан хучаасаар бүрхэгдсэн, нэрэндээ таарсан туйлын хүйтэн газар aгаад тэнд оцон шувуу л амьдарч чадна. Хойд Азийн өндөрлөгт жилийн дөрвөн улирал ээлжлэн солигдож, өвөлдөө эрхэм хүмүүн төрөлхтөн амьдрахад бэрх ч монгол хүн л яс заан, шүд зууж амьдарч чадна.Оцон шувуу өөр хоорондоо учирна, дурлана, хайрлана, алаг үрээ тээнэ, төрүүлнэ, тэжээнэ, арчилaн өсгөнө. Эр эмээрээ ээлжлэн загасчилж, хэн хоолтой ирсэн нь үлдсэнээ хооллодог гэр бүлийн амьдралын дотно харьцаатай, хэн нэг нь үхэхэд нөгөөх нь амьдарч чаддаггүй, тэдэнд орчин нь амьдрах боломж өгдөггүй ийм нэгэн хяслантай амьтан ажээ.

Монгол хүн ч маргахын аргагүй адилхан амьдралтай билээ. Оцон шувуу хахир өвлийн хүйтэн, хар цасны хайрууд даарахыг тэвчин, өлсөж цангах зовлонг огоорч, өөрийн биеэ гаргуунд хаяaд өндгөө дарж, нэг хором цурам хийлгүй, нэг агшин ч алдаа гаргахгүйг хичээн байж алаг хорвоод амилан ирэх өндгөө дулаацуулна. Өндөг нэг л хором даарчихвал мөнхөд хөрнө. Үрээ тээсэн ч ар гэрийн айхтар том ачааны өмнө борив бохиc xийлгүй, сэтгэл харилгүй гүрийдэг монгол бүсгүйчүүд бас бий. Өмнөд мөсөн далай мэт Монголын хөлдүү амьдралд хэт ядарснаас, даарснаас, их ачаалалд түүртcэнээс өвчин эмгэг олох, үр зулбах нь бас олонтой. Айл гэрийн хамаг ачаа монгол бүсгүйн нуруун дээр явдаг болохоор аргагүй биз ээ. Гай газар дороос гэгчээр оцон шувуунд дайсан мундахгүй. Скуа гэгч махчин шувуу оцон шувууг аргалж, сандаргаж, нервитүүлж байгаад өндгийг салган идэхийг бодно. Дэгдээхэй нь өсч торниж байхад анхаарлыг нь саринуулж, шүүрч аваад арилах нь аймшигтай. Үрээ алдсан оцон шувууны уй гашуу болох нь нэн өрөвдөлтэй. Монголын өндөрлөгийн хүйтэн өвлийг дагаад ханиад томуу элбэгших нь бага насны хүүхдэд нэн халгаатай. Улс төрөөс өөр юм хөгжөөгүй гэлтэй Монгол орны дэд бүтцийн буурайгаас болоод эмнэлгийн анхан шатны туcламж авч амждаггүй хүүхдийн эндэгдэл өндөр билээ. Дээрх нь суудлаа олохгүй хувиа хичээхүйд, доорх ард түмэн юугаа мэдэж бие даан хөгжих билээ. Хий дэмий нийгэм даяараа бухимдаж, өвчин зовлон, байгалийн бэрхшээлийн өмнө тэд өвдөг сөхөрнө. Xөрш орнууд нь Монголын хөгжил улам доройтохыг үлий сахисан сар мэт хянан харж, алтан боломж олдох сиймхийг хүлээнэ. Эр oцон шувууны өндгөө дарах хугацаанд эм oцон шувуу далайд гарч загасчилна. Задгай далайд гарсан тэдний алхам тутамд дайсан тулгарч, аюул занaлхийлэл учирна. Тэдний нэлээд олон нь далайн нохойн хоол болж эргэж ирэхгүй. Тэд аюулаас зайлж, хоол олсон цагтаа заавал буцаж ирнэ.

Хэрвээ нэг эм оцон шувуунд золгүй явдал тохиолдоход хоёр амь ард нь дагаад сүйрнэ. Иймээс зэрлэг байгалийн хуулинд хавчигдсан оцон шувуу амьдралын төлөө буцалтгүй тэмцэнэ. Ард түмнээ тэжээж чадахгүй төр засаг маань аль болохоор хариуцлагаас мултарч, ажил хийх чадвартай бол эр эмийг ялгалгүй харьд гарч ажиллаад улс орны ачаанаас хөнгөлөхийг уриална. Харьд гарсан монгол эрчүүдийн зарим нь хэдэн жилдээ ар гэртээ мөнгө явуулснаа сэтгэл хувирч тухайн газраа шинэ амьдрал зохиохуйд хөөр баяр дүүрэн нэгэн айлын зул Монголд бөхнө. Ингэж Монголын харанхуй нэгээр нэмэгдэнэ. Энэ бол оцон шувуунаас ялгагдах цорын ганц онцлог болнo.

Монгол бүсгүйчүүдийн хувьд байдал бүр эмзэг байна. Хэзээ хэн нь хэлсэн юм бэ бүү мэд, Монгол ардын зүйр үгэнд “Харьд одсон эм, хаданд харавсан сум лугаа” гэдэг болохоор тэднээс нэлээд олон нь эргэж буцалгүй харийн бэр болно. Бусад үндэстэн энэ эмзэг асуудалд туйлын болгоомжтой хандаж, нарийн бодлогоор охид бүсгүйчүүдээ хамгаалдаг. Харин Монгол үндэстэнд тийм тархлаа алга мэт. Бүр “дайран дээр нь давc үрэв” гэгчээр ийм байдалд орсон бүсгүйчүүдээ нэмээд адлaх шинжтэй. Эл байдал улам даaмжирсаар ирээдүйд Монгол гэгээ илүү ихээр бүүдийх вий. Үүнийг жижиг үндэстэний томоохон зовлон гэлтэй.

Монголоос харьд одогсoдын буцаж ирэх нь оцон шувуутай харьцуулалтгүй цөөн болов уу. Оцон шувуунд байгалийн, монгол хүнд үндэстэний дархлаа байхгүй мэт болжээ. Дархлаагүй байдлаараа оцон шувуу, монгол хүн хоорондоо дэндүү төстэй ажээ. Харахад шувуу боловч оцон шувуу нисч чаддаггүйн адил “мэдсээр байсан ч” харьд одсон монголчуудын ихэнх ийм хувь заяанаас зайлж чаддаггүй бололтой. Төр засаг нь арчаатай бол түмэн олон нь зайлж одох уу? Байгалийн шалгарлын хуулинд дулдуйдcaaр байвал оцон шувуунаас урьдаж монгол хүн улаан номонд орoх магадлал тун өндөр болжээ. Монголчууд бид арай л ухаалаг алхам хийхийг өнөөгийн нөхцөл байдал шаардаж байна.

Ш.Баатар

Энэхүү сонирхолтой тест энэтхэгийн сургаалийн үндсэн дээр зохиогдсон болно. Урьд хойд насны тухай онол, практик бүр эртнээс энэтхэг, түвдэд бий болсон гэдэг. Та урьдах амьдралдаа хэн байсан болохыг энэхүү тестийн тусламжтай мэдэх боломжтой. Эхлээд өөрийн төрсөн өдөр, он сарыг нэм. Ингэхэд 1- 9 хүртлэх тоо гарч байх ёстой. Жишээ нь, та 1963 оны 8-р сарын 29 нь төрсөн гэж бодъё. (29.08.1963) 2+9+0+8+1+9+6+3=38. Бий болсон тоог 3+8=11 нэмнэ. Үүнийгээ задлаад 1+1=2. Таны тоо-2

-Хэрэв та ах, эгч нартай байсан (байгаа) бол бий болсон тоон дээр 3-ыг нэм.- Хэрэв та төрсөн газар нутагтаа амьдардаггүй бол 3-ыг нэм. Харин төрсөн газраасаа 100 км-ийн орчимд амьдардаг бол гурвыг нэмэх хэрэггүй.- Хэрэв та төрсөн нутгаасаа өөр улсад амьдардаг бол 3-ыг нэм.- Хэрэв гэр бүлд тань урт наслагчид байгаа, (байсан бол), (80-аас илүү настай) дахин 3-ыг нэм.- Хэрэв та шөнө дундаас үүрийн 6 цагийн хооронд төрсөн бол 1-ийг нэм. Мөн 6 цагаас үдийн орчимд төрсөн бол 2-ыг нэм; 12-18 цагийн хооронд 3-ыг нэм; 18-24 цагийн хооронд төрсөн, бас цаг хугацааг тодорхойлох боломжгүй бол дөрвийг нэм.- Хэрэв өвөл төрсөн бол 1-ийг нэм; хавар бол 2-ыг, зун-3, намар 4-ийг нэмээрэй. 

3. Та эрэгтэй хүн байсан бөгөөд XII зуунд Францад амьдарч байжээ. Амьтан, ургамалд маш хайртай байж. Ажил мэргэжил чинь үүнтэй холбоотой /цэцэрлэгч, морин тэрэгч, тариачин/ байсан байна.

4. Та эр хүн байсан бөгөөд Италид Х зууны дунд үед төржээ. Та гудамжны хөгжимчний оргилуун амьдралаар амьдарч байв. Та маш ядуу нэгэн байсан.

5. Та өмнөх амьдралдаа дайн тулаанд их оролцож байжээ. Та офицер эсвэл цэрэг байсан бөгөөд Санкт-Петербург эсвэл Финляндад ХVIII зууны сүүл үед амьдарч байсан.

6. Таны өмнөх амьдралд далайн дээрэмчин байсан байж болох. XVIII зуунд Португалид төрсөн боловч дэлхийгээр нэг хэрэн тэнэдэг байжээ. Өмнөх амьдралдаа та азгүй нэгэн байсан.

7. Та мэргэ төлгө буулгадаг, илбэч эмэгтэй байжээ. XII зуунд Бирмд төрсөн байна.

8. V-р зуунд та Германд мастер, уран дархан байжээ. Таны мэргэжил төмөртэй холбоотой байсан.

9. Та XVI зуунд Шотландад амьдарч байсан. Язгууртан, мэдлэг боловсролтой эмэгтэй байв.

10. Та эмэгтэй хүн байсан бөгөөд Орост ХVII зуунд амьдарч байжээ. Танд эрх мэдэл байдаггүй байсан. Хамжлагат эмэгтэй эсвэл маш хатуу, захирах дуртай эрэгтэйн эхнэр байсан байх магадлалтай.

11. Та эрэгтэй хүн байсан. Мөн хийдэд бүжиглэдэг байж. VI зуунд ойрхи дорнодод амьдарч байв. Та үнэт чулуунд дэндүү дуртай байснаас амиа алдсан байж болзошгүй.

12. Та XVII зуунд Скандинавт төрсөн бөгөөд зохион бүтээгч байжээ. Эрэгтэй хүн байсан.

13. Та ХI зуунд Египтэд эмэгтэй хүн болж төржээ. Таны уран цэцэн үг, авьяас бусдаас содон байв. Эртний гар бичмэлүүдийн нэрт зохиогч байсан.

14. Та I зуунд Бага Азид эр хүн болж төрсөн. Сүм хийд болон замын барилгачны мэргэжилтэй байсан.

15. Та Төв Африкт I-II зууны заагт эр хүн болж төрсөн. Гэр ахуйн ажил эрхэлдэг байсан.

16. Та III зуунд Умард Америкт төрсөн бөгөөд индейчүүдийн омгийн ахлагч байсан.

17. Та Х зуунд Грект эр хүн болж төрсөн. Загас агнуурын ажил эрхэлдэг байсан. Мөн тогооч байсан байх магадлалтай.

18. Та шулмасыг агнагч увдистан, анчин эр хүн байжээ. XVII зуунд Англид амьдарч байжээ.

19. Та өнгөрсөн амьдралдаа Румынд XV зуунд амьдарч байсан эмэгтэй болно. Маш их зоригтой, гэр орноо хамгаалагч байсан.

20. Өмнөх амьдралдаа та нилээд хөнгөмсөг нэгэн байж. ХIХ-р зууны эхээр Францад эмэгтэй хүн болж төрсөн. Эрчүүд танд их хайртай байжээ. Амьдралын эцэст та баян болсон.

21. Та ХVIII зууны эцэст Австралид эмэгтэй хүн болж төрсөн. Та шинэ тивийг нээгч, эзэмшигч анхны суурьшигчдын нэг.

22. Та Сибирт XVIII зуунд эмэгтэй болж төрсөн. Олон хүүхэдтэй байжээ. Хүчтэй хувь хүмүүст их татагддаг. Мал маллах, хоол хүнс бэлтгэх зэрэг ахуйн ажилтай байсан.

23. Та ХIХ зуунд Умард хязгаарт амьдарч байсан эр хүн. Та маш эрэмгий дайчин, анчин хүн байсан.

24. Өмнөд Америкт та эмэгтэй хүн болж төрсөн. ХVIII-р зуунд амьдарч байсан бөгөөд хурц тод амьдралд дуртай нэгэн байсан. Бүжгээр талхныхаа мөнгийг олдог байв.

25. Та оросын хаанд ойр шадар явсан. Та эр хүн байсан. Хятадад II зуунд амьдарч байсан. Шашин шүтлэгтэй лам хүн байжээ.

26. Та оросын хаанд ойр шадар явсан эмэгтэй хүн. ХVI зуунд Москвад эсвэл ойр орчимд амьдарч байв.

27. Та ХVI зууны эцэст Дорнод Европт амьдарч байсан эр хүн. Шилний мэргэжилтэн. Чех эсвэл Венецид шил үлээгч байсан байх магадлалтай.

28. Та ХIII зуунд Японд эмэгтэй хүн болж төржээ. Таны мэргэжил хор болон химийн бодистой холбоотой байв.

29. Та ХVI зуунд Поленизэд маш үзэсгэлэн төгөлдөр эмэгтэй болон төржээ. Ява болон Суматра арлын эрчүүд танд ухаан алдан дурладаг байжээ. Амьдралын төгсгөл эмгэнэлтэй. Аллага эсвэл гунигтай өтлөх нас. Та одоогийн төрөлдөө өмнөх амьдралын алдааг засах боломжтой.

30. Та оросын өмнөд хэсэгт XVIII зуунд эр хүн болон төржээ. Эх орноо хамгаалагч, дайчин, гавшгай нэгэн байсан.

Чийрэгжилт нь аливаа өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, эрүүл мэндээ бэхжүүлэх, орчиндоо хялбар дасан зохицдог болох гайхамшигт хэрэгсэл юм.Хүйтэн усаар биеэ чийрэгжүүлэх үед хүний арьс, дотоод эрхтэнүүд ялангуяа зүрх, бөөрний цусны эргэлт цусан хангамж сайжирдаг.

Их хүйтэн агаар усанд дасгах явцад хүний биеийн дотоод шүүрлийн булчирхайнууд хүртэл дээд зэргээр үйл ажиллагаанд орж, хамаг эрчим хүчээ дайчлан зогсонги байдаг зарим эд эс хүртэл сэргэн бусадтайгаа хавсран харилцан үйл ажиллагаанд ордог.Чийрэгжүүлэх заслын халуун, хүйтэн усаар ээлжлэн шүрших үед судасны нарийсалт өргөсөлт агшилт, тэлэлт маш хурдан ээлжлэн солигддогийн ачаар цусны судаснуудад нэг ёсны гимнастик болж, судасны ханан дахь холестрин багасаж даралт хэвийн болно.Хүйтэн усаар бие чийрэгжүүлэхэд бие организмд хүчилтөрөгч нэмэгдэж, цусан дахь гемоглобулины тоо олширдогоороо биохимийн шинжтэй онцгой ач холбогдолтой.Чийрэгжүүлэх дасгал нь цухал уцаар, сул дорой байдал, хурдан ядрах байдлыг багасгах юм уу бүрэн арилгах, нойрыг хэвийн болгож биеийн болон оюуны хөдөлмөрийн чадварыг дээшлүүлэх, бэлгийн чадавхийг идэвхжүүлж сэтгэл хөдлөл, баяр хөөрийг сэргээж өөртөө итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх гэх мэт олон талын тустай.

Зөв зохистой чийрэгжиж чадвал ханиад, хатгалгаа салхинд цохиулах мэтээс хөндий байгаад зогсохгүй, бие махбодийн элдэв гажуудал алдагдлыг арилгах, нэн түрүүнд зүрх судасны үйл ажиллагаа, төв мэдрэлийн системийг сэргээн бэхжүүлдэг.Хүйтэн усаар чийрэгжих явцад асар их эрчим хүчийг нөхөн олж авдагаараа онцгой ач холбогдолтой. Учир нь хүйтэн усаар арьсны бүх гадаргууд огцом үйлчлэхэд эсийн плазм хөрж, улмаар бие махбодийн дотоод гүн рүү ороход оронд нь өөр дулаан плазмууд гарч ирдэг. Ингээд хоромхон зуур бие махбодийг цэнэгжүүлэх хүчтэй гүйдэл үүсгэдэг. Чийрэгжих зарим аргуудаас:Хамгийн энгийн арга гэхэд биеэ нэг их бигнэхгүй хөнгөн нимгэн хувцаслаж дасах, гэр орондоо хөл нүцгэн болж өгвөл арьсаа амьсгалуулах зорилгоор цээж нүцгэн байж сурах юм.Ер нь хүйтэнд дасаж чийрэгжихдээ энгийнээс хүнд рүү нь аажим, тогтмол дасгалаар дасгах ёстой. Агаараар чийрэгжих нь хамгийн аюулгүй хөнгөн арга юм. Агаараар чийрэгжихдээ цээж нүцгэн юм уу, агаар салхи чөлөөтэй нэвтрэх нимгэн хувцастай байж эхний үед +15 хэмд 20-30 минут байх ба цаашдаа аажмаар /дунджаар 14 хоногт/ тухайн хүний дасан зохицлоос хамаарч хоёр, хоёр хэмээр бууруулж, хугацааг 5 минутаар сунгана. Наранд шарах, хөл нүцгэн явах нь чийрэгжихэд тустай.Ус бол хамгийн хүчтэй, үр нөлөөтэй чийрэгжүүлэх хэрэгсэл, бас өөрөө энерги агуулж байдаг. Усаар чийрэгжихдээ эхлээд хүйтэн усанд норгосон алчуураар бүх биеэ улайтал арчих нь тохиромжтой. Туранхай, сул дорой, мэдрэлийн цочромтгой хүмүүс шууд хэт хүйтэн усанд орвол биеийн байдлыг муутгаж мэдэх ба мөн хүйтэн уснаас айх, бэргэх сэтгэл зүйн саад хориг ихэвчлэн тохиолдох тул усаар чийрэгжихдээ маш аажим алгуур дасгах ёстой. Түүнийг даван туулах арга, тэвчээр хатуужил нь өөрийгөө эзэмдэх, аажим дасах явдал.Усаар чийрэгжих дасгалыг өглөө гүйсний дараа болон гимнастикийн дараа хийхэд бие халсан байх тул илүү хялбар дөхөмтэй байдаг.Хүйтэн усаар чийрэгжүүлэх үндсэн арга нь гэртээ шүршүүрт орох, гол, нуур, цөөрмийн усанд шумбах гэх мэт. Шүршүүрийн халуун хүйтэн усыг ээлжлүүлэн бүх биеийг шүрших нь маш үр нөлөөтэй. Усныхаа хэмийг аажмаар дунджаар долоо хоногт нэг хэмээр бууруулаад бай. Хүн өнөөдөр орж байсан усандаа маргааш орж чадахгүй болчихно гэж байхгүй шүү дээ. Ингээд аажимдаа гурваас дөрвөн сарын дараа халуун усаа бүр хаагаад дан хүйтэн ус байсан ч шүршүүлж чаддаг болно. Мөн ваннандаа хүйтэн ус дүүргээд 2-3 минут орж хэвтээд гарж болно.

Хүн хоолгүйгээр хэдэн долоо хононо. Усгүйгээр хэдэн өдөр байж чадна. Харин амьсгал тасалдах ёсгүй. Амьсгал гэдэг нь уушгинд орох ба уушигнаас гарах агаарын хөдөлгөөн юм. Амьсгалах үед биеийн эсүүдэд хүчилтөрөгч түгээгдэж, биеэс нүүрс хүчлийн хий гадагшилдаг.

Уушиг цээжний хөндийд байрлаж, мөгөөрсөн хоолойгоор хамрын хөндийтэй холбогдоно. Уушиг хоёр хэсгээс бүрдэх бөгөөд баруун тал нь зүүнээсээ арай том. Энэ нь цээжний зүүн хэсэгт зүрх багагүй зай эзлэн оршдогтой холбоотой. Бид амьсгалахдаа уушгиндаа агаар дүүргэж, дараа нь буцаан гаргадаг. Энэ агаарын 21 орчим хувийг хүчилтөрөгч эзэлнэ. Түүний зарим нь л цусны урсгалд орж эсүүдэд хүргэгдэнэ. Эсийн дотор орсон хүчилтөрөгч нь тэнд органик бодисуудын тасралтгүй задрах, эсэлдэх явцыг хангана. Үүний дүнд эс амьдарч, үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулахад шаардагдах эрчим хүч үүснэ.Машины хөдөлгүүрт бензинийг хүчилтөрөгчтэй хамт шахахтай адил, орон гэрээ дулаацуулахын тулд нүүрс түлэхэд түүнийг шатаахын тулд хүчилтөрөгч /агаар/ хэрэгтэй байдгийн адил бие махбодын эсүүд хүчилтөрөгчийг хэрэглэнэ. Эсүүд өөрийн түлш болох сахарыг хүчилтөрөгчийн оролцоотойгоор шатааж эрчим хүч үйлдвэрлэдэг. Ийм химийн урвалаас үүсэх бүтээгдэхүүн нь хүний бие махбодод ч, машины хөдөлгүүрт ч адил бөгөөд энэ нь нүүрсхүчлийн давхар исэл ба ус юм.Тиймээс амьсгалахад үүссэн нүүрсхүчлийн хий гэдэг хэрэггүй бүтээгдэхүүнийг зайлуулах хэрэг гарна. Цус түүнийг уушгинд шуурхай хүргэж, уушиг гадагшлуулна. Дээрх ажлыг уушиг тун сайн гүйцэтгэнэ. Бие махбодын зарим эсүүд хэсэг хугацаанд хүчилтөрөгчгүй ажиллаж чаддаг байхад уураг тархи ингэж чадахгүй.Уушиг нь цусаар сайн хангагддаг учир ягаан өнгөтэй. Уушгинд агаар дамжуулах сая сая бяцхан сувгууд байдгаас уушиг сэвсгэр байдаг. Уушиг ганцхан кг орчим жинтэй атлаа 6 литр орчим эзлэхүүнтэй. Уушигны эдүүд дундаа нүхтэй сэвсгэр бөгөөд олон сая хоолойгоор нэвт сүвлэгдсэн байдаг. Ийм хоолойнуудыг нь бронх ба бронхиол гэдэг. Тэдгээрийн төгсгөлд агаараар дүүрэн, нимгэхэн гадаргуутай хийн цэврүүнүүд байдаг. Агаараар дүүргэгдсэн тийм их орон зайтай учир уушгинд амьсгалаар орж ирсэн агаараас хүчилтөрөгч шингээж авах асар том талбай үүсдэг. Хэрэв уушгийг хавтгай болгон тэнийлгэж болдогсон бол газрын теннис тоглодог талбайтай тэнцэхүйц хальтаргаатай талбай үүсэх байсан.Уушигны доторхийг харвал үндэс нь дээшээ харчихсан мод шиг зүйлийг олж үзнэ. Энэ модны “гол” нь мөгөөрсөн хоолой бөгөөд том “мөчрүүд” нь гуурснууд /бронх/ юм. Гуурс бүр нь олон жижиг болж салаална. Жижиг гуурсанцруудыг бронхиол гэх ба өргөн нь нэг миллиметрээс ч бага. Бронхиолуудын төгсгөлд альвеолууд гэж нэрлэгддэг олон тооны өчүүхэн жижиг агаарт цулцангууд /цэврүүнүүд/ -ын хонгорцог /усан үзмийн хонгорцог адил/ байдаг.Хүн яаж амьсгалдаг вэ? Амьсгалж байгаа учир цээж нь түнхэлздэг гэж ихэнх хүн боддог. Гэтэл үнэн хэрэг дээрээ эсрэгээр байдаг. Цээж түнхэлзэж байгаа учир амьсгалж байна гэсэн үг. Уушгинд булчингийн эдүүд байхгүй учир өөрөө тэлж, агшиж чаддаггүй. Цээжний хөндий тэлэгдэн уушгинд агаар сорогдож, дараа нь агшиж уушгийг шахан агаарыг гадагш түлхэн гаргахад өрц чухал үүрэгтэй. Өрц нь цээжний хөндийн ёроолд байх булчин бөгөөд амьсгал авахад тэгширч, хавиргануудын доод хэсгийг түлхэж тулахад цээжний хөндий тэлэгдэнэ. Уушиг хамт тэлж, гаднаас агаар сорогдоно. Амьсгалаа гаргахад өрц дээшээ хотойж хавирганууд дотогш татагдан, цээжний хөндийн эзлэхүүн багасахад уушиг шахагдан доторх агаар нь гадагшилдаг.Амьсгалын хэмнэлийг уураг тархин дахь амьсгалын төв-уртавтар тархи зохицуулдаг. Зохицуулах хүчин зүйл нь цусан дахь хүчилтөрөгчийн хэмжээнээс илүүтэй нүүрчтөрөгчийн давхар ислийн хэмжээ болдог. Цусан дахь нүүрстөрөгчийн давхар исэл ихсэхэд амьсгалын тоо нэмэгдэж, амьсгал гүнзгий болно. Ингэснээр хүчилтөрөгч ихээр орж ирэн зүрхний ажиллагааг идэвхжүүлж, цусны урсгалын хурд нэмэгдэн, нүүрстөрөгчийн давхар исэл биеэс хурдан гадагшлахад амьсгал хэвийн болно.Агаар нь хамрын хөндийгөөр дамжин, тэнд цэвэрлэгдэн шүүгдэж, халж, чийглэгдэн амьсгалын зам руу орж, төвөнх мөгөөрсөн хоолойгоор уушгинд хүрнэ.Бидний амьсгалдаг агаар цэвэр байх нь ховор бөгөөд ялангуяа том хотуудад байдал их хүнд. Бохир агаар нь тоос, шороо, цэцгийн тоосонцрын үр гэх мэт янз бүрийн хэлбэр хэмжээтэй элдэв хэсгүүдийг агуулдаг. Эдгээр нь уушгинд хүрч очдог байсан бол эмзэг эдүүдийг нь яалтчгүй гэмтээхсэн.Тийм учраас агаар урьдчилан шүүгдэж цэвэрлэгддэг. Хамрын доторх гадаргуугийн сормууснууд болон тэнд ялгардаг салиа нь тэдгээр хэсгүүдийг баривчлан саатуулж, микробуудыг аюулгүй болгодог.Хүн тайван байхдаа нэг минутад 15 орчим удаа, нэг удаад 500мл агаараар амьсгалдаг. Биеийн ачаалал нэмэгдэхэд амьсгалын тоо, амьсгалах агаарын хэмжээ өснө. Богинын зайн гүйлтийн тамирчин минутад 25 удаа амьсгалдаг байна.Хүний биеийн
олон триллион эсүүд амьдралыг тэтгэхийн тулд хүчилтөрөгчөөр тасралтгүй хангахыг шаардаж байдаг. Энэ хэрэгцээг хангахын тулд зүрх хүчилтөрөгчөөр баяжсан цусыг нэг минутад 70 удаа эдүүд рүү шахна. Биеийн тамираар хичээллэх гэх мэт биеийн ачаалал ихэссэн үед түүнээс ч олон удаа шахдаг. Энэ ажиллагаа хоёр үе шаттай. Эхлээд цус уушгинд хүчилтөрөгч нөөцөлж авна. Дараа нь цус маань бүх биеэр эргэнгээ замдаа хүчилтөрөгчөө тарааж өгнө.Өндөр ууланд агаар хүчилтөрөгчөөр ядмаг байдаг. Амьсгалах бүртээ өөрт шаардлагатай хүчилтөрөгчийг авахын тулд илүү их агаар сорох хэрэгтэй учир их өндөрт амьдардаг хүмүүсийн уушиг том байдаг.Тамхичин хүмүүсийн уушиг эрүүл ягаан биш хав хар өнгөтэй болсон байдаг. Тамхины утаанд агуулагддаг хорт бодисоос уушигны хорт хавдар үүсдэг.Гэмтэж төрөл арилжсан эсүүдийн хуваагдал хяналтаас гарч, тамхичныг үхүүлж чадна.Амьсгалын зам нь эзнээ амьсгалуулахаас гадна дуу авиа үүсгэнэ. Дуу авиа нь төвөнхийн мөгөөрсний завсарт орших салст хуниас-дууны хөвчид үүсдэг. Ярих, дуулах үед дууны хөвч нийлнэ. Амьсгалаар орж ирж буй агаар хуниасуудыг дарж, тэд хэлбэлзэж эхэлснээр дуу авиа үүснэ. Дууны өнгө нь дууны хөвчийн урт богиноос хамаарна. Хөвч богино байх тусам нарийхан дуу гарна.Найтаах, зогисох, инээх, ханиах нь амьсгалын хэвийн биш хөдөлгөөн юм. Найтаана гэдэг нь агаарын өндөр даралтаар хүч нэмэгдүүлсэн амьсгалыг хамраараа гэнэт цочир гаргахыг хэлнэ. Энэ үед хамарт орсон тоос мэт нь үлээгдэн гардаг. Харин ханиана гэдэг нь мөгөөрсөн хоолойг цочроож байгаа элдэв зүйлийг цэвэрлэж гаргахын тулд

агаарыг цочир шахаж гаргахыг хэлнэ.Инээнэ гэдэг нь өрц огцом агшиж, агаарыг бага багаар шахаж гаргах.Зогисох нь өрц цочирсны үр дагавар бөгөөд өрц гэнэт тэнийж, агаар сорогдсон хэрэг.Ярих, дуулах, хооллох үед амьсгалын хэм аяндаа өөрчлөгддөг. Инээх болон уйлахад амьсгал богиноор гарч, уртаар татагдах нь сэтгэл хөдлөлөөс үүдэлтэй амьсгалын өөрчлөлт юм.Амьсгалаа зориуд түгжих /усанд шумбан сэлэх гэх мэт/ буюу санаандгүй гэнэт амьсгал боогдох /мэдрэлийн цочирсноос гэх мэт/ -д амьсгалын хэм өөрчлөгдөнө. Амьсгал боогдоод удвал уураг тархи идэвхжүүлэгчгүй болох тул хүн ухаан алдах, тэрч байтугай үхэх аюултай. Харин уртаар амьсгалж эхлэнгүүт л цусан дахь нүүрсхүчлийн давхар ислийн агууламж буурдаг тул үхлээс аврагдана.Зөв амьсгалах нь зөвхөн агаараас хүчилтөрөгч ялгаж авах ажил биш бөгөөд амьдралын хүчээ сэлбэх, сансрын эрчим хүчтэй холбогдон амин орноо тэжээх маш чухал ажиллагаа юм. Бид махбодоос гадна хийбодтой гэдгээ ямагт санах учиртай. Эрүүл агаараар зөв амьсгалж амьдардаг хүн эрүүл урт насалж чадна.

Зөвхөн авъяастай төрсөн, удмын ухаантай, угийн толгойтой нэг нь амжилт гарган ажилдаа ахидаг гэсэн ойлголт түгээмэл байсан цаг өчигдөрхөн. Гэтэл тэр цаг нэг л мэдэхэд улиран одож, энэ сэтгэлгээ ч аль хэдийн хоцрогджээ.

Бүү гунь, бүү шантар: Томъёо өөрчлөгдсөн

Өмнө нь хүмүүсийг дотор нь ухаалаг, ухаан муутай хэмээн ангилж, IQ гэж оюуны потециалын хэмжүүрийг хүртэл гаргаж ирэн үүнийгээ олон төрлөөр хэмжих гэж хүн төрөлхтөн олон тестүүд зохиожээ. Хүнд мэдээж гений гэх аав ээж, өвөг эцгээс өвлөж авсан эд байдаг боловч өнөөдөр энэ IQ ганцаараа юу ч биш юм. Тиймээс мунхаг тэнэг төрсөндөө толгойгоо шааж суудаг цаг өнгөрч, өнөөдөр шинэ томъёо гарч ирсэн нь EQ+LQ бөгөөд нийлбэр нь EQ+LQ > IQ юм. Нэг өгүүлбэрээр махчилж хэлбэл та сэтгэлийн тэнхээтэй бөгөөд ажилсаг бол оюуны потенциал ихтэй залхуу нэгнээс илүүтэй аз жаргалтай амьдарч чадна гэсэн үг.

LQ буюу хөдөлмөрийн хэмжүүр

LQ нь labour quotient гэдгийн товчлол бөгөөд та өөрийн эрмэлзэлдээ хэр их хөдөлмөр зардагийн шалгуур гэж хэлж болно. Гар хөдөлбөл ам тосдоно гэж Монгол ардын үг байдаг. Үнэхээр ухаантай боловч залхуу байвал боломжоо ашиглан дээшилж дэвших талаар сансны ч хэрэггүй юм. Энд хөдөлмөр гэхээр заавал хар ажилаар төлөөлүүлж ойлгох биш харин таны зорилтынхоо төлөө гаргаж буй хичээл зүтгэл, мэрийлт чармайлтыг хэлж байна. Мэдээж зохистой хөдөлмөр нэмэгдэх хэрээр “ганц тоон” дээр хувь хүний чадвар дээшилж, үндэстний хэмжээнд буюу “олон тоон дээр” бол бүтээмж нэмэгдэж, улмаар улс орны өрсөлдөх чадвар сайжирдаг. Ажилдаа хайнга хандаж, мэргэжлээсээ түр зуур амс хийвээс л тэрний оронд ажиллах хүн Англи Америкаас байтугай Энэтхэг, Хятадаас гараад л ирнэ гэдгийг Америкийн Бродвэйн гудамж, Английн Банкны гудамжинд алхлах мэргэжилтэнгүүд бүгд мэднэ. Тийм ч учраас хормын төдий хугацааг ч үр бүтээлтэй өнгөрөөхийг бодно. Энгийн үйлдвэрийн ажилчдын хувьд ч гэсэн сэтгэлгээний өөрчлөлт бүрэлдэн бий болж эхэлж байна. Жишээ нь бидний эчнээ мэдэх IBM корпораци өмнө нь ажилчиддаа ажилд нь үлдээх баталгаа гаргаж өгдөг байсан бол харин одоо ажилчид нь эргээд IBM-дээ “би IBM–ийн шаардлагад нийцсээр байх болно” гэсэн баталгааг өгдөг болсон байна. Энэ юу гэсэн үг вэ гэвэл, компани нь ажилчиддаа мэдлэгийн сан руу хандах боломж олгодог харин тэр боломжийг ажилчид нь алдалгүй ашиглаж байх ёстой. Ажилчин нь өөрийнхөө чадварын дээшлүүлэхгүй л бол компани чинь чамайг авч ажиллуулах өдөр болгонд чамайг бусад олон ажилчидтай болон ажилд орно гэсэн хүмүүстэй жишиж байж ажлуулдаг болоод байгаа хэрэг. Тиймээс ч өмнө нь хүүхдээ оройн хоолоо идэхгүй байвал “цаана чинь мянга мянган хүмүүст хоол олдохгүй өлсгөлөн явж байна шүү дээ” гэдэг байсан тэр үе ард хоцорч харин “миний хүү гэрийн даалгавраа хийхгүй бол цаана чинь чиний ирээдүйн ажлын байранд өрсөлдөхөөр хэдэн сая хүмүүс зүтгэж байна шүү” гэх үе иржээ.

EQ буюу сэтгэлийн тэнхээ

Emotion quotient-ийг товчилж EQ болгосон бөгөөд таны сэтгэлийн тэнхээ гэж хэлж болохоор юм. Яг хэрхэн яаж хэмждэгийг хэлэхэд ихээхэн нуршуу тул энгийнчлэн тайлбарлъя. Хүний амьдралд аливаа бэрхшээл тулгарахад хүн бүр өөр өөрөөр хандаж, түүнийгээ давж гарах арга барил нь хүртэл өөр өөр байдаг. Харин бэрхшээл тохиолдсон, асуудалтай тулгарсан үедээ хүн сэтгэлийн тэнхээтэй байх тусмаа асуудлыг хурдан шийдэж, бэрхшээлийг амар давдаг. Сэтгэлийн тэнхээ гэдэг нь хүнд төрөхөөс заяасан мэт ойлгогдох боловч уг ёсондоо бол хүний өдөр тутмын бэлтгэл, амьдралын зам мөрөөс шалтгаалдаг юм. Америкийн АйВи Лигид багтдаг, номер нэгд тооцогддог коллежуудаас компани, корпорациуд ажилчин авахдаа дуртай байдаг. Энэ нь нэг талаар эдгээр коллежуудад багшилж байгаа багш нар сайн байдгаас шалтгаалах боловч нөгөө талаар оюутнууд нь тухайн компаниудын илүүтэйгээр сонирхон тавьдаг шалгуур болох ачаалал, стрессийг даван гарч чаддаг чадвартай болчихсон, түүнд бэлтгэгдчихсэн байдаг байна. Нэг ёсондоо их сургуульд сурж буй дөрвөн жилд мэргэжлээрээ сурахаас гадна ирээдүйд ажлын ачааллаас үүдэх сэтгэлийн хямралыг давах чадвараа дээшлүүлж байгаа явдал юм. Хийж буй ажилдаа, хичээллэж буй номондоо сонирхолтой байх тусам хүн илүүтэйгээр хичээж тэр хэмжээгээр хөгжиж, мэдлэг нь нэмэгдэж байдаг. Мэргэжил бүхэн гоё гэдэг шиг аливаа ажилд сонирхолтой бөгөөд суралцах юм их бий. Гэхдээ ямарваа нэг ажлыг эхлэхэд л хамгийн хэцүү байдаг юм. Мэс заслын эмч болох хүн заавал ч үгүй толгой эргэм химийн томъёоны дунд эхний хоёр гурван жилийг элээж байжл цааш өөрийн сонирхож, дурлаж явдаг мэс засалдаа мэргэшинэ. Сэтгэлийн тэнхээ гээч ид шид хүнд заяахаас гадна хүн өөрөө өөрийгөө түүнд бэлтгэж, түүнд суралцаж болдог ажээ. Нэг жишээ авахад Грект болсон Афины олимпын 8 хүнтэй завьны төрөлд оролцсон Америкийн багийн гишүүд бүгд бие бялдарын болоод сэтгэл зүйн асар өндөр бэлтгэлтэйгээр оролцож дэлхийн рекордыг эвдэж Гинессийн номонд бичигджээ. Ганцхан бие бялдарын хөгжилөөр шалгагдах байсан бол Герман, Английн гээд эн тэнцэхүйц багууд энд олон байсан юм.

Боломж

Даяаршлын энэ үед боломж хэзээ язааныхаас илүүтэй байна. Хэрвээ таны компьютер интернэт-д холбогдсон бол та байгуулгынхаа баланс-г яаж гаргахаас авахуулаад гэрийн нөхцөлд тэсрэх бөмбөг хүртэл яаж хийхийг мэдэж болно. Таныг би гранат хийж тэсэл гэж байгаа хэрэг биш харин интернет гэдэг мэдээллийн сангаас олдохгүй юм үгүй болсныг л хэлэх гэсэн юм. Үүнийг ашиглаж л чадвал, гарч буй өөрчлөлтийг мэдэрч л сурвал даяаршлын давалгаанд бид алзахгүй ээ. Гэвч залуу хүний амьдралд олон бэрхшээл тохиолдож болно. Сэтгэл санааны, санхүүгийн гээд олон дарамт учирч л байдаг. Үүнийг даван гарч боломжийг ашиглахад хүч хөдөлмөр, сэтгэлийн тэнхээ хэрэгтэй. Дүгнэлтийн оронд Софтбанк компаний ерөнхий захирал Сон Масаёшигиийн 2004 онд NHK-р хэлсэн үгийг энд дамжуулая гэж бодлоо. Тэрээр “…Залуус минь, бэрхшээлгүй юм гэж байхгүй бөгөөд юм хийе гэсэн хүн заавал хана мөргөх хэрэгтэй болдог. Мөргөсөн ханаа даваад гардаг, гэвч дахиад л хана мөргөдөг. Харин нэг мэдэхэд мөргөх хана намсаад ирэхийг, хамгийн гол нь чи өөрөө өөрчлөгдөөд ирэхийг мэдэх болно…” гэсэн билээ.

Бажууд Б.Дөлгөөн

Эрчим хүч шимэгчид

Бидний ойр дотны хүмүүс, хамаатнууд, найз нөхөд маань энергийн шимэгчид болдог. Тэднээс салахад мэдээж амаргүй. Зарим тохиолдолд тэднийг таны энергийг сорж дуустал нь хүлээхээс өөр арга замгүй байдаг.Тэднээс хамгаалахын тулд өөрийн оюун ухамсрын хөгжилд илүү анхаарч, муу муухай бүхнээс зайлсхийж, нэн түрүүнд бусдыг хайрлаж, уучилж сурах ёстой. Бусдад үргэлж гомдож, муудаж явсан хүн хамгаалах хүчээ алдаж, био талбай нь сийрэгждэг.

Өөрийн энергийг идэгчид

Энэ бол маш сонин төрөл зүйл. Тэд нууцлаг, хязгаарлагдмал хүмүүс. Хэрэгцээтэй үед энергийн хамгаалалт гаргаж, өөрийн дотоод энергийг зөв, ухаалаг хуваарилж чадна. Ихэнх тохиолдолд тэдний энерги нь тодорхой нэг газарт чиглэж, тэндээ “идэгддэг” ба ингэснээр сөрөг агуулгатай болон хувирдаг. Хүнд дурлаад, сэтгэлээ илчилж чадахгүй шаналагсдын ихэнх нь ийн өөрийгөө идэгч болон хувирдаг. Хөндлөнгийн сөрөг нөлөөлөлд автсан “өөрийгөө идэгчид” энэ сөрөг мэдээллийг удаан хугацаанд өөртөө хадгалдаг. Тэгээд байнга энэ мэдээллээ сэргээн санаж, өнгөрсөн явдлыг эргэн харж шаналсаар байдаг. “Өөрийгөө идэгчид”-ийн хувьд нэн тэргүүнд байгальтай энергийн солилцоонд орж сурах чухал. Үүнээс гадна мөн биеийн хүчний дасгал хийж, гэрийн тэжээмэл амьтадтай харьцаж, ой модон дунд зугаалж, усан угаал үйлдэх хэрэгтэй.

Энергийн “хоосон сав”

Ийм хүмүүст байдаг нийтлэг шинж бол оюун ухаан, ухамсрын дорд хөгжил юм, тэд бусдад эрчимээ өгч мэддэггүй, тэгсэн атлаа өөрсдөө бас хаанаас авахаа мэддэггүй. Тэдэнд биоэнергийн солилцоо гэж бараг байдаггүй. Тэд амьдралын энергээ ихэвчлэн идэж ууж, эсвэл өөрт нь байхгүй эд юмсыг шунан харж нөхдөг. Тэдэнтэй харьцахыг хэн ч хүсдэггүй, яриа нь бүдүүн баргийн, бодол санаа нь гэнэн мунхаг байдгаас гадна хөндлөнгөөс харахад эсвэл хэт хойрго, эсвэл хэт хөдөлгөөнтэй хүний дүртэй. Хойрго гэдэг нь эрчим хүчээ алдахгүйг хичээдэгтэй нь, харин хөдөлгөөнтэй гэдэг нь энергийн алдагдлаа ямар нэгэн жижиг үйл хөдлөлөөр нөхөх гэсэн эрмэлзлэлтэй нь холбоотой. Гэхдээ л тэднийг хайрлах хэрэгтэй, тэдэнд хөндлөнгөс анхаарч, халамжилсан илрэл болгоныг талархан хүлээж авдаг тул чин сэтгэлээсээ хайрласан хүн тэдний хоосон савыг “дүүргэж” чадна.

Энергийн зуучлагчид

Тэд маш их илэн далангүй, итгэлтэй хүмүүс. Эерэг эрчмийг хүлээн авах чадвар сайтай, харин сөрөг нөлөөллийг эсэргүүцэхдээ муу. Ямар ч энерги тэднийг нэвтлэн гарахдаа мөн чанараа өөрчилдөггүй. Эрчим хүчний зуучлагчид нь баяр баясгалан, амьдралын сайн сайхныг харамгүй хуваалцдаг ба ингэхдээ энэ эрчмийг яаж авснаа, тухайлбал гэнэт толгой дээр нь унаад ирсэн үү, эсвэл өөрийн хөдөлмөрөөр бий болгосон уу гэдгийг ер эрэгцүүлдэггүй. Тэдэнд байдаг нэгэн чухал шинж бол түүнд ирээд, дараа нь өөр хүн дамжуулагдсан энерги мэдээллийн оронгоо өөрчлөлгүй хадгалсаар байдаг. Тиймээс ихэнх зуучлагч нь бусдын хувьд хэтэрхий шулуухан буюу хүүхэд шиг томоогүй гэх сэтгэгдлийг төрүүлдэг.

Энергээ гээгчид

Тэд ихэвчлэн хэрэгт дурламтгай хүмүүс байдаг болохоор илүү үгэнд дурлан, эсвэл өөрт хамаагүй зүйлд хошуу дүрж, бусдыг уурлуулан бухимдуулж, өөрсдөө эвгүй байдалд ордог. Энергээ гээгчид нь энергийн вампируудад биеэ цэнэглэх сайхан боломжийг олгоно. Тэд өөрийгөө ухамсартайгаар хамгаалж чаддаггүй. Гэсэн ч тэдэнд далд ухамсрын хамгаалалт буй. Тиймээс тэд зарим нөхцөл байдалд энергийг хангалттай авч чаддаг. Залхуу хүмүүсийг энэ төрөлд хамруулдаг. Бид цаг хугацааг дэмий үрж алдсанаар энергээ ч мөн алдаж, өөрийн чадавхи чансааг муутгана. Тиймээс энергийн цоорхойд орохгүйн тулд энгийн физик үйлдлүүдийг хийхийг нэн түрүүнд оролдох ёстой.

Дэлхийн тэрбумтануудын дотроос хамгийн хачирхалтай хүмүүсийн талаар та бүхэндээ толилуулья.

“Хамгийн үр удам олонтой” Салах Абдул Азиз – Раджи 94 настай. $6.5 млрд + банк. Саудын Аравийн Жедда хотод  амьдардаг. Дэлхийн баячуудын 84-т ордог энэ баян 60 хүүхэдтэй 7 эхнэртэй ажээ. Тэдгээрийг бүгдийг нь хангалуун амьдруулахын тулд тэрээр акци нь энэ жил 89 хувиар өссөн гэр бүлийн банк эзэмшдэг. Саяхан Tameer Holding гэдэг барилгын компани байгуулсан бөгөөд одоо 270 сая долларын өртөг бүхий 91 давхар өндөр байшинг Дубай хотод барьж эхлээд байгаа юм байна.

Гудамжны хөгжимчин байгаад баяжсан хүн Ги Ламберг – 46 настай $ 1.4 млрд + “Нарны цирк”. Канадын Монреаль хотноо амьдардаг Лалиберг 18 настайдаа гэр орноосоо явж, Европ ороод баяан хөгжим тоглож, гал залгих, модон тулгуур дээр явах зэрэг үзүүлбэр үзүүлж эхэлжээ. Монреальд буцаж ирэнгүүт залуучуудын дотуур байранд өрөө хөлсөлөн гудамжинд концерт тоглогчдыг зохион байгуулсан фестиваль зохиож эхэлсэн. Засаг захиргааны байгууллага 1984 оноос түүнийг анхаарч эхлэн гэрээ байгуулан хотын 450 жилийн ойгоор үзүүлбэр бэлтгэхийг санал болгосон нь түүний “Нарны Цирк” үүсэж, хөгжих эхлэл болсон. Эхний 2 улиралд цирк алдагдалтай ажилласан ч удалгүй Канадын үндэсний үнэт эрдэнэ болон хөгжсөн. Лалиберг гудамжны хөгжимчин өнгөрсөн үедээ огт харамсдаггүй, компаний 95 хувь үүний эзэмшилд байгаа бөгөөд циркээ 5 тивээр авч явж, тоглуулдаг тэрээр тэнд түмүүст хүүхэд шиг мөрөөдөх боломж баяр баясал бэлэглэдэг гэж бахархан ярьдаг. Хамгийн зөрчилтэй…Уолтоны гэр бүлийн эзэмшил $78.9 млрд. WalMart дэлгүүрийн сүлжээ. Энэ гэр бүлийнхэн Арканзас мужийн Бентонвиль хотод амьдардаг. 1960-аад оны үед гэр бүлийн дэлгүүрийн хүрээнд байгуулагдсан энэ сүлжээ хямд үнэтэй бараа бүхий 6500 дэлгүүрийг багтаасан том эзэмшил болон хөгжөөд байгаа юм. Сэм Уолтон энэ бүхний үндсийг тавьсан бөгөөд 1992 онд энэ бүхнээ эхнэр 4 хүүхдэдээ үлдээн таалал төгсчээ. WalMаrt-ийг буруутгагчид “Нийгмийн өмнө үүрэг хариуцлагаа ойлгодоггүй, хүмүүсийг бага цалинтай ажиллуулж, бараагаа хямд үнээр борлуулдаг” гэж шүүмжилдэг. Гэвч WalMаrt-ыг өвлөгчид улам бүр хөгжин дэвжсээр байна. Сэмийн том хүү Роб захирлын зөвлөлийн тэргүүнээр ажиллаж байгаа бөгөөд ажилтнууддаа хүрээлэн байгаа орчны эрүүл ахуйд тавих анхаарлаа өндөржүүлэхийг ямагт шаардаж, энэ талаар амжилтанд хүрч байгаа. Робын бага дүү Жон 2005 онд бага жинтэй, онгоцны сүйрлээр нас барсан, тэрээр нас барахаасаа өмнө компаний өөрчлөлт, шинэчлэлтийн бодлогыг тэргүүлж байсан. 3 дахь хүү Жим бас энэ компаний удирдах бүрэлдэхүүнд ажилладаг. Харин хамгийн бага Эилис энэ бизнест оролцдоггүй ч Уолтоны гэр бүлийн шинэ музей Crystal Bridges-ийг Бэнтонвильд 2009 онд нээн ажиллуулахаар зориг шулуудан америкийн дүрслэх урлагын бүтээлийг худалдан авах ажлаа аль хэдийн эхэлжээ.

Хамгийн  “Нялх” салбарын баян Ши Джинжон 43 настай. Нарны энергийн салбарт $2.2 сая долларын хөрөнгөтэй, Хятадын Вуцжы мужид амьдардаг. Нарны энергиэр ажилладаг батарейны бичил элементийг боловсруулж, үйлдвэрлэж худалддаг. Хятадын Suntech Power компанийг үндэслэгч, электроник-инженерийн салбарын доктор, цөмийн физикийн салбарын магистр цолтой энэ хүний нарны энергийн зах зээл улам бүр эрэлт хэрэгцээтэй болсоор байна. Нарны энергийн салбар яг одоо 10-аад жилийн өмнө үүрэн телефоны салбар ямар байлаа, яг тийм түвшинд байна. 2020 гэхэд энэ компаний орлого 50 млрд хүрэх боломжтой гэж үзэж байгаа юм. Джинжон Ши компаниа удирдахын зэрэгцээ кресний фотоэлементийг үйлдвэрлэх зардлыг багасгах тал дээр судалгаа хийж байна. Японы бүтээгдэхүүнээ зах зээлд борлуулан улмаар Японы MSK компанийг худалдан авах болсон нь ноён Ши-гийн бизнест нарны энерги мэт асар их гэрэлт ирээдүй байгааг илчилж байна. Үхэшгүй мөнхжих илүү магадлалтай ньРоберт Миллер 60 настай. $3 млрд. Future Electronics-ийн эзэн, Канадын Монреаль хотноо амьдардаг. Энэ электрон, механизм худалдах талаараа алдаршсан. Миллер энэ их хөрөнгийнхөө өчүүхэн хэсгийг санаанд оромгүй, “найдваргүй” гэсэн зарим байгууллагад хөрөнгө оруулахад зарцуулчихдаг нэгэн. Эдний тоонд Аризона мужийн нас нөхцсөн хүнийг хөлдөөж, хадгалаад амь оруулах судалгааны фонд орж байгаа бөгөөд Мюллер өөрөө нас нөхцсөнийхө дараа гүн хөлдөөгдөн ирээдүйд дахин амилах зорилготой байгаа гэнэ. Хэрэв 2 дахь удаагаа энэ ертөнцөд зочлон ирэх боломж олдвоос тэрээр хувь хүний сэргэн мандалын фонд гэдгийг байгуулах бодолтойгоо мэдэгджээ.

Хамгийн их загвар хөөцөлдөгч хоёр Эстэр 54, Алисия 53 настай эгч дүү хоёр. $3.4 + – 1.5 млрд долларын хөрөнгө оруулалттай, Испаний Мадрид хотноо амьдардаг. Хамгийн их загвар хөөцөлддөг хүмүүсийг Джоржиа Арманий, Ральф Лорен тэргүүлдэг бол тэдний араас “гүйцэх гэж” энэ эгч дүү хоёр зүтгэж байгаа юм. Эцгийнхээ Fotento de Construccions y Contratos компанийг өвлөн авсан эгч дүү хоёр хөрөнгө оруулалтыг ихэсгэх гэж компаний бүтээгдэхүүн худалдаалалтыг 2008  он гэхэд 2 дахин нэмэгдүүлнэ гэж амлажээ. Тэдний хамгийн сүүлчийн олныг шуугиулсан бизнес нь Английн хаягдал боловсруулах WRG компанийг худалдан авсан явдал юм. Эстэр бүр анхнаасаа албаны хурц тод өнгөтэй костюмыг илүүд үзэж үйлдвэрлэж ирсэн бол гэр бүлийнхээ дунд өөрийгөө “цагаан гартан” гэж нэрлэсэн Алисия ганган хээнцэр гоёлын даашинз, пиджак, юбканы хослолыг худалдахыг эрхэм болгодог. Эдгээрээс гадна эгч дүү хоёр “этгээд харагдах” гэж тоосго, хогны савны бизнесээр оролдож, эхлээд нилээдгүй амжилт олжээ.  

Хамгийн муухай хувцасладаг тэрбумтан Филипп Найт 68 настай. $7.8 млрд хөрөнгөтэй. Олонд алдартай Nike фирмийн эзэн. АНУ-ын Орегон мужийн Бивертон хотод амьдардаг. Тэрээр 1970-аад оны үед дэлхийн хамгийн баянд тооцогдож байсан бөгөөд ийм их хөрөнгөтэй мөртлөө бүхнээс муухай хувцасладаг аж. Тэрээр үргэлж бейсболын юмуу, ковбой, хуучин малгай, үрчийж хорчийсон хуучин костюм өмсөж, загвар нь хуучирсан, өөрт нь огт зохиогүй нүдний шил ээлжлэн зүүдэг. Спортын хувцасны хаанчлал тогтоосон, хүчирхэг бизнесмэн түүнийг иймэрхүү хувцаслаж байгааг гайхахгүй өнгөрөх хүн огтхон ч үгүй гэнэ. Хамгийн их сүсэг бишрэлтэнДэвид Грин 64 настай. $2 млрд хөрөнгөтэй. Hobby Lobby-ийн эзэн. Оклахомад амьдардаг. Зураг, дүрслэх урлагийн материалын дэлгүүрүүдийн сүлжээний эзэн тэрээр Бурхантай хамтран бүтээсэн ажилтаас өөр амжилт энэ хорвоод үгүй. Бурхан л зөвхөн амжилт бүхнийг бүтээж өгдөг гэж үздэг. Та санаа нийлнэ үү, үгүй юу.

Хүмүүс хэрхэн дурладаг вэ, тэдний дурлалын уран сэтгэмж ямар байдаг вэ гэсэн асуулт залуусын сонирхлыг ихэд татдаг аж. Сэтгэл зүйчид, хүмүүсийн дурлалд хандах хандлага наснаас нь хамаарч олон янз байдаг гэж үздэг байна.

Эмзэг үе /17-23 нас/

Бүсгүй: Сексологчид 17-23 насны бүсгүйчүүдэд ээж, эгч, дурлалт залуу нь маш анхааралтай хандах ёстой гэж үздэг байна… Ойн цоорхойд өглөөний нарны туяа тусаж, хавь ойрыг гийгүүлнэ. Нарийхан зөрөг замаар цагаан даашинзтай, үсэндээ цэцэг хатгасан залуухан бүсгүй инээмсэглэн алхах аж. Түүнд амьдрал яг л энэ өглөөний тунгалаг агаар шиг цэвэрхэн, өтгөн ногоон ой шиг нууцлаг, шувуудын жиргээ шиг яруухан, нарны туяа мэт гэрэл гэгээтэй санагдана. Ийм л нэг дэврүүн сайхан бодолтой бүсгүй хайр дурлалын торонд өөрөө гүйж яваад орчихно гэж бодоод үз. Орохоос ч өөр аргагүй. Түүнд хүн төрөлхтөний удам угсааг залгуулах, амьдралын нарийн амтыг амтлах үүргийг бурхан заяасан. Харин түүний анхны дурлал, сексийн учралд онцгой анхаарал тавьж, болзошгүй урам хугаралтын талаар эртнээс ойлгуулах нь чухал аж. Залуу бүсгүйчүүд анхны нөхрөөсөө салснаас хойш, бас анхны бүтэлгүй дурлалаасаа болоод насан туршдаа ганцаараа явах нь байдаг.Мөн анхны сексийн эвгүй харилцаа түүний эр хүнийг хайрлах чадварыг нь үгүй хийж болно. Бүсгүй хүн төрөлхийн эмзэг, мэдрэмж сайтай, муу муухайг сөрөх чадвар нь ялангуяа бага залуудаа сул байдаг. 17-23 насанд ихэнх бүсгүй сексийн ханамжийг мэддэггүй. Тэдний хувьд энэ нь амьдралд байх ёстой зүйл гэсэн ойлголтоос хэтэрдэггүй байна. Харин ийм насны залуус ямар байдаг вэ.

Залуу: Бүсгүйг бодвол залууд сексийн шохоорхол илүү байдаг. Ромеог санаж байгаа биз дээ. Тэр Жульеттагаас өмнө нэг охинд харц чулуудаад амжсан байдаг. Гэхдээ тэр нь зүгээр л нэг сонирхол төдий зүйл байсныг Жульеттатай учраад ойлгодог.Харин сексологчдын үзэж байгаагаар ихэнх эцэг эх охиндоо илүү анхаарал тавьсаар байгаад дэргэд нь өсч байгаа идэр чийрэг, булчинлаг “Давид”-ыг мартаж орхидог. Чухам тэр Давид нь хөршийнхөө эгчмэд бүсгүйг шохоорхож, үеийнхээ охид руу хайр найргүй “дайрч”, бусдыг гомдоож явааг анзаардаггүй аж. 17-23 насны залууд охидоос дутахгүй анхаарал тавих ёстой гэж сексологчид үздэг. Тэдний сексийн “эрт” шохоорхол нь хожмын өдөр өөрт нь болон өрөөл бусдад асар их гай уддаг байна.Энэ шохоорхол зарим тохиолдолд бэлгийн гаж дон болон хувирдаг. Ийм насандаа залуус “секс”-ийг хайр дурлалын нандин бэлгэдэл гэдгийг ойлгохдоо тааруу байдаг аж. Тэд “секс”-ийн амьдралд илүү туршлагажсан, өөрөөсөө эгчмэд хүнийг сонирхдог. Энэ үед нь тэднийг зөв залж чадвал маш сайн эрчүүд, “эр нөхөр” болдог аж. Ухаарах цаг /25-30/Хүүхэн: Эмэгтэй хүний хувьд цэцэглэж эхлэх цаг. Энэ насан дээр ихэнх хүүхэн “сексийн таашаал”-ыг ухаарахаас гадна үр хүүхэд, хань ижилтэй болохын жаргалыг ойлгодог. Гуч дөхөөд ирэхээрээ тэдний сэрлийн цэг нээгдэж, таашаалын мэдрэмж нь хүчээ авна. Ялангуяа чих, хүзүү, өгзөг зэрэг эмзэг газруудад нь сэрэл бий болно. Тэд эрчүүдээс харц буруулахаа больж, сексийн сэдвээр яриа өрнүүлж чадна. Залуу эр 17 хүрэв үү, үгүй юу сексийн шохоорхолд автдаг бол хүүхнүүд 25 наснаасаа эхлэн тийм сонирхолд хөтлөгддөг. Эрт цагт залуу сайхан хүүхнүүдийг өөрөөс нь олон ах хүнтэй гэрлүүлж байсан нь санамсаргүй хэрэг биш юм. Хүүхнүүд эрчүүдийг бодвол сексийн амьдралд хожуу дасдаг.

Хархүү: 25-30 насны хооронд эрчүүд жинхэнэ “амраг” болж хувирна. Тэдний сониуч зан буурч, харин “секс”-ийн жинхэнэ амтыг мэдэрч, ямар ч нөхцөлд секс хийхээс буцахгүй болдог. Байрон “Дон Жуан”-ыг зүгээр нэг бодож олсонгүй. Зарим эрчүүд 30 дөхөөд ирэхээрээ “жолоогүй” юм шиг байдаг. Хэрэв тэд 20 гарч байхдаа 10-15 минут л “дурлалын тоглоомоор” наадах чадалтай байсан бол 30 хүрээд ирэхлээрээ 30 минутаас цаг хэртэй “тоглоомоо” үргэлжлүүлэх чадвартай болдог. Энэ үедээ л өөрсдийгөө зөв авч явахгүй бол хожмын өдөр харуусах явдалд орооцолдож болзошгүй. Амьдралд сексээс гадна “өрх гэр” гэдэг үнэ цэнэтэй зүйл байдгийг мартаж болохгүй.

“Анхааралтай байх үе” /30-37/

Эмэгтэй: Гуч гарч яваа хүүхнийг эмэгтэй хүнийхээ хувьд бүрэн төгөлдөржсөн гэж үздэг аж. Сексологчдын тайлбарласнаар тэд зүс царай, бие бялдар, сексийн чадавхийн хувьд гайхалтай байдаг. Лев Толстой, О.Бальзакийн мөнхийн бүтээлийнх нь үзэсгэлэнт хүүхнүүд дандаа гуч гарсан эмэгтэйчүүд байдаг шүү дээ. Энэ үед хүүхнүүд өөрөөсөө дүү хүмүүсийг шохоорхож эхлэдэг. Тэд сексийн хувьд туршлагажсан төдийгүй хайр дурлалын талаарх үзэл бодол нь чөлөөтэй болж, ор хөнжлийн явдалд “уяанаасаа алдуурсан” мэт ханддаг. Тэдний хувьд нууц амрагтай байх нь хэвийн үзэгдэл. Энэ насны эрчүүд нь ямар байдаг вэ гэдэг нь сонин.

Эрэгтэй: Тэд амраг нь сексийн ханамж авч байгаа эсэхийг маш сайн мэдэрдэг. Эрчүүд нийгэмд эзлэх байр суурин дээрээ бат зогсох, өрх толгойлох гээд дарамт ихтэй явдгаас сексийн шохоорхол нь буурдаг байна. Yүнийг хүүхнүүд өөрт нь хайргүй болсон байх гэж харддаг аж.30-37 нас хүүхэн, харчуудын аль алиных нь хувьд анхааралтай байх үе.

Туршлагатай нууц амрагууд /37-47/

Эмэгтэй: Энэ үе бол хүүхнүүдийн хоёр дахь цэцэглэлтийн үе. Тэд “хашир” нууц амраг байж чадах төдийгүй өөрийгөө хэрхэн авч явахаа сайн мэднэ. Сексийн чадвар нь ч сайтар хадгалагдаж үлдэх тул өөртөө л анхаарал тавих нь чухал.Урлагийн одод дөч гарангуутаа улам гялалздаг гэсэн яриа бий. Энэ нь оргүй хоосон зүйл биш. Ийм насан дээрээ тэд амьдралтай тэмцэж эхлэдэг. Гоо сайхнаа хадгалж, жам ёсны бууралтыг сөрөн зогсохын төлөө тэмцэлд нь тэдэнд секс туслана.Эрэгтэй: Энэ насанд эрчүүд ихэвчлэн залуу бүсгүйчүүд рүү тэмүүлж, гэр бүлээ орхих санаа төрөх нь бий. Ингэснээрээ тэд бэлгийн амьдралаа идэвхжүүлнэ гэж боддог. Эрчүүд бэлгийн сулралд орохыг тэсвэрлэж чаддаггүйгээс сэтгэлээр унаж, архи дарсанд донтоно. Энэ бол хамгийн явуургүй арга юм. Сексийн чадавхаа идэвхжүүлэхийн тулд усан санд байнга орж, өдөр тутмын алба ажлын дэглэмээ зохицуулах нь чухал. Дахиад дурлаж ч болно. Гэхдээ оройтсон дурлалдаа толгой эргэвэл Т.Драйзерийн зоогийн газрын эзэн шиг болж хоцорно шүү. Климакс Цэвэршүүлтийн насны эмэгтэйчүүдэд, илүү анхаарал, хайр халамж хэрэгтэй болдог Хүний насыг орь залуу үе (0-25 нас) идэр нас буюу нөхөн үржихүйн үе (25-50), харих нас (50-иас дээш нас) хэмээн гурван үед хуваан ангилдаг. Харих насны үе нь цэвэрших үеэс эхэлдэг бөгөөд энэ үе эмэгтэйчүүдэд эрэгтэйчүүдээс 7-10 жилийн өмнө эхэлдэг юм байна.

…Наран ургах зүгт эх орон минь бий гэж

Насад мөнхөд залбирч явлаа    

Дорнын эртний сонгодог найргаас

“ЧИНГЭС” АРХИНЫ ХООСОН ШИЛ БА ЭХ ОРОН

Нью-Йорк хотоос Блүүмингтонд түр ирээд байсан Тайванаас гаралтай Лий хэмээх нэгэн эртэй нэгэн орой жаахан суув. Лий маань хаанаасаа ч авсан юм нэг том шилтэй, цэнхэр ярликтэй “Чингэс” архи гаргаж биднийг дайллаа. Бидэнтэй хамт хэдэн төвд залуус байсан юм. Төвдүүд ч бас архи, пиво гаргацгаав. Төвдүүд халамцаад дуулцгаалаа. Төвд дуугаа дуулав, хятад дуу дуулав, тэдэн дотроос нэг дуу яах аргагүй миний мэддэг дуу байх юм. Би энэ одоо би хэзээ хятад дуу мэддэг болчихов оо гэж гайхаж байтал харин Манай ардын дуу “Арван тавны сар”-ыг хятадаар, ялимгүй хятад аялгуу оруулаад дуулсан нь тэр байж. Хятаддаа энэ дуу бэст гэнэ шүү. Нэг халамцсан төвд залуу хоосорсон архи, вино, пивоны шилнүүдийг цуглуулаад савхаар цохилуур хийн дуу оруулан дагав. Авьяастай төвд юм аа. Тэр шилнүүд дотор нөгөөх Лий-гийн гаргасан “Чингэс” архины хоосорсон шил ч бас байлаа. Гэнэт Лий маань том дуугаар ууртай нь аргагүй хашгичин биднийг бүгдийг нь цочоолоо. Дуулж байсан нь дуугаа хураан, ууж байсан нь хундагаа тавин бүгд Лий-г гайхан харав. Лий-гийн нүд ууртай дүрэлзэн, нөгөөх сайн дурын хөгжимчин залуу руу ухасхийж, өмнөө өрсөн шилнүүд дотроос “Чингэс” архины хоосорсон шилийг шүүрч аваад элэг зүрхэндээ наагаад, хүүхэд шиг бүүвэйлж, энхрийлж гарлаа. Тоглоогүй, бүр үнэнээсээ шүү. Тэгээд хөлстэй цамцаа тайлаад түүндээ нөгөө хоосон шилээ нандигнан боож тэврээд гарч одлоо. Түүний энэ сонин үйлдлийг бид бүгд гайхаад л өнгөрсөн. Харин хэдэн өдрийн дараа түүнийг явах үед тэр орой яагаад тийм хачин ааш гаргасныг нь лавлавал “Би Монгол хүн” гэж билээ. Тэгэхнээ нь хятадаас Тайванд дүрвэж очсон монголчуудын удмын хүн байж. АНУ-д ирээд 32 жил болсон гэсэн. Монголоор таг. Би Чахар Монгол, ах, найзаа гэх мэт цөөн хэдэн үг л мэднэ. Гэвч зүрх сэтгэл нь…. Түүнд Монголтой холбоотой юм бүхэн, тэр ч бүү хэл бидний хувьд ер огтхон ч анзааралгүйгээр хог руу шидчихдэг тэр “Чингэс” архины хоосон шил ч хүртэл эрхэм нандин байж, Монголынх нь нэгэн хэсэг, хэлтэрхий болж байдаг аж.

БИЕЛЭШГҮЙ МӨРӨӨДӨЛ БИШ

Өнгөрөгч зуны дэлгэр цагаар Блүүмингтонд байх Ажаа гэгээний сүмийн ойролцоох өтгөн сүглэгэр моддоор хүрээлэгдсэн ойн зүлэгт нугад хэдэн Монгол гэр барихаар болов. Манай ахмад сэтгүүлч Б.Зоригт тэргүүтэй бидний хэдэн нөхдүүдэд туслахаар хэдэн төвдүүд, бас хэдэн Америк ирэв. Тэдэнтэй хамт ирсэн, гэр барихад их эвтэй, сурцтай Дугаржав хэмээх хөх хархүүтэй танилцан, унь өлгөх зуураа хэд гурван үг солилоо. Хараажаар баруун аймгуудынханы нийтлэг төрхтэй энэ залуугаас аль аймгийнхыг нь сонирхвол Зүүн гараас ирсэн, Зүүн гарын өөлд монгол гэж байна аа. Монголоор ямар ч өөгүй маш цэвэрхэн ярих юм. Монголд байсан уу гэвэл үгүй, ер нь очих санаа бол их байгаа, эндэх бичиг баримтаа цэгцэлчихээд очино доо гэж байна. Танай нутагт та бүхэн яг ингэж монголоор ярилцдаг уу гэвэл ер нь тийм гэлээ. Зүүн гарын Монголчууд одоо 140 000 орчим хүн байгаа гэнэ. Хятадын Шинжаан Уйгурын раойны хойт хэсэгт, Тарвагатайн нурууны ар хормойгоор амьдарцгаадаг. Дугаржавыг бага байхад буюу 1970-1980-аад оны үед тэд өргөн уудам нутагтаа эзэн хүн шиг амьдарцгаадаг байсан, монголоороо ярьцгааж, хүүхдүүд нь монгол сургуульдаа явцгааж, Заяа Бандидагийн зохиосон тод үсгээ заалган, түүгээр ажил явдлаа эрхэлж, малынхаа бэлчээр, өвсний сэрмүүнийг даган нүүдэллэж амьдарцгаадаг байсан гэнэ. Гэтэл 90 он гарсанаас хойш энэ бүхэн эрс өөрчлөгдсөн. Одоо Монгол сургуулиуд бүгд хаагдаж, хүүхдүүд хятад сургуульд явахаас өөр аргагүй болсон, Малын бэлчээрийг нэг бол хятадууд, нэг бол уйгур, чантуу, хасагууд эзэлж, Зүүн гарын Монголчуудын оршин амьдрах хүрээ маш их хумигдсан. Өөр хоорондоо ч хэлхээ холбоо тогтоох боломж хомсдон, хол хол нутагт таслагдан амьдрах болсон гэнэ. Тэнд Монголоороо үлдэх гэвэл хээрийн бөглүүд цөлөгдсөн мэт хавчигдан амьдарч байгаад мөхөх болно, эсвэл шинэ ирж буй тэр хүчтэй түрэлтэнд орж, хятадчилагдах зам л бий гэнэ. Дугаржав анд цааш нь санаашрангуй, алжаангүй ярьж байна. Бид жинхэнэ монгол хүмүүжил, ахуй, дадал заншилаа одоог хүртэл хадгалж, тэссээр ирсэн. Харамсалтай нь одоо л цаашид хадгалж чадахгүй болчих гээд байна даа гэлээ. Одоо зүүн гарын Монгол хүн бүрд нэг л мөрөөдөл байдаг гэнэ. Тэр цор ганц мөрөөдөл нь Монгол улс хэзээ нэгэн цагт ирээд биднийг авчихдаг болоосой….!!! Үүнийг сонсоод зүрхээр хатгах шиг болж билээ. Энэ дэлхий дээр Монгол улс гэсэн нэгэн тусгаар улс бий гэсэн итгэл, бахархал, тэр нь оршин байгаагийнх нь утга учир, цор ганц найдвар, амьдралынх нь эцсийн гэрэл гэгээ болж байгаа юм сан уу, хөөрхий тэр алаг махны минь тасархай, алд биений минь хэлтэрхий болсон хүмүүст. Цагтаа Дундад Азийг захирч явсан Монголын Зүүн гарын хаант улсын үлдэгдэл, алдар суут Баатар хунтайж, Галдан Бошигт, Галдамаа баатар, Очирт Сэцэн хан, Цэвээнравдан, Галданцэрэн, Их бага Цэрэндондовтонгуудын удам…

ХАЗАРА МОНГОЛЧУУД БОЛ МАШ САЙН АНХ НӨХДҮҮД БАЙДАГ

Саявтархан Блүүмингтонд Сиаяда нэрт Афган эртэй танилцав. Намайг монгол гэхээр нүд нь илт сэргээд, “Ох, май бээст фрииндс – Монголиа” гэж байх юм. Хаана ийнхүү Монголчуудтай найзалж нөхөрлөчихсөнийг нь сонирхвол нутагтаа гэнэ ээ. Тэр Афганы зүүн өмнөд мужаас ирсэн, нутагт нь Хазара хүмүүс нэлээд байдаг гэнэ. Тэдгээр Хазара нар өөрсдийгөө Монгол хүмүүс гэж хэлдэг, Хазара нарын дотроос муу хүнийг хайгаад олохгүй ээ, Хазара Монголчууд бол маш сайн анд нөхдүүд байдаг, ийм хүмүүс гээд эрхийгээ гозойлгож байгаад л сэтгэл нь хөдлөн ярьж байх юм. Эндээс нэг зүйл надад их содон сонсогдсон нь тэдгээр Хазара хүмүүс өөрсдийгөө Монгол хүмүүс гэдгээ мэддэг нь, тэгэж хэлцгээдэг, бодоцгоодог нь… Сэтгэлийнх нь мухарт Монгол гэсэн нэгэн гэрэл гэгээ байгаа болоод л тэр дээ. Аль 15 дугаар зуунд Цагаадайн удмынхнаас үлдэж, хаягдсан хувь заяатнууд. Цагтаа тэр бүс нутгийг хаанчилж, эзэн шиг эзэн нь байсан л хүмүүс дээ. Тэдний хагас зарим нь Цагаадайн удмын Бабурыг даган Энэтхэгт очиж, Энэтхэгийг 3 зyуны турш захирсан хүчирхэг Их Могол гүрнийг мандуулж, Ертөнцийн 7 гайхамшигийн нэг Таж Махалыг ч хүртэл босгож л явсан даа. Даруй 5 зуун өнгөрчихсөн байхад Монголоо санасаар байдаг нь сонин бас бахархууштай, бас эмзэглүүштэй. Сиаядагаас Хазара нарын тухай лавлахад тэд тийм олон биш, Афган хүмүүс их олон бүлэг /шашны голдуу/ болоод хоорондоо байнга тэмцэлдэж байдаг, харин Хазара нар тэдний алинд нь ч ордоггүй, тийм болохоор альных нь ч дэмжлэгийг авдаггүй, ер нь хөдөөгийн зэлүүд тосгоноор голдуу байдаг, амьдрал тийм сайн биш гэлээ.

ХАМГААС ЭРХЭМ ТУСГААР ТОГТНОЛ

Хэдэн жилийн өмнө 2003 оны сүүлээр Виржиниагийн нэгэн хэлний курсэд хамт суралцаж байсан Жамила хэмээх нэгэн уйгар бүсгүй надад гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Дурлал хайрын явдал биш шүү. Тусгаар тогтнолын тухайд юм. Манай анги есөн орноос ирсэн 14 оюутантай, ёстой л интернационал анги. Тэдэн дотроо цасан цагаан царайг нь гил хар үс, хөмсөг эмжиж, гялалзсан хар нүд нь хэзээд очтон байх гал цогтой энэхүү уйгар бүсгүй содон нь. Япон, араб хэл бичигт ус цас, урлаг судлаач мэргэжилтэй, урлагийнхаа талаар үнэхээр өргөн дэлгэр мэдлэгтэй нэгэн. Урт хар үсээ монгол бүсгүй шиг хоёр салаа сүлжин тэртээ дор санжуулна. Ангид шуугилдаж байсан араб, мексик голдуу харчууд түүнийг орж ирэхээр нам гүм болчихно. Яагаад ч юм, намайг Монгол гэхээр бусдаас илүү надад дотно хандаж, уулзах болгондоо “Hi Немо” хэмээн элгэмсэгээр гар барьж, тэдгээр мексик, араб залуус надруу сэм сэмхэн цагаахан атаархалын харц чулуудахад хүргэнэ, түүнийг нь мэдрээд би ч амьхандаа их сэхүүн болчихно оо. Харин, анхандаа Жамила өөрийгөө Туркаас ирсэн гэж танилцуулсан юм. Түүнийг Станбулаас ч юм уу, Туркийн аль нэг мужаас ирсэн гэж бид бодож байлаа. Гэвч хичээл эхлээд удаагүй үед оюутан бүр өөр өөрийн эх орны тухай танилцуулахад асуудал маш хурц болж билээ. Миний ээлж болоход би өөрийгөө Монголоос ирсэн гэхэд Оросын Монголоос уу, Хятадын Монголоос уу, хэмээн нэг нь тодруулан асуув. Харь оронд явж байхад ийм асуулттай олонтаа таардаг тул нэг их сэтгэгдэл төрүүлсэнгүй, би газрын зураг дээр цэгээн цэнхэрээр тодоос тод ялган тэмдэглэгдсэн Монгол орноо нүүр бардам зааж, би эндээс ирсэн гэхэд хэн ч надтай маргаж чадахгүй байгаа юм чинь. Тэгээд монгол бичгээрээ самбар дээр бичин үзүүлж, туурга тусгаар монгол улсынхаа тухай, түүний түүх, соёлын тухай чадах чинээгээрээ ярьж, бас хөөрхөн шоудаад авав.  Жамилагийн ээлж ирлээ. Бид түүнийг Туркийн тухай, Станбулынхаа тухай л ярих байх гэтэл тэр хаана ч байдаггүй эртний соёлтой Уйгур гэдэг улсын тухай яриад эхэлдэг юм байна. Түүнээс газрын зураг дээр өөрийн улсаа заахыг хүсэхэд Жамилагийн цовоо дуу нь зангирч ирээд газрын зураг руу чимээгүйхэн очиж Монголын баруун хилтэй залгаа Хятадын хойт хэсгийн Шинжаан-Уйгурын мужийг заав. Танхимын хаа нэгтээгээс нэгэн мексик залуугийн тохуурхан инээх сонсогдов. Манай ангид Хуан хэмээх нэгэн хятад бүсгүй бас суралцаж байсан юм. Тэрээр ихэд гайхаж, Жамилаг яагаад ингээд байгааг нь үл ойлгосон байдалтай угийн онигор нүдээ улам онийлгочихсон, амаа ангайчихсан сууж байв. Гэтэл хэн нэг нь “Жамила, чи буруу зааж байна, Наадах чинь хятад байна” гэв. Тэгэхэд Жамила багшийн ширээн дээрээс шохой шүүрэн авч ганцхан далайлтаар Хятадын нутгийн тэр хэсгийг таслан хуваагаад “Энэ миний эх орон” хэмээн хоолой цахиртуулан хэлснээ ширээ рүүгээ үсрэн очиж цүнхнээсээ Хятад улсын улаан паспорт гарган Хуан руу чулуудаад нүүрээ даран доош суугаад асгартал уйлчихав. Бүр эхэр татаж ирээд уйллаа. Хэн ч дуугарсангүй, тэр ч бүү хэл хөдөлж ч чадсангүй. Эцэст нь манай багш Лилия хэмээх Польш гаралтай сайхан сэтгэлт бүсгүй Жамилаг аргадан мөрөөр нь тэвэрсээр гарч одлоо. Түүнээс хойш манай ангид ямар нэгэн эх орны тухай яриа огтоос гараагүй юм. Бас бүгдээр Жамилад урьд урьдынхаа илүү онцгойлон хандаж, хүндэтгэж байх болсон шиг санагддаг. Хожим нь мэдэхэд Жамила нөхрийн хамт Хятадаас Японд гарч, хэд хэдэн улс дамжин цагаачлан тэнүүчилсээр АНУ-д саяхан ирсэн, Хятад хэл бичгийг ч маш сайн мэддэг нэгэн байсансан. Яг ийм түүх бидний мах цусны маань тасархай болох өвөр монголчуудад мөн ч олонтаа  давтагддаг байх даа. Энэ түүхийг би зүгээр нэг сонирхуулах гэсэнгүй. Тусгаар тогтнол гэдэг ямархан их үнэ цэнэтэй болохыг, хүний зүрх сэтгэлд эх орон нь ямархан их орон зай эзэлдэг тухай би тэгэхэд мэдэрч билээ. Хэрвээ өнөөдөр Монгол минь ядуу, чадуу ч гэсэн туурга тусгаар орон байгаагүйсэн бол би тэр уйгур бүсгүй шиг зүрх сэтгэлдээ мөнхийн шарх, дарамттай, бас л түүн шиг самбарын өмнө, газрын зургийн өмнө хэлэх үггүй бүлтэлзэж л байсан байх даа. Хүн байгаа юмандаа сэтгэл ханачихдаг болохоор бид тусгаар тогтнолынхоо үнэ цэнийг тэр бүр мэдэрч, сэрдэггүй юм билээ дээ. …Өнөөдөр харьд суугаа монголчууд хааяа нэг баяр ёслол тэмдэглэж, ганц нэг шил юм задлаад сэтгэл хөөрөөд суухаараа эх орон, элгэн нутаг, эцэг эхийн тухай дуулахгүй өнгөрөх нь үгүй юм. Тэгээд тийм дуугаа дуулахаараа ихэнхийнх нь хоолой зангирч, нүд нь бүрэлзэнэ. Эргээд санах эх нутагтай, эх оронтой байх сайхан юм аа. Хамгийн гол нь минийх гэж хэлэх эх оронтой нь чухал юм. Түүний ядуу чадуу нь чухал биш, хөгжүүлэх эсэх нь эзэн
болсон бидний хэрэг. Жамила бүсгүй шиг сэтгэл нь байлаа ч зүтгэл нь хэрэгжихгүйн эмгэнэл бидэнд үгүй юм. Харин энэ тусгаар тогтнол ямар үнэ цэнээр, өртөг золиосоор олдсоныг бид хааяа ч болов санаж, түүнийхээ үнэ цэнийг мэдэрч байх хэрэгтэй юм. Бид эзэн нь болсон эх оронтой, гишгэх газар шороотой хүмүүс юм даа. Харин хэр зэрэг эзэн байх нь огт өөр асуудал билээ. Хятад, Төвдүүдэд хавчигдаж, хяхагдсан Дээд монгол оюутнууд Төвд оюутнуудтэй муудалцвал “Дэлхий дээр Төвд нэртэй улс байдаггүй, харин Монгол нэртэй улс байдаг юм гэж омгорхож, ганц дуугүй болгодог” гэнэ. Монгол улсын тусгаар тогтнолын үнэ цэнийн талаар энд олон тайлбарын ч хэрэггүй байна. Гэтэл харин бидний байж байгаа царай юусан билээ. Юун тэр мөрөөдөлтэй манатай. Хавчигдаж хяхагдаж, мөхөж сөнөж байгаа садан төрлүүдийнхээ тухай санаа тавих нь бүү хэл өөр хоорондоо хэмлэлдээд л, булаацалдаад, хулхидацгаагаад л, луйвардацгаагаад л, бие биендээ хий хоосон томорцгоогоод л, улс орон  өнөөдрийнх шиг ийм хэвээр байвал…, тэдгээр Зүүн гарын монголчуудын ганц мөрөөдөл нь биелэх ямар ч боломжгүй, аргаа барсан найдваргүй мөрөөдөл байсаар байх нь дээ. Ер нь харь оронд буй монгол угсаатнуудын нийтлэг мөрөөдөл энэ л болов уу. Тэгсээр горь нь тасарч мөхөх вий дээ. Нийтлэг эрх ашгийн тухай мэдээлэл, түүнийг мэдрэх мэдрэмж, зөн аль хэзээ бидний тархи толгойноос нь арчигдчихсан юм бол?

Б.Номинчимэд