-Бид өмнөх олон ярилцлагуудаараа үндэсний үзэл, уламжлал, Чингис хааны үеэс эхтэй улс төрийн гүн ухаан, бодлогын тухай хөндөж ярьж байсан. Тэгвэл яг хэдий үеэс Монголын уламжлалт улс төрийн үзэл, онол, бодлого төрийн төвшинд алдагдаж ирсэн бэ?

-Монгол улсынхаа түүхийг бүхэлд нь тандаж үзэхэд 1575 оноос хойш, ялангуяа шар малгайтны шашин түгэн дэлгэрэх болсон цаг мөчөөс хойш зуу гаруй жилийн дараа Манжийн колоничлол манай оронд тогтносон гэдэг асуудал цаг ямагт бидний анхаарлыг татдаг билээ. Манжийн эзэн хаан Монгол улсыг Манжийн хааны эзэгнэлийн улс хэмээн томъёолохдоо хоёр чухал чиглэлийг хорлонт бодлогодоо байнга баримталж ирсэн. Нэг чиглэл нь, Монгол улсын улс төрийн тогтолцоог, мөн түүний эдийн засгийн дэглэмийг лут колоничлогч төр засгаар атгах явдал байсан бол, хоёр дахь чиглэл нь нийт монголчуудын оюун ухаан сэтгэлийг шар малгайтны шашинаар мунхагжуулж хөтлөх чиглэл байсан ажээ.
Манжийн эзэн хаан Монгол улсыг эзэгнэлийнхээ хүрээнд багтаахдаа өмчит их Монгол улсыг булшлах, улмаар мөнх тэнгэрийн үзлийг нь умартуулах бодлогыг 200 гаруй жилийн туршид хэрэгжүүлж ирснийг бид онцолж үзэх ёстой. Өмчит их улс гэсэн ойлголт нь хас их төртэй салшгүй холбоотой бөгөөд энэ нь төрт ёсны үзэлд тулгуурлаж байдгийг Манжийн эзэн хаан мэддэг байжээ. Тийм ч учраас төрт ёсны үзлийг мартагдуулах замаар хас их төрийг устгах асуудал Манжийн эзэн хааны өмнө тавигдсан юм. Ийнхүү өмчит их улсыг булшлах, хас их төрийг тонилгох явдал Манжийн колоничлогчдын хорлонт бодлогын эрхэмсэг дээд зорилго болж хувирав. Энэхүү бодлого таван жилээр биш, тавин жилээр биш, 200 гаруй жилийн турш маш удаан   хугацаагаар   амилсны гайгаас болж, Монгол орон 1911 оны үед дэлхийн түүхээс бүрэн арилахын даваан дээр тулж очсон байв.

-Монголчууд жинхэнэ утгаараа колони улс байж үзсэн. Колони байх 200 гаруй жилийн түүх бол улс орны хөгжлийн түүх яавч биш байсан. Монгол дахь 200 гаруй жилийн колони улсын түүхийг та юу гэж тодорхойлох вэ?

-Манжийн колониализм нь Монгол орныг өнөөгийн улс төр, эдийн засгийн ухааны ойлголтоор тайлбарлавал   Монгол  улсын нэмүү “бүтээгдэхүүнииг элдэв” гувчуур, татварын хэлбэрээр дээрэмдэж авах, наймааны олон заль мэхээр монголчуудыг байнга монжих аргаар монгол түмнийг ядууруулах чиглэлийг маш шийдэмгий хэрэгжүүлж байжээ.

Ийм айхавтар хорлонт бодлогоо тогтмол хэрэгжүүлэхийн тулд Монголчуудын сэтгэл, оюун ухааныг мунхагжуулах их үйлсийг шар малгайтны шашинаар амилуулж чадсан гэдгийг бид хэлэх ёстой. Шар малгайтны шашин нь Их Монгол түмнийг гэгээн ухаан, төв сэтгэл хоёрыг дээдэлж, улмаар ухаант сэтгэлийг мөрдлөгө болгодгийг сайн мэдэж байсны хувьд эдгээр гурван оюуны чухал ундрагыг монголчуудын тархи толгойноос тонилгох явдлыг мөн ч нарийн аргаар хийж чадсан гэлтэй. Тухайлбал, гэгээн ухааныг мунхаг ухаанаар, төв сэтгэлийг атгаг сэтгэлээр сольж, ухаант сэтгэлийг балайрлаар халж амжжээ.

Их монголчуудын олон мянган жилийн туршид амьдралаар төлөвшсөн гэгээн ухаан нь гэрийн онолоор, чин үнэнээр, чу үнэнээр, хажир үнэнээр баяжигдаж, улмаар арга билгийг эзэмших, үнэн худлын зөв бурууг ялгах, ерөнхий асуудлуудыг тунгаах, сэтгэлээ шинжлэх, авъяас чадвараар дээрх гэгээн ухаан нь улам баталгаажсан ажээ. Гэгээн ухааныг мунхаг ухаан болгож хувиргах үйл явц 100 гаруй жил үргэлжилсэн бөгөөд үүний үр дүнд монголчууд маань ерөнхийг умартаж, арга билгийг орхиж, сэтгэлээ чагнах авъяас аажмаар унтарч эхэлсэн билээ. Ийнхүү мунхаг ухаан монголчуудын дунд дуурайх, сүсэглэх төрх байдлыг түгээсэн байна.

-Монголчууд аж төрөх, байгалиа хамгаалах, бүр хүүхдээ хүмүүжүүлэх гээд бүх зүйл дээр өөрийн гэсэн уламжлалт ёстой байсан. Монголчууд лав уул усаа хамгаалж байна гээд уулын мухарт өндөр өртөгтэй, хэнд ч хэрэггүй олон суварга босгодоггүй байсан. Уул тахих нэрийдлээр хичнээн машин, хичнээн хүний хөл эргэн тойрны байгалийг сүйтгэж байгаагаа уул тахигч “байгаль хамгаалагчид” маань ер анзаардаггүй. Уулын орой бүр дээр шил, хогонд дарагдсан чулуун овоо. Онцгой содон мод бүрт эрээн мяраан хадаг ороолгоостой.

-Шарын шашин гэгээн ухааныг унтраах явцдаа монголчуудын төв сэтгэлийг атгаг сэтгэл болгож хувиргах их ажлыг давхар хийжээ. Их монголчууд зөвхөн ерөнхийг төдийгүй бас тодорхой бүгдийг сайн ойлгодог, авах гээхийн ухааныг мэддэг, ажил үйлсээ үргэлж танддаг тийм гоц авъяаслаг хүмүүс байсан гэдгийг шарын шашинтнууд мэдэхийн дээдээр мэдэж байв. Шарын шашин монголчуудын дунд авах гээхийн ялгалыг мартуулах, аргыг хүч лүгээ сөргөлдүүлэх, үйлээр нь биеийг нь магтуулах зэргээр атгаг сэтгэлийг улам лавшруулж, улмаар монголчуудын төв сэтгэлийг тонилгож чадлаа. Хэрэв мунхаг ухаан нь дуурайх, сүсэглэх явдлыг түгээдэг бол атгаг сэтгэл нь худал хуурмагийг дээдлэх явдлыг улам товойлгосон гэлтэй. Монгалчуудын дунд эрх мэдэл, өмч хөрөнгө, хэргэм цол булаалдах явдал асар их амь бөхтэй орших болсны шалтгаан нь чухамдаа мунхаг ухаан, атгаг сэтгэл хоёртой салшгүй холбоотой байсан гэдгийг бид зориуд онцолж хэлж байгаа юм.

-Бэлчээрээс үүдэн бие биентэйгээ муудалцах явдал өмнө нь ерөөс байхгүй байсан болов уу гэж бодож байна.

-Дуурайх, сүсэглэх явдал засаг төрийн төвшинд гадны хууль заавруудыг хуулбарлах, Их Монгол улсын хууль зарлигуудыг  бүрэн мартагдуулахад хүргэсэн бол худал хуурмаг араншин бусармаг үйлсийг дэвэргээж, монголчуудыг их төрийн үйлсэд шударга зүтгэдэг ёсыг таслан зогсооход хүргэлээ. Ингэж Манжийн колоничлогчид төрт ёсны үзлийг мунхаг ухаанаар булшилж, мөнх тэнгэрийн үзлийг атгаг сэтгэлээр мартуулж чадсан шарын шашны гайхамшигт увдисыг шагшин магтдаг байв.

Их Тэмүжин Чингис хаан Их Монгол улсыг сүндэрлүүлэхдээ ёс журам, үнэн шударга гэсэн хоёр лут шалгуурыг амилуулж, Алтан ургийнхны алтан хайрцагны бодлогыг Их Монгол улсын төрийн дээд бодлого болгон өргөмжилсөн байв. Энэхүү бодлогын гол чиглэл нь Монгол түмнээ асарч, энхжүүлэх явдал байв. Энэ нь Их Монгол улсыг төвшин сайхны нийхэмээр бадраах агуу үйлс болон хувиржээ. Гэтэл таван зуун жилийн дараа, өөрөөр хэлбэл, 1700 оноос эхлэн Манжийн колоничлогчид ёсжурмыг хуулбар хууль заавруудаар орлуулж, бусармаг үйлсээр үнэн шударгыг халуулж, улмаар Алтан ургийнхны Алтан хайрцагны бодлогыг таягдуулж, түүний оронд Манжийн колоничлогчдын хорлонт хар хайрцагны бодлогыг сүндэрлүүллээ. Энхэүү бодлогын гол зорилго нь чухамдаа Монгол түмнийг зовлонд унагаж, туйлын хоцрогдолд өртүүлэхэд чиглэгддэг болов.

-Ёс журмыг хуулбар хууль заавруудаар орлуулна гэж та их аргагүй үнэн. Өнөөгийн төрийн гаргаж буй хууль нийгэмд хэрэгжих нь тааруу байгаагийн гол шалтгаан нь монголчуудын уламжлалт ёс журмыг хайхраагүй орхисонтой холбоотой болов уу. 13-р зуунд Их Монгол улсын үед төрийн бодлого, шийдвэр ямар ямар шинжийг өөртэй агуулж байсан бэ?

-Их Монгол төрийн хэрэгжүүлдэг Алтан хайрцагны бодлого нь дөрвөн чухал шинжийг өөртөө агуулсан байв. Тухайлбал, үр ач нарыг хүмүүжүүлж сургах, егүүтгэлгүй сэтгэлийг угаас барих, бүх улс иргэнээ энхжүүлэх, их багшийн санааг асууж нэгтгэх гэсэн дөрвөн шинжийг бид зориуд дурьдаж байгаа юм. Егүүтгэлгүй сэтгэлийг барина гэдэг нь Алтан хайрцагны бодлогын хүнлэг шинжийг илтгэдэг бол бүх улс иргэнээ энхжүүлэх нь хас төрийн гадаад бодлогын улс төрийн чиглэмжийг илэрхийлдэг байв. Хэрэв их, багын санааг асууж нэгтгэх нь төрийн их бодлогын ардчилсан шинжийг харуулж байгаа бол үр ач нарыг хүмүүжүүлж сургах нь хас их төрийн нийхэмсэг шинжийг товойлгодог байна.

-Улмаар энэ бүх ёс журам Манжийн колоничлолын үед алдагдсан гэсэн үг үү?

-Хас их төрийн Алтан хайрцагны бодлогыг сөргүүлж Манжийн колоничлогчид хар хайрцагны бодлогыг 200 гаруй жил хэрэгжүүлэхдээ их, багыг бүгдийг нь мөлжих, улс иргэдийг хооронд нь хагралдуулах, хүүхэд багачуудад боловсрол олгохгүй  байх  Монголчууд бие биенээ хорлож егүүтгэх гэсэн чиглэл нэн амжилттай хэрэгжсэн ажээ.

Их Монгол улсын тулах дөрвөн цэг гэсэн чухал ойлголт нь улс гүрнээ бүрэн бүтэн баллахад чиглэгдсэн гэдгийг манай түүх харуулсаар байгаа. Ийм дөрвөн цэгийг дурьдвал, “Эеэ хичээж цул  жаргах, түшмэдээ өргөж осолдхгүй явах, өглөгөө өгч олноо нэгтгэх, цэргээ асарч хүчээ  зузаатгах” гэдгийг дөрвөн тулах цэг  хэмээн тодорхойлж байжээ.

Манжийн колончилогчид Их Монгол улсын тулах дөрвөн Цэгийг  түүхийн хог новш руу чулуудаж хаяв. Саяын дурьдсан дөрвөн тулах цэгийн оронд өөр бусармаг ёсыг монголчуудын дунд хэвшүүлэв. Тодруулбал, Монгол түшмэдүүдийг хээл хахуульд улам дасгах, Монгол улсыг цэрэггүй болгох, монголчуудыг хооронд нь тэмцэлдүүлэн бие биеийг нь хядуулах горимыг тогтоож чадлаа. Бидний дээр дурьдсан Манжийн агуу колоничлол шарын шашинтай хавсарч Их Монгол улсыг 200 жилийн дотор яаж хамгийн хоцрогдсон орон болгон хувиргаж чаддагийг бид заавал нэгтгэн дүгнэж хойч үеийнхэндээ хэлж үлдээх ёстой. Ийм чиглэлийг бид гаргаж тавихдаа Их Тэмүжин Чингис хааны Алтан хайрцагны бодлогыг Манжийн колоничлогчдын амилуулсан Хар хайрцагны бодлоготой жишиж харуулах арга зүйг хэрэглэсэн  гэдгийг дурьдаж хэлэх учиртай. Иймэрхүү харьцуулсан судалгааг том бодлогын загвараар харуулах явдал өнөө үед чухал болоод байгааг энэ дашрамд дурьдая гэж бодлоо.

-200 гаруй жил үргэлжилсэн Манжийн колоничлолын дараах Монголын түүхэн замналыг үнэн мөнөөр нь нээн илрүүлэхийн тулд гэж үү?

-Тийм ээ. Дээрх судалгааг бид 1990-ээд онд хийсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцүүлж бас өөр нэг судалгааг гүйцэтгэсэн юм. Энэхүү судалгааг зэрлэг атлаа монжооч зах зээлийн капитилизмын загвар гэж нэрлэсэн. Ямар учраас Монгол улс 200 гаруй жилийн туршид Манжийн колоничлолд өртсөнөө, дараа нь Зөвлөлтийн далд колони болж, улмаар 1990-ээд онд Барууны шинэ маягийн колониализмд өртөх ёстой юм бэ гэдгийг судлах шаардлага зүй ёсоор тавигдлаа. Хэрэв Манжийн колоничлолын хорлонт бодлогыг манай Алтан ургийннхны Алтан хайрцагны бодлоготой жишиж илрүүлэх арга зүйг хэрэглэсэн бол Барууны далд колониализмыг Марксизм-Ленин-измийн арга зүйгээр, Зөвлөлтийн далд колоничлолын загварыг ашиглаж, барууны шинэ маягын колониализмын дүр төрхийг илчлэх явдал ялангуяа манай төрийн том бодлогод чухал ач холбогдолтой болсон гэдгийг хэлэх ёстой. 1990-ээд оны эхэнд Монголчууд бид л ямар загвараар явж байгаагаа ойлгохгүй явсан болохоос биш, Барууны том том улстөрчид Монгол улсын либерал зах зээлийн загвараар Барууны шинэ маягийн колониализм руу татаж оруулах бодлогоо аль хэдий нь бодож олсон байжээ.

-Монгол улс Социализм нэрээр Зөвлөлтийн далд колони байсан, одоо либерал ардчилал нэрийн дор том гүрнүүдийн далд колони улс хэвээр байна. Үнэндээ Монголд социализм ч байгаагүй, чөлөөт зах зээл ч байхгүй гэсэн үг байх нь ээ.

-Гадны либерал-монетар монжооч зах зээлийн хорлонт бодлогын загварыг бид 1990-ээд онд олж тогтоосон. Үүнийг тогтоохдоо Барууны улс төр, эдийн засгийн ухааны 13 шалгуур үзүүлэлтийг ашиглалаа. Бидний судалгааны гол үр дүнг дараах байдлаар томъёолсныг зон олондоо толилуулъя. Тухайлбал, манай том намуудын хучин чармайлтаар Олом Улсйн Валютын Сангийн баримталдаг либерал-монетар зах зээлийн бодлогыг Монгол Улсын долоон засгийн газар гадны зээл тусламжаар хэрэгжүүлж ирсэн. Капитализмын бүхий л согог өвчнүүд (ажилгүйдэл, инфляци, төсвийн алдагдал, ядуурал, гэмт хэрэг, авилгал) либерал-монетар зах зээлийн бодлогын ачаар Монгол улсын газар хөрсөн дээр хүчээр тулгагдан төлөвшйж тогтлоо.
Өрнөдийн либерализм 300 гаруй жилийн түүхтэй бөгөөд туршлагатай. Либерализм нь Монгол улсад либерал-монетар зах зээлийн бодлого, либерал номлол, либерал намууд, либерал ардчилал гэсэн дүр төрхтэйгээр гарч ирлээ. Намууд зөвхөн либерал үзэл, либерал ардчилал гэсэн ухагдахуунуудад анхаарч байсан болохоос бйш, либерал-монетар зах зээлийн бодлогыг боловсруулахад оролцож байгаагүй. Эл бодлогыг гадаад санхүүжилтынх нь хамт Олон Улсын Валютын Сан цохон хэлэх хэрэгтэй. Либерал-монетар зах зээлийн бодлого / Л МЗЗБ/ нь макро эдийн засгийн 13 хэмжүүрүүдтэй болсон.

-Үүнийг далд колоничлогчдын далд бодлого гэж тодорхойлж болох уу? Та үүнийг тодорхой тайлбарлаж өгөөч?

-Макро 13 хэмжүүр нь улс төрийн том чиглэмжийг амилуулахад чиглэгдсэн. Гадны зээл тусламж, төгрөгийн ханшны уналт хоёр нь макро хэмжүүрүүдийн гол зангидагч оньс нь мөн. Энэ хоёр оньс нь тус бүрдээ нийгэм, эдийн засгийн чухал чухал үйл явцуудыг залуурддаг увидастай юм. Эдгээр оньсын талаар бидний арваад жилийн өмнө хийсэн дүгнэлтийг толилуулъя: “Хэрэв төгрөгийн ханшны уналт нь хэрэглээний үнийн дээшлэлтийг, нийт мөнгөний бүтэц хөдөлгөөнийг залуурдаж, улмаар хөдөлмөрийн үндэсний бүтээмж, өрхийн бодит хэрэглээ, үндэсний бодит хуримтлал гурвыг таягдсан бол гадны зээл тусламж нь гадаад худалдааны алдагдал, улсын төсвийн байнгын хомодол, хөрөнгө оруулалтын ДНБ-д эзлэх хувийн жинг агдлан барьж, шинэ маягийн колоничлолын орд харшийг босгов” гэжээ.

Монжооч зах зээлийн загвараар шинэ маягийн колоничлогчийг долларын зээлээр амилуулах, үнэ цалингаас заавал түрүүлж өсөх хоёр лут чиглэл бидний дээр дурьдсан 13 макро хэмжүүрийн гадна талд, гэхдээ гаднынхны явуулдаг хар хайрцагны бодлогын дотор хадгалагдан үлдсэн гэдгийг хэлэх ёстой.

Барууны үзэл сурталчид бидний саяын дурьдсан бодлогоо эдийн засгийн либерализм (эдийн засгийн эрх чөлөө, хувийн өмч)-аар, улс төрийн либерализм {төрийн гурван өндөрпөг, улс төрийн шинэтгэл, бүх нийтийн сонгууль, хүний эрх, эрх чөлөө)-аар, нийгмийн либерализм (чөлөөт өрсөлдөөн, чөлөөт мөлжлөг)-аар халхавчлан гоёж чимдэг. Аливаа улс төрийн нууцлаг загварууд төрийн бодлогын төвшинд өргөмжлөгдмөщ төрийн оньс хөшүүргүүдтэй холбогдож сүрхий далд агуулгатай болж хувирдаг. Ийм агуулгууд нь чухамдаа том хүчирхэг гүрэн бага буурай орнуудыг улс төр-эдийн засгийн эрхшээлд оруулахад шууд чиглэгддэг юм. Тийм ч учраас улс төрийн чиглэмж бүхий загваруудыг илчлэхэд нэн бэрхшээлтэй гэдгийг бид өөрийнхөө гашуун туршлагаар мэдэрсэн гэлтэй.

-Өнгөц харахад Монгол улс ардчилсан засаглалтай, чөлөөт зах зээл бүхий үлгэр жишээч улс. Үнэндээ эдийн засаг нь өөдөлдөггүй, ядуурал, авлигад автсан том гүрнүүдийн тоглоом бүхий далд колони улс.

-Зөвлөлт Холбоот Улсыг социалист том улс биш чухамдаа далд колоничлогч гүрэн болчихсныг тогтоохын тулд миний хувьд 18 жил шаардагдсан бөгөөд хэрвээ Монгол төртэйгээ харьцуулж үзвэл үүнийг 1921 оноос тоолвол бараг 57 жилтэй тэнцэхүйц болж байгаа юм. Зөвлөлт гүрний далд колониализмын загварыг илчилсэн явдал хожим либерал-монетар чиглэмжийн шинэ маягийн колониализмыг судалж илрүүлэхэд хамаагүй бага хугацаа шаардагдсан билээ.

Зах зээлийн эдийн засгийг судлах олон төслүүд тврийн санхүүжилтээр хэрэгжсэн гэдгийг би мэднэ. Гэхдээ дээрх төслүүд хэзээ ч шинэ маягийн колоничлол нь монжооч зах зээлийн загвараар амилна гэдгийг илчилж чадаагүй юм шүү. Манай судлаачид том судалгаануудыг том бодлого руу оруулах тэр арга зүйг эзэмшиж чадаагүй байгаа гэдгийг хэлэх нь зөв болов уу. Том судалгааг зөвхөн экономиксын сурах бичгийн төвшинд явуулах нь үнэхээр хангалтгүй. Их дээд сургуулийн профессорууд дотроос улс төр, эдийн засгийн ухааныг зөвхөн сурах бичгийн төвшинд ойлгож явдаг профессорууд, доцентууд олон байсан. Харин эдний дотроос улс төр, эдийн засгийн ухааныг нийгэм-эдийн засгийн бодлогын төвшинд тайлбарлаж сурталчилдаг профессорууд манайд тун цөөхөн байсан шүү. Ийм лут профессоруудын тоонд би хамгийн түрүүнд профессор, доктор У.Камбарыг оруулдаг байв. Профессор У.Камбарын хэрэгжүүлж байсан улс төр, эдийн засгийн судалгаанд цаад утгаараа нийгэм, эдийн засгийн бодлоготой шууд холбогддог байснаараа нэн чухал ач холбогдолтой болж байсан гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх. Үүнтэй уялдуулж профессор У.Камбарын хийсэн нийгэм, эдийн засгийн үечлэл, капатилист биш замналын асуудал гоц ач холбогдолтой болсон гэдгийг хэлэх ёстой.

-Профессор У.Камбар ямар дүгнэлтийг гаргасан бэ?

-Либерал-монетар монжооч зах зээлийн бодлого нь Монгол улсад дангаараа биш чухамдаа Их Оросын далд колоничлолын бодлоготой, Их Хятадын далд колоничлолын бодлоготой хавсарч хэрэгжсэн билээ. Ийм учраас Монгол улсын сүүлийн 20 жилийн хөгийнжлийн том том үйл явцуудыг бид гадны гурван давхар далд колоничлолтой холбож авч үздэг юм. Гадны гурван колониализм нь шарын шашинтай хамтарч Монгол улсыг хүн төрөлхтний түүхээс арчиж хаях эцсийн шатны их үйлсдээ шуударч орсон гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх. Өнөө үед Монгол улс байх уу, үгүй юу гэдэг хувь заяаны их асуудал дэвшигдэж тавигдлаа. Харин манай хоёр том улс төрийн нам, төрийн гурван өндөрлөг саяын дурьдсан аймшигт хувь заяаны асуудалд ер нь анхаарлаа хандуулахгүй яваа гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Өнөөгийн эрх баригчид маань далд колоничлолыг огт ойлгоогүйгээс гадна бүгдээрзэ шарын шашинд тархи толгойгоо захируулснаас болж өнөөг хүртэл үзэл бодол нь төлөвшөөгүйгээс гадна ямар ч итгэл үнэмшил байхгүй туйлшран гэлдэрч явна.

-Шарын шашин 200 гаруй жилийн турш Монголыг Манжийн колони улс байлгахад тусалсан. Мунхаг, мухар сүсэгт автсан ард түмэн эрх чөлөөгүй дасал болсон амьдралаасаа гарах арга зам хэзээд мөхөс байдаг.

-Гадны том империалист колоничлогчид гүрнүүд Монголын төрөөр яаж тоглож молигддог болсныг бид “Эрдэнэтийн үйлдвэр”, Оюутолгойн ордоор, бас Тавантолгойн ордоор жишээлж ухаарч мэдэх ёстой. Гэтэл гаднынхны зальжин хөрөнгөтнүүдийн далд урхинд цөмөөрөө орж, Монголын ард түмний өмч болсон стратегийн ордуудаа гадны зальтангуудад зүгээр өгчихөөд байгааг жирийн иргэд хүртэл мэдчихэзд байна. Их Монгол улсын 15 сая кв км их нутаг улсыг хулгайлсан Оросын том колоничлогчид, бас таван сая кв км том нутгийг дээрэмдэн эзэгнэсэн Хятадын лут колоничлогчид өнөө үед Их Монгол улсын гал голомт руу яаж улайран дайрч байгааг бид бүгд сонин хэвлэлээс, радио телевизээс олж харсан билээ. Их Монгол улсынхаа түүхийг, Их засгийнхаа явуулсан аугаа лут бодлогыг бид “Хөх толбо” сониноор дэлгэн тавьсан явдал Орос, Хятадын  Хятадын колоничлогчдын дургүйг айхавтар хүргэж байгааг бид олж мэдсэн. Тэглээ ч гэсэн бид түүхэн бодит зүйлийг үнэн мөнөөр нь гаргаж тавих учиртай. Монголчууд бид хоёр том хөрш гүрэндээ хулгайлан дээрэмдүүлсэн асар их газар нутгаа эргүүлэн нэхэмжлэн авах бүрэн эрх нь монголчууд бидэнд хэвээр байгаа гэдгийг сонордуулан мэдэгдье.

-Манжууд 300 гаруй жилийн өмнө Монголын ноёдыг эв нэгдэлгүй болгох гэж олон аймаг хошуунд хуваан бутаргаж байсан түүх бий. Манжийн үеэс улбаатай өнөөгийн засаг захиргааны зохион байгуулалт монголчуудын эв нэгдэлгүй байдал, жалга довны үзлийг бий болгож байгаа болов уу. Ингээд олон зүйл дээр жишиж бодоход тэртээх 13-р зуунаас үлдсэн уламжлал гэхээс илүү колоничлогч гүрнүүдийн хорлонт бодлогууд л бидний хувьд уламжлал болон үлджээ.

-Монгол улсыг зах зээлд шилжүүлэх, бас зах зээлийн шилжилтээр далимдуулж Монгол улсыг хохироох оролдлого сүүлийн хорин жилд тасралтгүй үргэлжиллээ. Ийм аймшигт шилжилт, хорлонт оролдлого эдийн засгийн лут лут ухагдахуунуудаар, бас долларын зээлээр, мөнгөний ханшаар хавсран хэрэгждэг хамгийн балай загвар манай улсад амилчихсан гэдгийг хэлье. Монгол улсад далд колониализм 70 жилийн турш амилан оршин тогтночихоод байхад манай том том лийдрүүд үүнийг огт харалгүйгээр монгол улсад социализм гэдэг явуургүй тогтолцоо бий болсон гэж олон түмний тархийг угааж, улмаар зах зээлийн хэмээх гайхамшигтай гоё тогтолцол руу орохоор болсон гэдгийг түмэн олондоо магтан сонордуулсаар эцсийн эцэст монжооч зах зээлийн хамгийн зэрлэг колониализм руу улс орноо оруулчихсон байлаа. Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийн цаана ямар үйл явцууд өрнөсөн бэ гэдгийг бид товчхон толилуулъя гэж бодож байна. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд нийт хөрөнгө оруулалтын эзлэх хувийн жинг долларын зээлээр агдлан атгахдаа уул зээлийн өмч хувьчлалтай холбож улмаар шинэ маягийн колониалист мөлжлөгийг төлөвшүүлсэн байна. Өнөө үед манай бүх эрх баригчид, хоёр том нам цаг үргэлж л гадаадын хөрөнгө оруулалтыг л яриад байгаа. Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг монголчуудын язгуур эрх ашигаас дээгүүр тавьсан учраас манай стратегийн ордуудыг гадны колоничлогчдод бараг зүгээр шахав өгчихөөд байгаа. Ингээд мөнөөх өмч хувьчлал нь эцсийн дүнд стратегийн том ордуудаа гадны колоничлогчидын хувийн өмч болгох үйл явц болж хувирлаа. Ингэж эдийн засгийн валютаризм манайд тогтчихоод байна.  Монжооч зах зээлийн шилжилт гэдэг нь доллар-төгрөгийн ханшийг либералчилна гэсэн утгаар хэрэгжсээр эцсийн дүнд ямар ч хяналтгүй инфляци болон хувирч, улмаар анархижилтыг төгс төлөвшүүлсэн. Дээрх үйл явцууд нь колониалист мөлжлөгийн оньсоор дамжиж Монгол улсын нэмүү бүтээгдэхүүнийг гадны хөрөнгө оруулалтаар луйвардуулж, Монгол улсыг их өрөнд унагах үйл явц эрч хүчээ авлаа. Ийм том үйл явцын цаана өмчийн дээрэм, авлига, мафийн хуйвалдаан, том албан тушаалуудын дажин, чухамдаа аймшигт шунал дээр өрнөн бадарч байна. Цөөнхийн хөрөнгөжилт, олонхийн ядуурал, төрийн дампуурал эцсийн дүнд Монгол улсыг сүйрэл рүү, мөхөл рүү түлхэж оруулаад байгааг бид хэлэх ёстой.

-Халимагууд гэж чухамдаа хэн юм бэ? Хэзээнээс Монголоос тасраад тэр хол очсон улс юм бол?

-Манайхан халимаг гэж нэрлэдэг. Үүнийг хальж гарсан гэсэн утгатай үг хэмээн олон судлаачид үзсэн байдаг. Оросууд Калмык гэдэг. Түрэгүүд болохоор Калмак гэдэг нь үлдэгдэл гэсэн утгатай үг бололтой. Энэ хүмүүс бол Европод амьдарч байгаа Азийн ард түмэн. Тэр талаараа аялал жуулчлал төдийгүй бүх л талаараа сонирхол татдаг. Энэ ард түмэн 400 гаруй жилийн түүхтэй. Тухайн үеийн засаг захиргааны ойлголтоор Дөрвөн Ойрадын чуулган буюу Алтайн цаана Тэнгэр уулын хойд талын тэр их өргөн уудам нутагт амьдарч байсан дөрвөн ойрадуудын тасархай. Тэндээс анх 1607 онд Торгуудын Хо Өрлөг, Дөрвөдийн Далай тайш нар харъяат иргэдээ аваад Эрчис мөрнийг уруудаж шинэ газар нутагт суурьшсан түүхтэй. Тэр нутаг бол Оросын захын хотуудтай хаяа нийлдэг байж. Манай тод монгол бичгээр буй сурвалжид Орын ганц мод гэдэг газар суурьшсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Оростой хил залгаа очсон болохоор гэрээ хэлэлцээр хийгээд амар тайван аж төрөхөөр суужээ. Очсоноосоо хойш хоёр жилийн дараа ийм гэрээ хэлэлцээр хийсэн байдаг. Яг тэр оноос тоолоод халимагууд. Орост сайн дураар нэгдсэний 400 жилийн ой гэж энэ жилийг яриад байна л даа.

-Нээрээ халимагууд Орост нэгдсэний 400 жилийн ой өнөө жил болж байгаа гэж байсан. Гэрээ байгуулаад дагаар орсон хэрэг үү?

-Яг дотор нь орсон субьект биш л дээ. Түүхийн туршид Халимаг хаант улс хэмээх улсыг байгуулж байсан ард түмэн. Тийм нэрийн дор бие даасан байдлаа маш олон жил хадгалж ирсэн байдаг. Халимагууд 1628 оноос цаашаа шинэ газар нутаг хайлгахаар элч илгээсэнд Урал, Ижил мөрний дунд хэсэгт маш сайхан тал нутаг байна гэсэн мэдээтэй иржээ. Байгаль, цаг уурын хувьд Монголын тал хээртэй төстэй, бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэхэд тохиромжтой, ан гөрөө ихтэй тийм газар. Тэнд хүч муутай овог аймаг байсныг цохиод очиж суурьшжээ. Би тэр газраар нь явж байсан л даа.
Европын чийглэг, намагтай газрын наагуур Төв Азитай холбоотой нэг том хөндий бий. Европ, Азийг холбосон энэ хөндий явсаар байгаад цаашаа Ижил, Урал, Дон, Дунай мөрөн хүрээд дуусдаг. Өмнө нь Хүннү, Жужан (Авар)-ууд яг л тэр замаар нүүж байсан тэр зам л даа.

-Одоогийн байгаа нутаг уу?

-Тийм ээ. Гэхдээ тухайн үеийн үндсэн нутаг бол Уралаас Ижил мөрний сав. Яваандаа улам цааш тэлсээр Ижил, Дон мөрний өргөн уудам нутагт амьдарч байгаа ард түмэн. Халимагуудыг бид 1607 онд нүүсэн торгууд, дөрвөдүүд гэж ойлгож болохгүй. Яагаад гэвэл бидний судалгаагаар 1750-аад он хүртэл 140 гаруй жилийн дотор их, бага өсөн нүүдэл ар араасаа тийшээ очсон байна. Янз бүрийн шалтгаантай л даа. Жишээ нь, тухайн үеийн Торгуудын хоёр дахь хаан болох Шүхэр дайчин Зүүнгартай гэрээ хийх бодлогоор өөрийн албат, ах дүү нараа аваад очсон байна. Зүүнгарт ялагдсан нэг ноён өөрийн харъяатуудаа аваад тийш нүүсэн гэх мэт олон шалтгаан бий. Ингэсээр байгаад Зүүнгарын ойрадуудын нутагт байсан үндэстэн, угсаатны бүрэлдэхүүн их бага ямар нэгэн хэмжээгээр Халимагт очжээ. Одоо Халимагийн хүн амыг бүрэлдэхүүнээр нь аваад үзвэл торгууд, дөрвөд хоёр дийлэнх нь болж байна.” Хошууд, цорос, хойдууд ч бий.

-Халимагууд буцаж нүүсэн түүх бас бий байх аа…

-Халимагаас буцаад дөрвөн удаагийн нүүдэл наашаа ирсэн байдаг. 1700-аад оны үед Санжжав тайжийн ахалсан нүүдэл байна. Гурван түм буюу 30 мянган хүнтэй буцан ирж, Зүүнгарын нутагт суусан. Түүнээс гадна Ижил мөрний ойрадууд, Зүүнгарын ойрадууд маш олон талын харилцаатай байсан. Бидний мэдэхээс 1637 онд Хөхнуурыг эзлэх дайнд торгууд, дөрвөдүүд өөрсдөө цэрэгтэйгээ ирж оролцож байв. 1640 оны Дөрвөн ойрадын цаазыг батлахад торгуудын гол ноёд, дөрвөдийн Далай тайш хүртэл өөрийн биеэр ирж оролцож байжээ. Худ ургийн холбоо ч их байсан. Ойрадын ноёд тэндээс бэр буулгадаг, хариу өгдөг байж. Энэ харилцаа 150 жил үргэлжилсэн байдаг. Халимагийн түүхэнд хамгийн алдартай үе нь 1670-1730-аад он. Аюк хааны үе л дээ. Монголоор Аюуш хаан. Энэ үед Халимаг хаант улс маш хүчтэй болсон. Халимагийн хүн ам 250 мянгад хүрч байсан нь тухайн үедээ маш том тоо. Зүүнгарын хаант улсыг Манж нар нухчин дарах үед нэлээд торгууд, хошууд нар бас нүүж очсоноор нэлээн хүчтэй болсон. Тийм болахоор Оросын хаант улс болгоомжилж эхэлж л дээ. Зарга хагалдаг заргачийг нь хаант Оросоос томилох, татварын хэмжээг ихэсгэх, христын шашин дэлгэрүүлэх гэх зэргээр язгуурын эрх чөлөөг нь хааж боож эхэлсэн. Тийм болохоор халимагууд буцаад эх нутаг руугаа нүүжээ. Энэ их нүүдэлд 170 мянган хүн оролцсон гэдэг.

-Тийм олон хүн үү?

-Тийм ээ. 1771 оны нэгдүгээр сарын 5-нд тэр газраас нүүжээ. Ижил мөрөн хөлдөөгүй учраас зөвхөн наад талд байсан хүмүүс нь нүүсэг гэдэг. Зарим сурвалжид мөс нимгэн байсан учраас гарч чадаагүй гэсэн байдаг. Халимагууд нүүх тухай мэдээлэл Хаант Оросын Засгийн газарт очиж байсан ч тэд
итгээгүй. Нүүдэлчид холын нүүдэл хийхийн өмнө шийр буюу бог малаа бүгдийг нь сувайруулдаг. Хуц, ухныг нь нийлүүлдэггүй юм байна л даа. Өмнөх жил нь энэ мэт холын нүүдлийн бэлтгэл хийжээ. Халимагуудыг наашаа нүүгээд хорь хоносны дараа л Оросууд итгэсэн гэдэг. Тэгээд даруй шуурхай цэргээр нэхүүлжээ. Дээр нь зам зуурын бүхий л аймгуудад “Халимагуудыг цохь, олзоо өөрсдөө аваарай” гэсэн зарлиг буулгасан. Тэр бол асар хүнд, хэцүү нүүдэл байсан. Нүүдлийн замын бүс ч үргэлжийн отолт, дайралтад өртөн хэцүү болоод ирсэн. Олон малтай, тэр том нүүдэл нэг замаар явж болдоггүй юм байна л даа. Малын бэлчээргүй болохоос эхлээд тарж нүүсэн. Нүүдэллэгсдэд казах, киргизүүд нэлээн хүнд цохилт өгсөн. Балхаш нуурын орчим байдаг том цөлийг тойрох гэж байгаад нэлээн хорогдсон. Энэ мэт дайралт, цохилтоос үүдэн холын аянд 100 мянган хүн үрэгдэж далан мянга нь л дөнгөж ирсэн.

-Хаана?

-Хуучнаар Зүүнгарын хаант улсын нутагт, тэр цагаар бол Манж чин улсын хил дээр ирсэн. Тухайн үед Зүүнгар улс Манжид эзлэгдсэн байсан үе л дээ. Халимагууд наашаа нүүж гарахдаа “Зүүнгар улсыг манжууд мөхөөчихлөө. Манжтай байлдан Зүүнгар Ойрадын улсаа сэргээе” гэсэн зорилго өвөртөлсөн байдаг. Найман сар нүүж хил дээр ирэхдээ ямар ч хүч чадалгүй болсон байв. 1771 оны наймдугаар сар л даа. Тэгээд зөвлөлдөөд Манжид дагаар оръё гэсэн шийд гаргасан. Тэгэж дагаар орсон хүмүүсийн удам одоогийн Шинжааны ойрадуудын ихэнх хэсгийг бүрдүүлдэг. Нүүлгүй үлдсэн халимагуудын улс байгуулах эрхийг нь хасч Астархань мужид захиргаж, олон газар тарааж суулгасан түүхтэй. Харин энд тэнд тарсан халимагууд Октябрийн хувьсгалын үеэр нэгдэж нэг газар суурьших тухай хоорондоо ярилцаад Ижил, Дон мөрний орчим буюу одоогийн байгаа газар нэгдэж автономит муж байгуулжээ. 1920 хэдэн оноос ингэж автономит муж болсон юм. Гэпээ гээд тэднийг амар тайван  1800-аад оны сүүлч, 1900 он гэхэд 200 мянган халимаг байсан тоо байдаг. Гэтэл Оросын иргэний дайны үеэр гарсан өлсгөлөнгөөр олон халимаг хүн өөд болсон. Шашныг хаах, лам нарыг хавчих бодлого ч эхэлсэн. Ер нь Дэлхийн I, II дайны үеэр олон халимаг цаашаа дүрвэн гарсан байдаг. Франц, Америк, Чехэд амьдарч байгаа халимагууд тэр үед гарсан хүмүүс. Дэлхийн II дайны үеэр халимагуудаас гурван морьтдивиз байгуулагдсан гэдэг. Эх орны дайнд тэд маш баатарлаг тулалдаж байжээ. Зөвлөлт-Германы өмнөд фронт дээр ЗХУ-ын анхны баатар  цолыг  халимаг хүн авсан  түүх бий. 1943 он хүртэл хорь гаруй ЗХУ-ын хүнд л баатар цол өгсөний 11 нь халимаг хүн байдаг юм. Гэтэл Сталины “алдартай” зарлиг гарсан. Халимаг, чечень, татар зэрэг улсыг угсаатных нь хувьд тараах, Сибирь рүү байршуулах бодлого явагдсан. Хамгийн түрүүнд халимагууд ертсөн. Тэгээд 1943 оны арванхоёрдугаар сарын 28-ны өдөр буюу өвлийн тэсгим хүйтэнд 90 мянган халимаг хүнийг хүчээр Сибирь рүү ачсан. Ачааны вагоноор бүгдийг нь зөөсөн гэдэг.

-Цөллөгт явуулж байгаа хэрэг үү?

-Сибирь рүү зургаан хэсэгт тэгж цөлж байгаа хэрэг л дээ.

-Яагаад?

-Сталин тэднийг найдваргүй хүмүүс гэж үзсэн. Энэ бол хэлмэгдүүлэлт байсан. Дайн тулаанд хамгийн эрэлхэг зоригтой тулалдаж байсан хүмүүс бол халимагууд байсан юм. Энэ цөллөг бол тэдэнд үхлийн цохилт болсон гэж болно. Яагаад гэхээр нэг хүнийг гурван кг ачаа авахыг зөвшөөрсөн. 1957 он хүртэл халимагууд Сибирийн хотуудад комендатурын хатуу хяналт дор тарж амьдарсан. Түүх соёл, сургууль номд явах нь бүү хэл халимагаараа ч ярих эрхгүй, хамгийн хатуу хүтүү ажлыг хийж байв.

-90 мянган хүн гэдэг бараг халимаг хүн нутагтаа үлдээгүй гэсэн үг үү?

-Бараг бүгдээрээ цөлөгдсөн гэсэн үг. Үүний эсрэг олон улсын байгууллагууд, өмнө нь гадаадад гарсан халимагууд НҮБ-аар дамжуулан маш их зарга хийсэн. Тэгж байж 1957 онд дахин зарлиг гарган Бүгд Найрамдах Халимагийн Автономит Улсыг байгуулсан. Сталин ч үхсэн байсан үе л дээ.
Ингээд Халимагууд түүхээ дахин шинээр эхэлсэн гэж болно. Цөлөгдсөн хүмүүсийн ихэнхи нь эх нутагтаа буцаж ирсэн. Мэдээж, зарим нь үхэж үрэгдсэн. Зарим нь хүнтэй суух гэх мэт шалтгаанаар тухайн орон нутагтаа шингэж үлджээ. Тэр цөллөгийн уршгаар 1942-1945 онд төрсөн халимаг хүүхэд гэж бараг байдаггүй. Цөллөгт явж байхад ахмадууд болон нялхас бүгд эндсэн.Нас барагсадаа ачааны вагоны цонхоор шидээд явсан байдаг. Одоо Халимагийн Элстэй хотод тэдэндээ зориулсан дурсгалын газар бий. Тэнд нөгөө ачааны вагоны нэгийг авчраад тавьсан байна. Ачааны вагон нь хүн бүү хэл, мал тэсэхгүй хөлдөж үхмээр тийм аймаар. Дээр нь Сибирийн өвөл ямар хахир хатуу билээ дээ. Энэ цөллөгийн онуудыг Халимагийн түүхэнд хамгийн гашуутай жилүүд гэдэг.

-Одоо Халимаг улс хичнээн хүн амтай вэ?

-Ийм хатуу бэрх түүхийн турш халимагууд ямартаа ч мсжгол цусаа хамгаалж ирсэн ард түмэн. Одоо халимаг улс 300-аад мянган хүн амтай. Хүн амын дийлэнх нь халимагууд. Албан ёсны хэл нь орос хэл боловч, халимаг хэлээ сэргээж хэрэглэхийг оролддог. Ялангуяа, 1990 оноос шашин соёлоо хөгжүүлэхийг маш их хичээж ирсэн. Өмнө нь ч ингэж тэмцэж байсан. Халимаг хэл бол Монголын ойрад аялгуун дээр тулгуурласан хэл л дээ.

-Та Халимагт хэд хэдэн удаа очиж байсан хүн. Халимагууд маань ямаршуухан аж төрж байна вэ?

-Халимагийн нийслэл Элстэй бол ёстой л сайхан монгол хот шүү. Хотын зохион байгуулалт, хөшөө дурсгалын шинж зэрэг нь яг л монгол. Их эмх цэгцтэй. Элстэй хот бол дэлхийн шатрын нийслэл гэдэг. Шатрын ордон байна. Шатрын тоглолтод зориулсан тусдаа жижиг дүүрэг хот байна. Халимаг улс нь 13 мужтай. Тэр бүгд нь монгол нэртэй. Бага дөрвөд, Их буурал, Цоохор гэх мэт. Газар усны нэрэнд нь ч Увс, Ховдод байдаг нэрүүд бүгд байна. Улиасны үзүүр, Хар ус, Цагаан аман гэх мэт. Каспийн тэнгисийн эрэг дээр Ижилээс Дон мөрний хооронд өдгөө халимагууд маань амьдарч байна даа. Халимаг улс нь нефть болон байгалийн хийн асар их баялагтай. Загасны болон хөдөө аж ахуйн салбар хүчтэй хөгжсөн газар.
Халимагууд бол их оюунжсан ард түмэн. Тэнд халимагийн зохиолч Амарсанаагийн нэрэмжит  том номын сан байна, Орох болгонд дүүрэн уншигчтай, настай хүмүүс хүртэл ном уншаад дүүрэн сууж байдаг юм билээ.

-Үндэсний баяр нь хэзээ болдог вэ?

-Тэдний хамгийн гол баяр нь өвлийн эхэн сарын 25-ны өдөр буюу Зулын баяр. Бүгд албан ёсоор амарч тэмдэглэдэг. Цагаан сарыг бас бидний тооллоор тэмдэглэнэ. Арванхоёрдугаар сарын 28-ныг бүх нийтийн гашуудлын өдөр болгосон. Сибирьт туугдсан тэр 14 жил халимагийн түүхэнд хамгийн хорсолтой жилүүд. Яагаад гэхээр тэд эсгий гэртэйгээ, архив, ном судартайгаа байсан. Бүгдийг нь орхиод явсан. Эргээд ирэхэд нь тэдний орон сууринд янз бүрийн хүмүүс ирээд суусан байв. Эсгий гэр нь байхгүй болж, мал сүрэг нь алга болсон байв. Тухайн үед цэрэгт байсан халимагуудыг торгуулийн суман руу эсвэл Сибирь руу явуулж байж. Цөллөгийн 14 жил гэдэг халимаг хэлээ мартах үндэс болсон. 1943 оноос өмнө орон нутгийн хүмүүс оросхэлийг мэддэггүй байсан гэдэг юм шүү.

Халимагууд их дурсаж ярьдаг шүү, “Цөллөгийн үед монголчууд биднийг буцаагаад авъя” гэж ярьж байсан юм гэнэ лээ гээд. Горный Алтайд цөлөгдөж ирсэн хүмүүс Монгол руу заагаад “Биднип эх нутаг ийм ойрхон харагдаж байна даа” гэж ярьдаг байсан гэдэг.

-Одоо Монгол Халимаг хоёрын харилцаа ямархуу байгаа вэ?

-Төрийн бус байгууллага болон судлаачид, хувь хүмүүс хоорондын харилцаа гайгүй байгаа. 2006 оны намар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч айлчлахад би тэнд байсан. Халимагийн ард түмэн замын хоёр талаар жагсаж зогсоод, гараа даллаад хүлээж авсан. Манай Ерөнхийлөгч очоод дандаа оросоор ярьсан нь жаахан тийм санагдсан шүү. Энэ бол миний хувийн бодол л доо. Халимагт Оросын  бусад субьектүүдээс дандаа л харилцан айлчлал ирж байдаг.Тэднээс манай ерөнхийлөгч  ялгаагүй болчихож байгаа юм. Уг нь халимагууд орчуулагч бэлдээд их л сүрхий байлаа шүү.
Өнгөрсөн жилийн зургаадугаар сард Монголын консулын газар албан ёсоор Халимагт нээгдсэн шүү дээ. Энэ оны эхээр манай улсад хийсэн Халимагийн Ерөнхийлөгчийн айлчлалд тэнд суугаа манай консулын ажлын нөлөө их бий. Зуутраг Өлзийбатын Гончигжав гэж залуу бий. Өнгөрсөн намар Ерөнхий сайдынх нь айлчлал болсон. Энэ мэтхарилцаа сайжирч байгаа.

-Хоёр улсын төрийн бус байгууллагуудын харилцаа дажгүй сайн байгаа гэж та түрүүн ярьсан. Үүнийгээ тодруулаач?

-Ойрад Монголын түүх, соёлыг судлах зорилготой “Тод номын гэрэл” гээд төрийн бус байгууллага бид байгуулсан юм. Ойрадын соёл бол Монголын соёл юм. Монгол гурав хуваагдавч гүрний дайтай, могой гурав хуваагдавч гүрвэлийн дайтай гэсэн үг бий. Бид цаггаа том гүрэн улс явсан. Тийм учраас дотроо хэл соёлын жаахан өөр өөр онцлогтой байлгүй яахав. Түүний нэг хэсэг ойрадууд энд тэнд тархан, олон улсад хуваагдан амьдарч байна. Ойрадууд аж төрдөг Хөхнуур, Шинжаан, Алшаад ийм судалгааны төв байна. Тэдэнтэй Монголоос шууд харилцдаг газар байхгүй учраас манай хэсэг судлаачид ийм төрийн бус байгууллага байгуулаад ажиллаж байгаа юм. Гол нь ойрад судлалыг хөгжүүлэх, Халимаг, Шинжааны монгол судлалын судлаачид, оюутнуудыг Монголтой танилцуулах, тэднээр дамжуулан ойрадуудыг нэг нэгнээ мэдүүлэх зорилготой. 2007 онд Халимагийн 17 судлаачийг оролцуулсан экспедицийг зохион байгуулсан. 12 судлаач нь, тав нь хэвлэлийнхэн. Тэднийг Ховд, Увсын нутгаар 10 хоногийн аялал хийж монгол ахуй амьдралтай танилцуулсан. Өнгөрсөн жил түүх, соёл судлалын чиглэлээр сурч байгаа 19 халимаг оюутныг Монголд авчирч аялал хийсэн. Энэ мэт хамтын ажиллагаа өргөжиж хөгжиж байна.

Сартр бүр багаасаа шүлэг зохиол бичсэн бөгөөд өвөөгийнхөө дэмжлэгээр Эколь Нормаль Супериорт гүн ухааны чиглэлээр суралцаж төгссөн байна. Сонирхуулахад, түүний эхнэр, авъяаслаг зохиолч Симона дө Бовуар их сургуулийнх нь нэг ангийнх, сурлагаараа тэд курсдээ эхний хоёрт яригдаж өрсөлддөг байсан гэдэг.

Сартр тэр хоёр хууль журмыг үл ойшоодог байсан тул гэрлэлтээ албан ёсоор батлуулаагүй аж. Энэ нь хожим Симона де Бовуарт тун таагүй тусч, дал гарсан хойноо амин зуулгын хувьд ихэд доройтсон (Сартрын өвийг өргөмөл охин нь залгамжлаад эхнэрт нь юу ч оногдоогүй) гэлцдэг. 1933-1934 онд Сартр Берлинд байхдаа Гуссерль, Ясперс, Хайдеггерийн философитой гүнзгий танилцсан нь экзистенциализмын франц хувилбарыг үндэслэхэд нөлөөлсөн байна.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны фронтод Сартр очиж байлдсан хэдий ч, олзлогдон Германд хоригджээ. Олзноос суллагдан ирүүт Мерло-Понтийн хамт “Социализм ба эрх чөлөө” нэртэй Эсэргүүцлийн бүлэг байгуулсан гэдэг. Хожим нь Сартрын марксист үзлээс болж, Мерло-Понти тэр хоёрын зам салсан байна.

Ер нь Сартр насан туршаа зүүний үзэл баримтлалтай байсан бөгөөд улс төрд идэвхитэй оролцон, Кубад очиж Фидель Кастро, Че Гевара нартай, Москвад (нэг биш удаа) ирж Хрущевтай ч уулзаж байв. 1954 онд Зөвлөлтөд айлчилсныхаа дараа марксизмыг “манай эрин үеийн философи” хэмээн өргөмжилж байсан юм. Гэвч 1956 оны Унгарын хувьсгал, 1968 оны Прагын хаврын дараагаас ЗХУ-ыг нулиман үзэх болжээ.
1960-аад оноос барууны ертөнц түүнийг хэт зүүний үймээн таригчид тооцох болсон байна.

Вьетнамын дайныг эсэргүүцэж, Алжирт тусгаар тогтнол олгуулахын төлөө тэмцэхийн сацуу палестинчуудтай хийж буй Израйлийн туэмцэлтэй эв санааны нэгдлээ илэрхийлж, улс орнуудын удирдагчдыг элдвээр доромжлон өөрийн эрхлэн гаргадаг сонинд нийтлэх болсон Сартрыг баривчлах тухай саналыг Францын дотоод хэргийн сайд Засгийн газрын хуралдаанд оруулж байв.

Үүнд нь ерөнхийлөгч, генерал Шарль де Голль:

-Франц улс Вольтеруудаа баривчилдаггүй! гэсэн аугаа хариултыг өгсөн түүхтэй.

Гүн ухаан, нийгэм, улс төрийн хажуугаар утга зохиолд Сартр тун ч амжилттай урагшилж, “Огиудас” (1938), “Нас тогтохуй”, “Хойшлуулсан нь”, “Сэтгэл зүрхэн дэх үхэл” романууд, “Ялаанууд”, “Түгжээтэй хаалган цаана”, “Бохир гар”, “Буг чөтгер ба Бурхан тэнгэр” зэрэг олон шилдэг жүжиг, эсээнүүд, асар олон философийн бүтээл туурвижээ. Философичийн хувьд хамгийн гол ажлууд гэвэл “Ахуй ба юу ч биш” (1943), “Сэтгэл хөдлөлийн онолын бүдүүвч”, “Төсөөллийн фемонологи сэтгэлзүй”, “Экзистенциализм бол хүнлэг ёс”, “Диаликтек оюуны шүүмж” зэрэг болно.

Гэхдээ л Сартр “сая сая хүмүүс өлсч ядуурч байхад, шүлэг роман зохиож сууна гэдэг бол ичгэвтэр явдал” гэдэг үзэл дээр хатуу зогсож байв. XX зууны утга зохиолын хувьд тэрээр томоохон үзэгдэл, айсуй ирээдүйд хүн төрөлхтнийг ямар хувь заяа хүлээж буйг анх түрүүн зөгнөж хэлсэн хүчирхэг дуу хоолой байсан юм.

Дээр дурдагдсан “Үг” хэмээх намтрын тууж нь гарсны дараа Сартрт 1964 оны Нобелийн утга зохиолын шагналыг олгосон юм. Шагналын гэрчилгээнд “Эрх чөлөөний амин сүнс, үнэний эрэл нэвт шингэсэн баялаг санаанууд бүхий уран бүтээл туурвисны төлөө” гэж тэмдэглэсэн байна.
Харин бичгийн их хүн маань өөрийнхөө хувийн уран бүтээлийг барууны нийгмийн төлөө үйлчлүүлэхийг таашахгүй байна гэсэн шалтаг хэлж уг нэр хүндтэй шагналыг хүлээж авахаас татгалзжээ.

1970-аад оноос буюу Францын оюун санааны амьдралд структуралистууд, “шинэ философичид”, постмодернистууд хүчтэй гарч ирэх үеэс эхлэн гэр бүлийн хүрээнд ажин түжин суух болсон Сартр 1980 оны дөрөвдүгээр сард нас баржээ. Түүний оршуулга хэдэн арван мянган залуучууд оролцсон, зүүний үзэлтнүүдийн сүрт жагсаал болон хувирсан гэдэг.

Сартрыг XX зууны сэтгэлгээнд хамгийн их нөлөөлсөн хувь хүн гэж үздэг. “Хэрэв Сартр байгаагүй бол, бид өнөөдөр тэс өөр ертөнцөд амьдрах байлаа” гэдэг оргүй цэцэрхэл биш ээ. “Ахуй ба юу ч биш”-ийн судалгаагаар эрдэмтэд цол хамгаалж, Вольтер, Руссогийн үеэс философи-уран сайхны нэгдмэл шугам төлөвшсөн Франц орны хувьд ч СартрСимона дө Бовуар хэмээх хосыг ховор гоц үзэгдэл гэж дүгнэх болжээ.

1990-ээд оны дундуур Бовуарын шавь байсан, Бьянка Ламблен гэгч эмэгтэй хэрхэн эхнэрийнх нь явуулгаар Сартрын нууц амраг болсон тухайгаа дурсамжийн ном бичин хэвлүүлж, тухайн үеийн хамгийн дуулиантай бэстсэллерийн эзэн болсон юм. Уншигчид уг номын тухай асуулга бөглөхдөө:

-Тийм онцгой гэр бүлийн дотоод нууц руу өнгийх боломж олгож буй учраас л уг номыг дуртайяа худалдан авсан… гэж хариулжээ. Энэ шалдар булдар тохиолдол Сартрын нэр хүнд өнөөдөр ч гэсэн хичнээн өндөр байгааг гэрчилнэ.

Сартрын философи үзлийн цөм ахуйн аймшгаас аврал тийш гарах хүний чадварт чиглэсэн юм.
Өөрөө өөрийгөө “бүтээх”, эд юмсаас “юу ч биш” гэгдэх чанарт хувирах боломж гагцхүү хүнд л байдаг гэсэн нь оюун ухаанлаг бус юм бүхэн туйлын эрх чөлөөг амсахад садаа болдог хэмээх үзэлд зангидагджээ.

Мөн дээр дурьдсанчлан ОХУ-тай газар нутгийн маргаантай байдаг олон улс орнууд бий. Дэлхийн хамгийн том газар нутагтай ОХУ газар нутгийн хамгийн их маргаантай байдаг улс ч байж мэдэх юм. Ингээд ямар ямар улс “өөрийн газар нутгаа” Оросоос нэхдгийг харцгаая.

КАЛИНИНГРАД МУЖИЙГ ЛИТВАЧУУД, ГЕРМАНЧУУД НЭХДЭГ

Дэвсгэр нутаг-15.1 мянган ам дөрвөлжин км.
Хүн ам – 995.000.
Баялаг – Дэлхийн хувын 90 хувийн нөөцтэй.
Нэхэгчид – Литвачууд, германчууд.
Калининград уг нь Кенисберг гэдэг нэртэй Литва, Германы нутаг байсан. Оросын Дээд зөвлелийн дарга байсан М.И.Калинин гэдэг өвгөний нэрээр Калининград буюу “Калинины хот” нэртэй болгосон бөгөөд одоо Оррсын муж хэмээдэг. Энэ мужид Орос орондоо очиж үзээгүй, дандаа Польш, Германд очиж байдаг бүхэл бүтэн үеийнхэн бий. Герман, Литва хоёр болж л өгвөл Калининградыг эргүүлж өгөхийг үе үе шаарддаг. Энэ мужийн “гутруу үзэлтнүүд литов хэл, өөдрег нь герман хэл, бодитой сэтгэгчид АК буу судалдаг” гэсэн зүйр үг их дэлгэрсэн байна.

ПЕЧОР, ПЫТАЛОВ, ПАДКИНЫ РАЙОН
Дэвсгэр нутаг – 3.1 мянган ам дөрвөлжин км.
Хүн ам – 35 мянга.
Баялаг – Ой мод, ихэнх нь түлшнээс өөр юманд хэрэггүй мод байдаг.
Нэхэгчид – Эстон, Латви.
Эстон, Латви улсаас үе үе эдгээр районд элч төлөөлөгчид ирж Эстонтой нэгтгэхийн төлөө хүмүүсээр гарын үсэг зуруулдаг. Эндхийн оршин суугчдын хоёр хүний нэг нь Эстоны паспорттой. Цэвэр цусны эстончууд эндээс аль эрт уугуул эх орондоо очсон. Гурван районы жинхэнэ оршин суупнид нь эстончуудтай ойролцоо сету гэдэг ястнууд байсан тул тэд энэ нутгаа Эстонтой нэгтгэхийн төлөө тэмцдэг.

КАРЕЛИЙН ЛАХДЕННОХ, ПИТКЯР, СУОЯРВЫН РАЙОН, СОРТАВАЛА ХОТ

Дэвсгэр нутаг – 24.7 мянган ам дөрвөлжин км
Хүн ам -110 мянга
Баялаг – Ой мод, загас, чулуу, хайрга, эндээс алт, уран гаргадаг. Жилд нэг сая жуулчин ирдэг.
Нэхэгч – Финлянд улс
Уг нь Финляндын нутаг байсан гэдэг нь район, хотын нэрнээс шууд харагддаг. 1940 онд ЗХУ энэ нутгийг булаан авчээ. 1940 онд гэрээ байгуулж, Оросын харъяанд орсон эхний өдөр 420 мянган хүн эндээс Финлянд уруу зугтан гарч, большевикуудын дарлалаас аврагдсан. Тэдний удам судар нь
уугуул нутгаа Оросоосэргүүлэн авч эх нутаггаа суурьшихыг шаарддаг. Ерөөсөө одоогийн Карел улс уг нь финчүүдийн нутаг байжээ.

ЛЕНИНГРАД МУЖИЙН ВЫБОРГ, ПРИОЗЕРЫН РАЙОН

Дэвсгэр нутаг – 11 мянган ам дөрвөлжин км.
Хүн ам – 200 мянга.
Баялаг – Загас, ан амьтан, хайрга, элс, боржин.
Нэхэгч – Финлянд улс.
Эдгээр районы сайхан ой шугуй бол уг нь финчүүдийнх байсан тул ОХУ-аас өөрийн нутгаа эргүүлж авахыг Засгийн газраасаа байн байн шаарддаг ч Хельсинк-ийн эрх баригчид Оросоос албан ёсоор нутгаа нэхсэн шаардлага тавьдаггүй түр азнаж байдаг. Маргаантай нутгийн оршин суугчид иргэний харъяаллаа солиогүй. Бид Финляндад нэгдэн ороход бэлэн, даанч тэд биднийг тоодоггүй гэж хоёр районы оршин суугчид ярьдаг.

КУРСК, БЕЛГОРОД МУЖ

Дэвсгэр нутаг – 56.9 мянган ам дөрвөлжин км.
Хүн ам – 2.7 сая.
Баялаг – Ашигт малтмал, ан амьтан, ой мод, рашаан булаг, шанд.
Нэхэгч – Украин улс.
Киев энэ нутгаа Москвагаас албан ёсоор нэхээгүй ч украинчууд аль эртнээс Курск, Белгородыг буцааж авах гэж оролдсоор байна. XX зууны гучаад оны эх хүртэл Курск мужийн бүрэлдэхүүнд одоогийн Украйны нэг хэсэг, хэд хэдэн тосгон хот багтдаг байсан бөгөөд цөм Украйных байжээ. Сүүлдээ энэ хоёр муж Оросынх болсон ч нутгийк оршин суугчид Украйнд талтай, одоо хоёр өөр улсад амьдарч байгаа ч хүмүүс нааш цаашаа чөлөөтэй зорчиж,Украйны хүүхдүүд орос сургуульд сурч, Оросын галуу Украйны нутагт идээшилж явдаг.

КУРИЛЫН АРЛУУД

Дэвсгэр нутаг – 8.4 мянган ам дөрвөлжин км.
Хүн ам -19 мянга.
Баялаг – Загас, наймаалж, “Курильский” гэдэг дархан цаазат газартай.
Нэхэгч – Япон улс.
Курилын дөрвөн арлын талаар ОХУ, Япон олон жил маргалдаж байгаа. Уг нь Японы нутаг юм. Нутгийн хүмүүс Японд эдгээр арлыг өгөх дуртай. Учир нь амьдрал их сайжирч, сайхан аж төрнө гэж итгэдэг. Хэрэв Япон Курилыг авбал орос хүмүүст асар олон сая долларын нөхөн төлбөр өгнө гэж найддаг.

АМУР МУЖ
Дэвсгэр нутаг – 367.7 мянган ам дервөлжин км.
Хүнам -1.1 сая.
Баялаг – Ой мод, загас, алт, нүүрс, төмрийн хүдэр, кварцын элс, шохойн чулуу, хар шавар.
Нэхэгч – Хятад улс.
Дундад улс төрийн хэмжээнд энэ мужийг ОХУ-аас нэхдэггүй ч сэмхэн нөлөөгөө өргөтгөж Оросын Благовещенск, Хятадын Хэйхэ хотод эдийн засгийн чөлөөт бүс байгуулах хэлэлцээр байгуулжээ. Хятадын сурагчид газарзүйн хичээлдээ Амур мужийг шараар будсан, Хятадын нутаг болгосон газрын зурагтай сурах бичгийг үзэж судалдаг. Уг сурах бичигт ганц Амур төдийгүй Хабаровын хязгаар, Еврейн автономит муж, Приморийн хязгаарын ихэнх хэсгийг шар өнгөөр дүрсэлж, Хятадын нутаг гэж багачуудад ойлгуулдаг. Оросын хотуудын нэрийг ч хятадаар бичиж, ОХУ-ын нутаг нь Байгаль далайн хавиас эхэлдэг.

Энэ газар дэлхий дээр бид “ашиггүй, найдвар эс төрүүлэх хөдөлмөр”-өөс ондоо юу хийж байна вэ? Хүмүүс ганц олдсон богино амьдралаа юунд зориулж байна вэ? “Өглөө босох, трамвайнд суух, албан тасалгаанд юм уу, үйлдвэрт дөрвөн цаг өнгөрүүпэх, үдэд хооллох,  трамвеи, ахиад дөрвөн цагиин хөдөлмөр, амралт, нойр; даваа, мягмар, лхагва, пүрэв, баасан, бямбад нэг л хэмнэлээр…” Хэрэв бид зүтгэл чармайлтын хүчээр чулууг уулын орой дээр гаргаж чаддаг юмаа гэхэд аль нэг өвчин юм уу, эсвэл дайн дажингаар тэр чулуу доош өнхөрнө. Тэгээд эцсийн сүйрэл болох үхлээр хамаг юм дуусна.

Энэ бужигнаан үймээний ямар ч утгагүй чанарыг, бас ач тус нь гардаггүй өчнөөн төчнөөн зовлон зүдгүүрийг ухамсарлах нь хүний аж . амьдралын утга учиргүй (абсурд) шинжийг нээж өгч байгаа хэрэг юм. Яагаад бид шийтгүүлж байна вэ? Хэнээр? Ямар талаар? Хоосон бодлоос ангид энэ ертөнцөд хүн хүнийрхэг сэтгэлтэй болдог, тийм ээ, хүнийрхэг, яагаад гэвэл хүн гэртээ байгаа юм шиг байж чаддаггүй. Энэ орчлон хүний хүсэлд хариу өгч, хүчин зүтгэлий нь шагнахаар заяагдаагүй. Юу нь ч үл гүйцэлдсэнийг ойлгож мэдэх шаардлагатайгаар хүн энд хөсөр хаягдсан. Хүн, амьдрал хоёрын хооронд, жүжигчин, тайз засал хоёрын хооронд гарсан ан цав нь чухамдаа утга учиргүйн мэдрэмж юм. “Хүний дуудлага, дүлий дүмбэд ертөнц хоёрын сөргөлдөөнөөс утга учиргүй хэмээгч үүссэн”. Логикоор бодоход ийм бодол утга учиргүйд хүлэгдсэн хүнийг амиа хорлоход хүргэх учиртай. Энэ бол уг эсээний гол сэдэв юм. Бусдыг хуурч мэхэлдэггүй, нэр төртэй хүн амьдрал нь юу ч биш гэдгийг мэдчихээд амар тайван явж чадна гэж үү?

Гэхдээ амиа егүүтгэх нь ховор. Тэгвэл аль нэг хүн аж амьдралтай зууралдах, амьдралыг орхих үйлдэл хийх, энэ хоёрын хооронд ямар ч шижим холбоо байдаггүй хэрэг үү?  Эхний хариулт нь юу вэ гэвэл, хүнийг амьдралтай зууралдахад аль нэг гүн ухаанаас хавьгүй хүчтэй нэгэн зүйл нөлөөлдөг байна. “Махан бодоор ойлгох нь оюун сэтгэлгээр эргэцүүлж бодохтой эгээ адил юмсанж. Харин махан бод нь мөхөл доройтолд бууж өгдөг.” Бид сэтгэж бодож заншихаасаа өмнө амь зуух заншилдаа л баригддаг. Олонхи тохиолдолд оюун санаа нь махан бодоосоо аюумшигт үйлдэл олж авах гэжтүүнийгээ хуурах хэрэгтэй болдог. Юмыг аргалах гэдэг хялбар, өнгөндөө ч хоргүй. Махан бод бол мэдэрч эхлэхтэйгээ зэрэг л эсэргүүцдэг.

За бас, зайласхийх арга бий гэдэг. Энэ нь нөгөө ертөнцийн амьдрал, тэр амьдрал аз жаргалтай, үүний төлөө зүтгэх хэрэгтэй гэдэг (Христийн аврал), эсвэл, хар амиа бодох бус их үзэл санааны төлөө амьдрахыг хичээгч хүмүүсийн төөрөгдөл. Тэр гайхамшиг нь учир зүйтэй санагдавч биднээс нүүр буруулдаг. Жишээлбэл “Амьдрал маань нурж унасан, утга учиргүй, би шударга ёсны төлөө тэмцсэн, хэзээ нэгэн цагт шударгуу ёс ялна, ингэснээр намайг үхсэний хойно үйл хэргийн минь үр өгөөж харагдана” гэж ярьдаг хүмүүс бий. Аанай л хууртагдаж байгаа юм, учир нь гэвэл үхэл бол туйлын зүйл. Үхсэний дараах шударгуу ёс өрөөл бусдад л хамаатай. Тийн хэдий ч бүгдээрээ л хэн нь ч үхэхгүй юм шигээр амь зууж аж төрдөг байна. “Энэ хувь заяаны гаслант гэрлийн доор ашиггүй нь ил гарч ирдэг. Бидний амьдралыг зааж өгдөг энэ бэрх хатуу шаардлагын өмнө ямар ч ёс суртахуун, ямар ч зүтгэл мухар баримжаагаар хэрэг болдоггүй.” Энэ мөн л хуурамч хоосон зүйл, яагаад гэвэл нийт хүн төрөлхтөн эрх чөлөөний чулууг өргөх юм бол орой дээр нь аваачмагц л тэр чулуу өөрөө өнхрөн унана.

Биднээс бодот байдлыг нуудаг өнгөн засал нураад өгөхтэй зэрэг л утга учиргүйн мэдрэмж төрдөг. Олонхи хүмүүс аль хэдийнээс энийг хайхралгүй амьдарч ирсэн. “Гагцхүү нэг л өдөр гайхаж хачирхахын ард халхлагдсан энэ цөхрөл зовлонд нь яагаад гэдэг үг босоод ирдэг, бүхюм эхэлдэг.” Намайгэнэ өгүүлбэрийг бичиж суухад Камюгийн сүүдэр бид бүхнийг хашаад буй утга учиргүйн ханыг тэмтэрч үзэхээс өөр аргагүйд хүргэж байна л даа. Яах гэж би бичээд байгаа хэрэг вэ? Юунд ингэтлээ зүтгээд байгаа билээ, би? Тэртэй тэргүй хэдэн жилийн дараа, эсвэл маргааш ч юм уу, үхэж таарна шүү дээ. Алдар нэрийн төлөө юу? Гэтэл алдар нэртэй болох эргэлзээтэй. Тохиолдлоор, өнгөрсний хойно алдар нэр ирэх юм гэхэд би ямар тэрийг чадах биш. Нөгөөтэйгүүр миний бичсэн энэ юмыг тоож үздэг гэх бүлэг цүлэг хүмүүс төдхөн алга болоод өгнө. Дэлхий ертөнц ч мөн адил. Тэгвэл юунд хэрэггэй гэж тэр вэ? Балчир наснаасаа бид ирээдүйн төлөө амьдарсан: “Маргааш, Хожим  Нас чинь ирэхлээр чи ойлгоно.” Маргааш, маргааш, тэгвэл маргааш чинь үхэл шүү дээ. Нэг л өдөр хүн энэ төөрөгдлөө анзаарч, цаг хугацаа бол хамгийн олиггүй дайсан юм гэдгийг мэддэг. “Энийг ойлгосон махан бодын эсэргүүцэл нь мөнөөх л утга учиргүй мөн билээ”.

Утга учиргүй бол хүнд өөрт нь байдаггүй, ертөнцөд ч байдаггүй. Энэ хоёрын зэрэгцэн оршихуйгаас үүсдэг юм… Хүн оюун санаагаараа ойлгож ухаарна гэдэг нь ертөнцийг хүмүүний дүр төрхтэй болгон, тэнд өөрийнхөө тамгыг дарж, бодол сэтгэлгээгээ амьдруулахыг хэлмээр сэн. Гэтэл бидний ойлгосон юм гэж юу сан билээ? Юм ч ойлгоогүй. Яагаад энэ од гараг, модод, зовлон гуниг бодтойгоор оршин байна вэ? “Би” гэдэг хүн яагаад байгаа юм бэ? “Би” өөртөө ч хүнийрхэг болсон юм биш үү? Сократын “өөрөө өөрийгөө тань” гэдэг үг манай шашин номлогчдын “буян үйлд” гэдгээс илүү үнэ цэнтэй юм биш үү? Их зовлон дээрх хоосон тоглоом.

Ямар аргаар шийдэх вэ? Амиа хорлоод нэмэргүй, итгэл найдлага өвөрлөөд ч нялзах юмгүй. Утга учиргүйг ухамсарлахуйг даван гарах хэрэгтэй юм. Энэ ухамсар маань үйл ажиллагааны ямар ч горим журам хэлж өгдөггүй, харин эсэргүүцлийг   өдёөдөг.   Эргэн тойрны ертөнц маань учир шалтгаанд хөрш гэдгийг бодолцон хүнийг аливаа цощлолд сөргүүлэн тавьдаг эл өчүүхэн үндэслэлийг л бодтой байлгах хэрэгтэй юм. “Амьдарна гэдэг утга учиргүйг байлгана гэсэн үг. Утга учиргүйг байлгана гэдэг юуны түрүүнд түүнийг харж ажиглаж байхад оршино.” Маргаашийн өдөр гэж байхгүй: энд л гол гогцоо нь байгаа юм. Чингэхээр ирээдүйн тулд гэж амьдрахгүй байх.Өнөөдрөөрөө амьсгалах, мэдрэмжээрээ хөдлөх, энэ л ертөнцийн эрээн бараанаар амьдрах…

Учир нь гэвэл Сизиф өөрийнхөө хөөрхийлөлтэй нөхцөл байдлыг мэдэж байна… Камю энд Паскалийн үгийг эш татжээ. Хүмүүний агуу гайхамшиг нь “үхнэ гэдгээ мэддэг”, Сизифийн агуу гайхамшиг нь чулуу уруугаа өнхөрнө гэдгийг мэдэж байна. Софокл “Эдип” хэмээх эмгэнэлт жүжигтээ: “Шалгалт сорилтыг бишгүйдээ туулсан ч өндөр нас, агуу сэтгэл минь бүх юм сайн гэдгийг мэдүүлж байна” гэж өгүүлснийг Камю биширчээ. Энэ бол шүтээн үг. “Энэ үг хувь тавиланг хүмүүсийн  хооронд зохицуулах ёстой ажил болгон хувиргадаг”.

“Сизифийг би уулын бэлд үлдээж байна! Нөгөө ачаа нь байж л байна. Гэвч Сизиф бурхадыг үгүйсгэгч эрхэм дээд үнэнч чанарыг заан сургаж хад чулуугаа дээш өнхрүүлдэг. Тэр ч (Сизиф) бас бүх юм сайн хэмээн үзэж байна. Цаашдаа ч эзэнгүй болсон хорвоо түүнд түүхий зэхий шал дэмий мэт санагдахгүй байна. Энэ чулууны ширхэг бүр, шөнийн тас харанхуйд энэ уулын хүдрийн хэлтэрхий бүр ганц өөрт нь л нэгэн ертөнцийг цогцлоож байна. Оргил өөд тэмүүлэх тэмцэл аль ч хүмүүний зүрх сэтгэлийг баясгахад хангалттай. Сизифийг аз жаргалтай хэмээн төсөөлөх хэрэгтэй”.

1942 онд хэвлэгдсэн эл ном франц залуучуудад ямархан нөлөө үзүүлснийг бас төсөөлөн бодох хэрэгтэй. Ертөнц урьд өмнө хэзээ ч ийм утга учиргүй санагдаагүй ажээ. Дайн, Германд эзлэгдсэн явдал; хүчирхийлэл, шударга бусын илэрхий ялалт, бүхий л юм хамгийн бүдүүлэг няцаалтуудыг учир зүйтэй ертөнцийн тухай саналгатай сөргөлдүүлж байв. Сизиф, өөрөөр хэлбэл хүн өөрөө шинэ зууны эхэнд нөгөө хад чулууг хөнөөлт уулын орой дээр аваачсан байжээ. 1914 оноос өмнө бүх юм сайн байгаагүй гэдэг, арай ч тийм биш ээ, ямар ч атугай Францад олон юм аятай санагдаж байсан. Найдлага, дэвшил хэмээх үг утга учиртай хэвээрээ байсан.

Нэгдүгээр дайн дөрвөн жилийн дотор нөгөө чулууг хамгийн доор унагасан. Гэвч Сизиф зоригтойгоор мөнхийн ажилдаа шамдан орсон. Хоёрдугаар дайн хамаг найдварыг тасалсан. Нөгөө чулуу бүх юмыг хэмхчин сүйдэлсэн. Сизиф эвдэрхий балгасын доор тэнхэл барагдан, зориг мохоод зогсож байжээ. Чингэхэд орь залуу дуун сонстон өгүүлсэн нь: “Тийм ээ, юм ийм л байдаг шүү дээ, тийм ээ, ертөнц утга учиргүй шүү; бурхадаас юу ч горьдох хэрэггүй шүү. Гэхдээ энэ зайлшгүй хувь тавилангийн өмнө үүнийг ухамсарлан, энэ хувь заяагаа үзэн ядахын сацуу бид аль болохоор хүн хэмээгч амьтны чадах хэмжээнд энэ бүхнийг өөрчлөх хэрэгтэй юм шүү”. Энэ дуудлагыг улс амьтан сонссон гэж бид ойлгодог. Сонссон ч байж болно, үгүй ч байж болно.

Испани эх нь хүүдээ ач буянаа өгсөн гэдгийг онцлууштай. Эрхэмсэг бардам, дутаж гачигдахын зовлонг нэр төртэй давж чаддаг, үхлийн өмнө нугаршгүй хатан зоригтой энэ эмэгтэйн нөлөөгөөр Камюд кастилл зан чанар сүрхий сууж бүрэлджээ. (Кастилл гэдэг нь дундад зууны Испаний нэгэн ханлигийн нэр. Нийслэл нь Мадрид байж. Одоогийн Испаний гол цөм. Нэр төр, эрхэмсэг оршихуйн үлгэр дуурайл болсон газар асан  Орч.) Камю нэр төрийг эрхэмлэсэн “Тэмцэлд босогч хүн” гэдэг бүтээлээ туурвисан нь чухамхүү тэр чанарыг өвөлснийх ч байж мэднэ. Уг ном гарахад зарим найз нөхөд нь тэрсэлдэж, уншигчид ч нэг хэсэгтээ алмайран гайхсан. Камю бол тэчъяалын хүн. Энэ ч яах аргагүй испани шинж чанар. Тэрээр гагцхүү атаа хорслоос л хол ангид байсан юм. Нэр төрөө дээдлэх үзэл нь аливаа хүнийг атгаг санаатай болгож орхидог өс хонзонгоос холтгож, хэнийг ч мунхруулж орхидог сэтгэлийн цатгалдпаас аварчээ…

Нар, устай нөхөрлөж өссөн тэрээр анхандаа эрүүл чийрэг эр байв. Анхан шатны сургууль, лицей, дараа нь Алжир хотын их сургуулийн Racing club-т хөл бөмбөг гайхалтай тоглодог тамирчин явжээ. Түүнии сацуу оюун сэтгэлгээний тамирчин болсныг нь бид мэднэ. Камюг дэмжиж тоодог философийн багш Жан Грение нь дээд сургуульд элс хэмээн шавдуулжээ. Гэтэл сүрьеэ өвчинд нэрвэгдэж эмчилгээ, сувилгаа хөөцөлдөхгүй бол болохгүйд хүрчээ. Чингээд Европт жуулчилсан нь Камюг ондоо хүн болгож өгсөн юм. Сүрьеэ өвчин нь ч илааршсан байх аа. Гэрэл зургуудаас нь харахад царай зүс нь эрүүл саруул, баяр баясгалантай…

Камю их залуугаасаа бичиж эхэлжээ. Тэр хүн болж төрсөн аз завшаанаа илэрхийлэн гаргах хүсэлтэй байсан. Үүгээрээ Гётетэй нэлээд төстэй. Тэгэхдээ “ядуу зүдүүгийн романтизмгүйгээр өнгөрснийг санагалзах”. Түүний бүтээх чадварын эх булаг нь зовлон зүдгүүр болон гэрэл гэгээний сүлэлдээн байв. Дөнгөж хорин хоёртойгоосоо л эсээ бичсэн… Найруулга нь нягт боловсронгуйгаараа гайхагдаж байлаа. Плотин, гэгээн Августиний сэдвээр (эллинизм, христианизмч хоёрын уялдаан) дээд сургуулийн диплом хамгаалахын хажуугаар театрт авъяасаа сорьж жүжигчин, зохиогч болж үзэв. Жан Грениегийн удирдсан энэ бүтээл нь уншихад баялаг сэтгэлгээтэй. Дараа нь тэр эхнэртэй болсон. Анхны гэрлэлт нь удаагүй, жилийн дараа л хоёр тийшээ болжээ. Тэгээд Коммунист намын гишүүнээр бүртгүүлсэн. Хойтон жил нь энэ холбоогоо орхижээ.

Үнэндээ Камю намын хүн болохоор заяагдаагүй юм. “Их үйл хэрэгт зарчим хэрэгтэй, бага юманд нигүүлсэхүй байхад л боллоо” гэж тэр ярьдаг байлаа. Тэмдэглэлийн дэвтэртээ: “Аливаа ерөнхий саналга л надад хор хүргэлээ” гэж бичээд “Бүхий л ерөнхий саналга хэзээ ямагт хуурмаг байдаг, энэ ч мөн ерөнхий саналга” хэмээн Алэний үгийг эш татжээ. Ертөнц түүнд, тодорхой, ойлгомжтой санагддаггүй байв. Тэр христос шашинтан ч байгаагүй, марксист ч байгаагүй, аль ч номлолд автаагүй, ердөө л хорвоогийн нарны хөвүүн, зовлон зүдгүүрийн хөвүүн, мөнх бусын хөвүүн, ердөө л Альбер Камю байлаа. Хорин гурван насандаа тэр “урлагт шинээр хийгээд байх юм алга, үйлдэл, зоригтой алхам л чухаг” гэсэн бат ойлголттой болсон байжээ. “Үйлдэл л хамаг юмны эх. Апдар нэр бол юу ч биш” гэсэн Фаустын нэгэн шад шүлгийг дэвтэртээ тэмдэглэсэн буй. Ямар ч атугай хэрэв зохиолч болъё л гэсэн бол санаа бодлоо нээх, дээр нь бас амьд яваагаа нээх гэсэн хэрэг. “Бүтээл урлагийн үлэмж хүн бол юуны түрүүнд агуу их амьд хүн байх ёстой.

” Сиди-Бел-Аббест багшлах санал тавихад нь тэнд хадагдахгүй гэсэндээ татгалзжээ. 1938 онд Паскал Пиагийн удирдсан “Алже републикэн” сонинд ажиллахаар орлоо. Тэр жилдээ “Калигула” жүжгээ бичиж, “Этгээд хүн” роман, “Сизифийн домог” эсээнийхээ бүдүүвч тоймыг анхных нь байдлаар боловсруулж эхэлсэн байна. Ер нь энэ үеэс л гол гол бүтээлийнхээ үндсэн сэдвийг урьдчилан сүрхий нарийн боловсруулсан байдаг юм. “Тахал” роман нь төслийн хэмжээнд тэр үеийнх нь тэмдэглэлийн дэвтэрт дурдагдсан байна. Энэ номыг ганц дайны, Германд эзлэгдсэний хүрээнд авч тайлбарладаг нь ор үндэсгүй ээ… Камю 1940 онд дахин гэрлээд Франц явж Пари-Саур сонин, дараа нь Тулалдаан хэмээх эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд орж ажиллажээ. 1944 онд Францыг чөлөөлөгдөх үеэр уг хөдөлгөөнөөс үүсэлтэй Тулалдаан сонины ерөнхий редактор болжээ. Чингээд асар богино хугацаанд хэд хэдэн зохиол, эсээ, жүжиг туурвиж энэ дэлхийн хамгийн нэртэй зохиолчдын нэгэн болж тодорчээ. Манай гарагийн уншигчдыг тэр ердөө тавхан жилийн дотор байлдан дагуулж чадсан юм.

1946 онд намайг Өмнөд болон Умард Америкаар явахад хаана л бол хаана Сартр, Камю хоёрыг асууж байсан. Залуучууд тэр хоёрыг нэгтгэж үзэн зохиол бүтээлээс нь өөрсдийгөө таньж мэдсэн санагдаж байлаа. Үнэндээ Камю Сартртай адил сэтгэлгээтэй гэдгээ хүлээ зөвшөөрдөггүй байсан. Хожим “Тэмцэлд босогч хүн” гэдэг зохиол бичсэнээр Сартр түүнтэй үзэл бодлоор хагаралдсан билээ.

1956-1957 онд алжир гаралтай, энэ франц эр иргэний дайнд цочирдон хоёр талыг байлдаанаа түр ч гэсэн завсарлахыгуриалжээ. 1957 онд Камю Нобелийн шагнал хүртсэн. Энэ бол түүний бүтээлийн чансаа, зохиолчийн хурц тод шинж чанарыг үнэлсэн хэрэг… “Зарим зохиолчид ердөө л Гонкурын шагнал мөрөөддөг насан дээр энэ шагналыг Камю авлаа” гэж гадаадын олон нийт бахдан хүлээж авсан… “Камюгийн романууд бол уран сэтгэмжийн хэлбэртэй эсээнүүд юм. Зохиолын баатрууд нь уншигчийн хайрыг татаад байдаггүй. Тийн авч түүнип алдар нэр бидэнд зүй ёсных санагдаж бапна…”

1959 онд Францын автозам дээр унаж явсан машиных нь дугуй хагарснаас Камю ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн юм. Богинохон амьдралаа тэр бялхам дүүрэн өнгөрөөжээ. Ямар ч гэм согоггүй, ямар ч худал хуурмаггүй. “Бурхадын хайрыг татсан хүмүүс залуугаараа үхдэг” гэдэг үгийг энд сануулж болох юм даа. Бурхадаас Камюд өгөөд байх юм нь бага. Үхэлтэй учирсан нь ч асар хурд дунд зовлон шаналгаагүй өнгөрчээ. “Мөнхрөх гэж юуг нэрлэх юм бэ дээ, үхсэний минь дараа үргэлжлэх юмыг хэлэх юм уу?” Энэ бол Камюгийн үг. Одоо мөнхийн Камю руу оръё.

“ЭТГЭЭД ХҮН” РОМАН

(Этгээд хүн роман монгол хэлнээ Т.Төмөрхүлэгийн орчуулгаар орчуулагдан гарсан билээ)

“Этгээд хүн” роман бол бодтойгоор Сизифийн домог юм. Эхлээд жирийн албан хаагч, Алжир хотын иргэн Мерсо хэмээгч залуугийн өдөр тутмын нэг хэвийн амьдрал гардаг. Эх нь нас барж түүнийгээ оршуулдаг. Мерсо залуу бүсгүитэи холОогддог. Тэр хүүхэнтэй учир ургуулсандаа харамсдаг ч үгүй, сүйд майд болж дурладаг ч үгүй. Ням гарагт өглөө сэрэнгүүтээ орноосоо босдоггүй, талхандаа явахаас ч залхуурдаг, шарсан өндгөө хайруулын тавагнаас нь иддэг, тамхи угсруулан татдаг ийм л хүн. Түүнийг уйтгарладаг гэж хэлж болохгүй; цан нөгцөөж; ганц олдсон амьдралаа дэмий үрж байгаа хүн. Энийгээ ч ухамсарладаггүй.

Эхийнх нь оршуулга тун ч эгэл даруу, эмгэнэл гашуудал гэхээр юмгүй болж өнгөрнө. Нар шараад, жигтэйхэн халуун. Оршуулгын товчооны ажилтан алчуур гарган хожгор толгойгоо арчингаа тэнгэрийг заан “Энэ балбаад байна шүү дээ” гэхэд нь Мерсо “Тийм ээ” гэж хариулж байна. Жаахан байзнасны дараа “энэ танай ээж юм уу?” гэж асуухад нь мөн л “Тийм ээ” гэж хэллээ. “Настай хүн байсан юм уу?” гэж лавлахад нь “За тийм л дээ” гэж хариулсан, учир нь эхийнхээ чухам хэд насалсныг тэр мэдэхгүй байсан юм. Оршуулгын тэрэгний зүгээс адууны хомоол, чий, гүгэлийн үнэр ханхалж байна. Мерсогийн ганц бодож буй юм нь ажил явдлыг дуусахтай зэрэг Алжир хотдоо буцаж орондоо орон арван цаг унтах. “Ээжийг хөдөөлүүлчихлээ. Ажил явдал нь дууслаа”. Товчдоо Мерсо бол тэмцэж босохынхоо өмнө байгаа утга учиргүй хүн юм. Өөрөөр хэлбэл тэр өдөр тутмынхаа амьдралд баригдсан бүхий л хүмүүсийн нэгэн адил. Үүнийгээ Мерсо төдий л анзаардаггүй.

Удалгүй энэ бараан амьдралд нь эмгэнэлт явдал тохиолддог. Тэр гэнэтийн муу цочролоор танилынхаа өгсөн гар буугаар нэгэн арабыг алчихдаг. За, ингээд баригдан хоригдож байцаагддаг. Өмгөөлөгч, прокураор, шүүх, бүгдээрээ л түүнийг “гажиг, этгээд хүн” гэж үздэг. Учир нь гэвэл Мерсо үнэн сэтгэлээсээ худал хэлж чаддаггүй. Нийгэм нь түүнээс ердийн хэвшмэл загвар шаарддаг. Өмгөөлөгч нь Мерсог “иргэншүүлэхийг хүсч”, нийгмийн зүгээс хэвийн гэж үздэг юмыг тулган хүлээлгэхээр түүнээс “Ээжийгээ та хайрладаг байсан уу?” гэж асуудаг. “Мэдээжийн хэрэг, ээжийгээ би хайрладаг байсан. Тэглээ гээд яах юм бэ? Бүхий л гэгээнтнүүд хайртай хүнээ битгий л урт удаан наслаасай гэж хүсдэг байсан юм гэсэн.” Өмгөөлөпн энэ үгийг мөрдөн байцаагчид битгий л хэлээрэй гэж түүнээс гуйж байна. Гэвч Мерсо үүнийгээ цөмд нь ойлгуулж байна. Мөрдөн байцаагч, прокурор, Алжир хотын жирийн иргэн, бүгд л өөрсдийгөө заналхийлэлд өртлөө гэж мэдэрч байна.

Яагаад заналхийлэл гэж? Юу вэ гэвэл нууцгай үнэнийг илчилдэг энэ хүн бол тэдэнд аюултай байлаа. Тэрбээр хүн төрөлхтнийг дүлий дүмбэд гэдгий нь ухамсарлуулахаар өдөөж сэрээхийн осолтой. Мерсо бол хүний хүн. Тэр өрөөл бусдын адил амь аргацаадаг хүн биш, тэр тусмаа “Би бол бусдын л адил” гэж давтан хэлж байгаагаараа бүр ч жигшил төрүүлж байна. Энэ нь үгийн үүднээс биш, сэтгэлийн үүднээс үнэн юм. Гэтэл хүнийг үгээр нь шийтгэдэг. “Прокурорын амнаас, Мерсогийн сэтгэлийн гүн рүү шагайгаад юу ч олж харсангүй, эрхэм шүүгчид ээ гэсэн үг гарав. Яг үнэнийг өчихөд (түүнд ямар ч зүрх сэтгэл, ямар ч хүмүүнлэг юм байхгүй, улс амьтны зүрх сэтгэлийг гэм согогоос хаацайлдаг ёс суртахууны аль ч зарчим түүнд харш гэж тэр ярьлаа.” Таатайхан худал хуурмаг дээр тогтсон нийгэм өөрийн биш, өөртэйгөө нийлэхийг үл хүсэгч энэ “этгээд гаж хүн”ийг тэвчиж эс чадав. Мерсог цаазаар аваачихаар шийтгэв.

Тэггэл огцом өөрчлөлт гарав. Утга учиргүйн хэрмэнд хашигдаад үхлээ хүлээж байгаа хүн оргоод ч юм уу, эсвэл өршөөлөөр ял шийтгэлээс зугтаах бодолтой ямагтзууралддаг. Гэвч Мерсо утга учиргүйн амьд биелэл юм. Тэр оргож зугатаах ч гэсэнгүй, амь гуйх ч гэсэнгүй. Шоронгийн санваартан хойт насыг нь даана гэж амлахад Мерсо, “би Бурханд сүсэглэдэггүй ээ” гэж хариулж байна. Тэгэхэд санваартан “Таны санаа сохорчээ. Би таны тулд мөргөл үйлдэнэ” гэв. Гэнэт Мерсогийн дотор сэтгэлд ямар нэг юм тэсрэх шиг болов. “Би түүнийг заамдаад авчихсан байсан”, “уур, баяр хоёр зэрэгцэн бие салганаад зүрх сэтгэлд бугшсан хамаг байдгаа би түүнд уудлан гаргаж хаялаа. Санваартанг явмагц бие тайвшралыг олов. Энэ давчидсан уур хилэн намайг зовлонгоос ариутгачихсан мэт, итгэл найдвараас минь ангижруулчихсан юм шиг гараг эрхэс, одод түгсэн энэ шөнө зөөлөн агаад хэнэггүй эл ертөнцөд анх удаа өөрийгөө би нээж өглөө.

Ийнхүү, романы баатар гэхээсээ үзүүлэнгийн үлгэр загвар болсон Мерсо Сизифийн домгийн мөчлөгийг дуусгаж байна. Мерсо бол өөрийнхөө чулуугюу ч бодохгүйгээр өнхрүүлдэг, өдөр тутмынхаа тамын боол болсон хүн юм. Дараа нь найдлага, ер нь бүхий л найдлагаа огоорч эрх чөлөөтэй золгож байна. Одоо бол тэр шоронгийн өрөөндөө амьдралын таалалд умбаж, хээр хөдөөгийн зүгээс гарах чимээ анирыг сонсон, шөнийн үнэр, газар дэлхий, давсархаг усны үнэрийг аван сэтгэл тайтгарч байна. Нэг ёсондоо “Типазагийн хурим”-р, бас, амьдрахуйн хөөрөлд очиж байна. Учир нь гэвэл үхэлтэй тэр эвлэрсэн, бас нөгөө чулуу, уудам вртөнцийн адбиш гудиггүйтэй ч эвлэрсэн. Мерсо алдагдсан юмаараа аврагдаж байна.

Зохиолч, Францын Академийн гишүүн Андрэ Моруа

Байгалийн баялаг багатай орон хөгжихөд хүндрэлтэй гэж зарим хүмүүс үздэг. Гэтэл бодит байдал ихээхэн өөр байдаг. Сүүлийн дөчин жилийн түүхийг . аваад үзэхэд л байгалийн баялаг ихтэй орнуудын эдийн засгийн өсөлт харьцангуй байсан нь харагдана. Жишээ нь АНУ, Швейцарь, Англи, Япон, Сингапур гээд дэлхийн хамгийн баян орнуудын жагсаалтад байгалийн баялаг ихтэй орон (нэг хүнд оногдох хэмжээгээр) байдаггүй. Байгалийн баялаг ихтэй орнуудын хөгжил бусад орноос доогуур байсан энэ үзэгдлийг “Байгалийн баялгийн хараал” гэж нэрлэх болжээ. Манайхны хэлэх дуртай “Түүхий эдээ экспортолдог орон хөгждөггүй” гэдэг үг ч үүнээс гаралтай байж болох юм.

Байгалийн баялаг ихтэй орны хөгжил доогуур байгааг эдийн засагчид дараах дөрвөн шалтгаанаар голлон тайлбарладаг:
Голланд өвчин. Голланд улсад 1959 онд томоохон байгалийн хийн орд нээгдсэн бөгөөд уг ордын ашиглалт нь тус улсын эдийн засаг үсрэнгүй хөгжих үндэс болно гэж олон хүн хүлээж байсан. Гэвч удалгүй Голландын аж үйлдвэрийн салбар уналтад орсон бөгөөд үүнийг Есопогп1з1 сэтгүүл Голланд өвчин гэж томъёолсон. Энэхүү үзэгдлийн Шалтгаан нь уул уурхайг ашиглахтай холбоотой хөрөнгө оруулалт болон түүхий эдийн экспортын орлого нь гадаад валютын орох урсгалыг нэмэгдүүлснээр дотоодын валютын бодит ханшийг чангаруулдаг бөгөөд энэ нь үнийн өсөлт (инфляци), үндзсний валютын ханшийн чангаралт хэлбэрээр илэрдэг. Энэ нь экспортын болон импорттой өрсөлддөг бүтээгдэхүүний гадаад валютаар илэрхийлэгдэх үнийг нэмэгдүүлснээр гадаадын бараатай өрсөлдөх чадварыг нь бууруулдаг байна. Улмаар энэ нь уул уурхайгаас бусад салбарыг уналтад оруулж, эдийн засгийн өсөлтөд сөргөөр нөлөөлдөг.

Ашиг хонжоо хайх явдал нэмэгдэх. Байгалийн баялагтай холбоотой ихээхэн хэмжээний ашиг орлого нь тэдгээрээс хувь хүртэх эрмэлзлийг нэмэгдүүлж, авилга хээл хахууль гарах шалтгаан болдог. Нөгөө талаар ашиг хонжоо хайгчид төрийн эрхэнд гарахыг хүсдэг бөгөөд энэ нь засаглалын чанарыг доройтуулдаг байна. Судалгаанаас үзэхэд байгалийн баялаг ихтэй орнуудад боловсролд хийх хөрөнгө оруулалт бага байдаг бөгөөд байгалийн баялгийн ашиг орлого нь олон нийтийн боловсролыг дэмжихийн оронд цөөн хүнийг баяжуулахад зарцуулагддаг аж.

Хүний нөөцийг дэвшил багатай салбарт чиглүүлдэг. Уул уурхайн салбар нь технологийн хувьд харьцангуй тогтвортой байдаг бөгөөд эдийн засгийн хөгжлийн гол хөдөлгөгч хүчин зүйл болох технологийн дэвшлийг дэмждэггүй. Уул уурхайн салбарын өндөр орлого нь тухайн салбар дахь цалингийн төвшинг нэмэгдүүлж, чадварлаг боловсон хүчинг татсанаар бусад салбар дахь чадварлаг боловсон хүчний нийлүүлэлтийг бууруулж, улмаар технологийн дэвшил гарах боломжийг багасгах замаар хөгжлийг боомилдог.

Хэлбэлзэлд өртөмтгий болгох. Түүхий эдийн үнэ хэлбэлзэл ихтэй байдаг бөгөөд энэ нь түүхий эд экспортлогч орнуудын эдийн засгийг тухайн үнийн хэлбэлзлээс хамааралтай болгож, улмаар эдийн засгийн өсөлтөд муугаар нөлөөлдөг.

Дэлхийн зах зээл дэх түүхий эдийн үнэ 2003-2008 онд өндөр байсан нь манай улсын эдийн засгийн өсөлтийг хурдасгасан боловч 2009 онд эдийн засаг уналттай гарсан нь “Байгалийн баялгийн хараал”-ын нөлөө байж болзошгүйг харуулж байна.

Дэлхийн зах зээлд зэсийн үнэ 2003 оны сүүлээс огцом өсч эхэлсэн ба мөн алтны үнэ ихэзхэн өсч байсан. Энэ нь манай улсын валютын орох урсгалыг нэмэгдүүлж, төгрөгийн бодит ханшийг чангаруулжээ. Энэ үед валютын ханшийг барьж байсны улмаас төгрөгийн бодит ханшийн чангаралт нь үнийн төвшин хэлбэрээр илэрч, 2007 оны дундаас эхлэн инфляци ощом нэмэгдсэн. Улмаар энэ нь 2009 оны эдийн засгийн уналтад ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм.

Уул уурхайгаас орох орлого нэмэгдсэн болон томоохон ордууд нээгдсэнтэй холбоотойгоор улс төрийн хүчнүүдийн засгийн эрхэнд гарах сонирхол нэмэгдэж, энэ нь сонгуулийн популист амлалт хэлбэрээр илрэх болсон. Мөн төсвийн зардал төсвийн орлогыг даган хурдацтай нэмэгдэж, дийлэнх хэсэг нь хэрэглээг дэмжихэд зарцуулагджээ. УИХ-ын гишүүд ч хувь хүртэхийг эрмэлзэн дахин сонгогдох боломжоо хангах зорилгоор өөрсдөө дур мэдэн зарцуулах хөрөнгийг төсөвт суулгаж эхэлсэн. Эдийн засгийн уналттай холбоотойгоор төсвийн зардлыг хязгаарлах шаардлагатай болсон боловч энэхүү гишүүдийн мэдлийн хөрөнгийн хэмжээ ихэссээр байгаа юм.

Уул уурхайн салбарт ажиллагсдын тоо 2001-ээс 2007 оны хооронд хоёр гаруй дахин нэмэгдсэн ба уул уурхайн салбарт ажиллагсдын дундаж цалингийн өсөлт нь бусад салбарын цалингийн өсөлтөөс 60 хувиар илүү байна.

Мөн дэлхийн санхүү, эдийн засгийн хямралтай холбоотойгоор 2008 оны дунд үеэс зэсийн үнэ унаж эхэлсэн нь Монгол улсад төлбөрийн тэнцлийн хямрал, цаашлаад санхүүгийн хямрал болж, эдийн засаг унахад нөлөөлсөн нь манай эдийн засаг түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэлд ихээхэн мэдрэг болсныг харуулж байна.

Эдгээр шинж тэмдэг нь манай улс өнгөрсөн жилүүдэд “Байгалийн баялгийн хараал”-д өртсөнийг харуулж байгаа бөгөөд уул уурхайн томоохон ордуудыг ашиглалтад оруулахаар зэхэж буй өнөө үед өмнөх алдаагаа давтахгүй байх нь чухал. Байгалийн баялаг ихтэй боловч амжилттай хөгжиж чадсан цөөн оронд нийтлэг ажиглагддаг зүйл нь тэдгээрт төрийн институтын чадварлаг бүтэц байсан явдал юм. Норвеги, Дани зэрэг орнууд Голландтай адил байгалийн асар их баялаг нээн илрүүлсэн боловч тэдгээрийн Засгийн газар нь орлогоо үр ашигтай удирдаж чадсанаар амжилттай хөгжсөн. Баялгийн орлогыг хэрхэн зарцуулах нь мөн чухал асуудал юм. Индонези улсын нэг хүнд ноогдох орлого 30 жилийн өмнө Нигеритэй ойролцоо төвшинд байсан боловч одоо дөрөв дахин илүү болжээ.

Индонези улс газрын тосны орлогынхоо томоохон хэсгийг дунд сургууль байгуулах, тэдгээрийн үйл ажиллагааг санхүүжүүлэхэд зарцуулсан бөгөөд энэ нь түүхэнд ерөнхий боловсрблыг хамгийн хурдан түгээсэн хөтөлбөр болсон. Төрийн оновчтой, бүтээлч бодлого нь байгалийн баялгийн “хараал”ыг “ерөөл” болгон өөрчилж чадна гэдэгт олон эдийн засагч санал нэгддэг билээ.

Ө.Тулга

Судалгааны явцад “Алтан дээд Үнэний аялгуу” номноос
“Хөх толбо тэнгэрийн ниргэлтээр оршигчийн тамга билээ.
Төрийн найман цаха аялгуу тэнгэрээс залрагч хаан билээ” гэсэн содон мөрийг онцгойлон анхаарч судалсан юм. Ийнхүү судлах болсон шалтгаан нь гүн гүнзгий утга агуулга, нууцыг өөртөө шингээсэн дээрх хоёр мөр нь Францын алдарт зөнч Мишел де Нострадамусын таамналын аравдугаар центурын далан хоёрдугаар катрен (дөрвөн мөрт)-ийн утга агуулгатай “эв мод” эвлэж нийлсэн мэт тохирч байгаад л оршиж байгаа юм.

Тэнд:
“1999 он [хийгээд] долоон сар
Аймшигипн /ниргэлтийн/ Их Хаан тэнгэрээс морилно.
Тэрбээр Анголмуагийн их хааныг сэргээн өндийлгөнө.
Эрт хожид Марс зол жаргалтайгаар ноёлно за” гэжээ. (Д.Гүн-Үйлс. Нострадамус: Зөн билэг оршвой. УБ. 2005 он.)
Энэхүү катрен нь монголчууд бидний төдийгүй дэлхий нийтээрээ сонирхон судалж тайлахыг оролдож буй, сүүлийн хорь гаруй жил судлаач, эрдэмтэд, зөн билэгтэн, зурхайчдын дунд шуугиан тарьж маргаан дэгдээгээд байгаа билээ.

Саяхан Оросын телевизийн нэгэн сувгийг үзэж суухад Оросын алдарт зурхайч Глоб 1999 он болоод енгерлөө тэр аймшгийн хаан чинь хаана байна, 2009 он бас болоод л өнгөрлөө тэр ниргэгч хаан чинь хаана байна гэж асуугаад Нострадамусын катрен биелсэнгүй гэж байх юм. Гэтэл их зурхайчийн зөн билэг алдаж байсан удаагүй билээ. Их зөнчийн дөрвөн мөртөд дурьдсан “Анголмуа” хэмээх нь “Монголуа” буюу “Монголчууд” гэсэн франц үгтэй дүйдэг байна. Харин Нострадамус судлаачид тухайлбал Н.В.Белов (ОХУ) “Аймшгийн их хаан тэнгэрт үзэгдэх тэр учрыг 1999 онд болсон XX зууны хамгийн том нар хиртэлттэй холбон тайлаад XVI зуунд буюу Нострадамусын үед энэхүү үзэгдэл нь бүх хүн төрөлхтөний хувьд аюул гамшиг байхсан гэж үзжээ. Гэтэл судлаач Фрэнсис Кинг “Анголмуа”-г “Монголчууд” гэж тайлаад тэдний хамгийн хүчирхэг хаан нь аугаа их Монголын эзэнт гүрнийг байгуулсан Чингис хаан юм гэжээ.

Тэгвэл хоёр дахь Чингис хаан дахин төрж, түүний үнсэн товрог болгосон хот балгад, сая сая хүний тооноос давж гарах хохирлыг үүтгэгч аймшгийн их хаан хэн болох билээ гэж тэрээр өөртөө асуулт тавьжээ. Гэвч Фрэнсис Кинг энэ асуултандаа өөрөө хариулт өгч чадаагүй юм. Их зенч чухам үүнийг л хэлэх гээд байж дээ хэмээн дуу алдах тэр мөчийг хүртэл хариулж чадах ч үгүй биз ээ. Д.Гүн-Үйлс “Нострадамус: Зөн билэг оршвой” хэмээх номондоо “Харин их эзний сүнс эргэн ирж бурууг бусниулан, зөвийг цогцлоон тэнгэрийн ташуураар хүн мөсгүйчүүдийг гэсгээн зохиох тийм цаг үе ирэх нь магад буюу гэж Монголчууд бид билэгшээн найдаж сууна” хэмээн
үндэс гарвал нэгтнүүдийнхээ зүрхийг огшоожээ.

Гэтэлих зөнч чухам үүнийг л хэлэх гээд байж дээ гэж дуу алдах тэр “алтан мөч” енөөдөр Монголчууд бидэнд тохиож байна. Судлаач эрдэмтэд, зөн билэгтнүүд, зурхайч нар Нострадамусын далан хоёрдугаар катренийг гартаа шагайн чинээ нөж атгасан хүү дахин терж гай гамшиг дагуулсан эртний балар цаг дахин ирэх мэтээр эсвэл нар хиртэлт зэрэг байгалийн онцгой үзэгдэлтэй холбож өнгөц тайлбарлаж ирсэн байна.

Соркуктай сэцэн хатны айлдварт “Төрийн найман цаха аялгуу тэнгэрээс залрагч хаан билээ” гэж маш тодорхой өгүүлсэн байна. Эндээс үзвэл аймшиг / ниргэлт/-ийн их хаан бол гартаа шагайн чинээ нөж атгасан хөвүүн дахин төрөх тухай асуудал огт биш харин Монголчуудын төр жолоодохуйн ухааны охь болсон “Төрийн найман цаха аялгуу” тэнгэрээс залрагч ниргэлтийн хаан болон бууж ирэхийг л их “зөнч Нострадамус зөгнөн хэлжээ. Өөрөөр хэлбэл Монголчууд бидний үл тоодог, ойлгохыгчхүсдэггүй, шимтэн уншдаггүй “Алтан дээд гэрээ”, “Алтан дээд Үнэний аялгуу” ном л тэнгэрээс залрагч ниргэлтийн хаан төдийгүй Монголчууд болон хүн нарыг (хүн төрөлхтөнийг) оюуны мунхаглалаас аврах учиртай хаан байжээ.

Үнэн хэрэгтээ Нострадамусын аравдугаар центурын далан хоёрдугаар катрен нь түүнээс даруй 300 жилийн өмнө амьдарч байсан Их Монголын сор болсон Соркуктай сэцэн хатны айлдсан дөрвөн мөртдийн тайлал байжээ. Энд дөрвөн мөртүүд хэмээж байгаа нь ихээхэн учиртай юм. Судлаач миний бие Соркуктай сэцэн хатны айлдварыг Нострадамусын дөрвен мертүүдтэй харьцуулан судалж тэрээр ирээдүйг эш үзүүлсэн бошгоо айлдахдаа дөрвен мөртийн хэмнэлийг хадгалж үлдээснийголжхарсанюм. Бибээр энэхүү ухаант хатан монголчуудын ирээдүйг эшэлсэн дөчин багц дөрвен мөрт айлджээ гэж үзээд өөрийнхее хэмжээнд тогтоох гэж оролдсон юм.

Соркуктай сэцэн хатан өвгөдийн өв их ухааныг нэгэн цогц болгон хойчийн үрс бидэнд уламжлуулж үлдээхдээ “Алтан дээд гэрээ нь өнгөрснөөс ирээдүйг өнөөдөр бапгуулдаг жамаар Чингис хааныг төрүүлжээ. Чингис хаан болбоос хүн нарыг хар мянганаас аварсан их суутан билээ. Хожим хойно тэрээр хүн нарыг мунхаглалаас гэгээрэл рүү аврахыг би зөгнөв гэж яруу найрагч Муслиг Эд Дин Сэди надад хэлсэн билээ” гэжээ. (Алтан дээд гэрээ УБ.2002 он. 102 дугаар тал) Айлдвараас үзхүл тэнгэрээс залрагч “Төрийн найман цагаан аялгуу” нь Монголчуудыг төдийгүй хүн нарыг хар мянганаас аврах, мунхаглалыг оюун ухаанаар ниргэх, хүн нарыг гэгээрлээс гэгээрэл рүү хөтлех ниргэлтийн иххаан ажээ.

Их зөнч Нострадамусын үл тайлагдах мэт санагдаж байсан катрен 800 жилийн тэртээ Монголын эзэнт гүрнийг цогцлоон байгуулсан Их эзэн Чингис хааны отгон хевүүн Толуй хааны гал голомтыг манасан Соркуктай сэцэн хатны айлдсан дөчин багц дөрвөн мөртийг чандлан нууцлаж тэдгээрийг тайлах “алтан түлхүүр” болж өнөөг хүртэл нууцаа хадгалсаар ирсэн байна. Өөрөөр хэлбэл энэхүү катрен нь нууцыг нууцалсан түлхүүр дөрвөн мөр байжээ.

МОНГОЛЫН ИРЭЭДҮЙГ ЭШ ҮЗҮҮЛСЭН ДӨРВӨН МӨРТҮҮД

Дөрвөн мөрт1
Соркуктай хатны тэнгэрийн зад дор сөхөрч элчийг сонстугай
Толуй хажирын хөвүүд мэтээр
Чингис тэнгэрийг өртөөлж
Сэтгэхүйн шаналалд насаараа хайрагдан судраар ариутгагдан
Хөх босоо голчоор бэлтгэгдсэн элчийг сонсож асарваас хаан нь хөг
бүтээж иргэнийг бадраана.

Дөрвөн мөрт 2
Чингисийн нүүхуйн засагийг бодох нь алуур болохыг мэдэх цагт би
Тохинуулах нэгэн элч зарахыг мэдтүгэй
Үг хориод устгагчийн эдийг шүтэж эзэрхэгчийг устгах миний элч
Үүрдийн урвагчаар тодорч ялагдахыг өөт нь мэдүүлсүгэй

Дөрвөн мөрт 3
Хэвлий шуналдаа захирагдан эдэд боолчлогдсон
Хар Монголчууд Миний элчийг алж тархины тураал нь тахалд идэгдэх осол буй
Сэтгэл бус булхай түүнийг занаваас босоо голч нуугдтугай Өртөөлөгчидийг олж өөрийгөө аварч үхлээс мултартугай.

Дөрвөн мөрт 4
Өсөлсөн булхайг өрөвдөн байж дурыг татахыг хичээтүгэй
Эрхт нүүхүйн засгийг зарлах билэгтэнтг олтугай
Хүний хорвоогийн зовлонгийн чанга бүгдийг жаргалаар сэтгэсэн
Хөх нуруутыг хөх монгол иргүн болгох билэгтэнийг олтугай.

Дөрвөн мөрт 5
Энэ цагт очсон элчийг асарч сонсох билэгтэн нь хаан болбаас
Хөх монголыг хөхрүүлж хабсу төрийг сэргээн аялгууг бүтээнэ
Миний өчил үнэн эсэхийг өнгөрснөөс эрж мэдтүгэй
Мунхагийг халах сэрэхүйн тэнгэр Монгол ертөнцийг элчээс асуутугай.

Дөрвөн мөрт 6
Бүр хаан болох шар бодлоор өөрийгөө хоосолж түгээмлээ бараад
Сархад балчирын ноолдоон, дааганы уралдаанаар гуниг зөөллөж
Бүтэн жилийг өнгөрөөгөөд гэнэт сэрж мал хүн юугаа тоолно
Болох болохгүйг үл ялган бодолдоо чирэгдэн өөрийгөө цөлнө.
{Төр нь хаанаа даахгүй билгээр сохорч өөйдөвч томоогүй булхайнууд
хаан болох гэж өөрийгөө зарлана)

Дөрвөн мөрт 7
Ёс бус эзэрхэгчид Хөх Монгол-ыг харлуулан чирсээр цагийг элээж
Ёрын хар устгалын тамд зэрэгцэн очихыг билэгтэй бүгд үзнэ
Хөх нуруутын нүүхүйн засгийн босоо голчийг хүсэгчдийг
Нэгийг нөгөөгөөр нь бариулж алсныг тоолж үзнэ. (Мунхагийн харанхуйд харьтай зүүдлэлгүй миний элчийг сонстугай)

Дөрвөн мөрт 8
Гурван хаан зэрэгцэн мандаж худгыг хатаан хурыг буулгаж
Ерэн таван булхай элчээр зарагдаж төрөөр иргэнийг гутаага!
Ертөнц, тэнгэрээс төөрч үнэгүйдсэн хүмүүст мөнх тэнгэр мөхс
Их Монгол домог болох дэнсэнд гэрийн нохой, гэнтүү чоно төвшитгөгчийг заръя. (Гэмтний гэм урвагчийн балгийг засах түүнийг бүү алтугай)

Дөрвөн мөрт 9
Шарлаж, улайж, харласан цагт шиврээс би элч зарна.
Туршуул элчийг хар Монгол албаас тевшитгөгч элч нуугдтуга!
Гэрийн нохой Толуйд хувилаад гэнтүү чонын ертенцөд бойжо
Гэтсээр буцсаар очих миний элчийг гэмтэн гэж бүү андуурсугай

Дөрвөн мөрт 10
Шивэрт төрсөн миний элчийг шилж сонголгүй сонстугай
Толуйн тэнгэрийг задаар мөнхөлж тоотой гуравхан элч зарна
Тосож уулзалгүй зэвээр үдэхэд туршуул элч нэгийг зориулж
Харласан Монголыг хөх болгоход хоёр дахь элч төвшитгөгч(Миний элчийг угттугап, сонстугай)
Дөрвөн мөртийг Гурвантаа очих элч Насан богино амь хэврэг билээ Гурав дахь элч өртөөлөгч биш Гурван үед яс хагалагч билээ.

Дөрвөн мөрт 12
Шар Монголын цагт миний элч
Хөх амин чанарыг устгаад Хөх нуруутын
Хөх толбыг хөлд ороход нь арилгадаг болгоно
Шарлуулагч суумлыг шарлуулж устгаад
Хөвчид төрсөн миний элч хөх нуруутын амьдыг аварна.

Дөрвөн мөрт 13
“Айл”-ыг хорлох муу элээг миний элч устгана
Авыг эвдэх нуранги зогсох цагт би туршуул элч илгээнэ
Түүнийг алах тохиолдол буйд дутах нэгэн элчийг илгээнэ
Дутахуйн оломлогчоор зарлана, төр болоод нүүхүйн засгийп засах хутгийг элчид дайсугай.

Дөрвөн мөрт 14
Толуй хажирын сүнсэнд задаар мэндэлж
Гэрийн нохой, гэнтүү чоно мэт очно.
Эс очвоос хйх толботын эв эеийн аз дутаж зоволдох ажгуу
Дутахунаас ачлал хүртэх билэгтэй аваас дордуулж дээр/ түүнийг сонстугай.

Дөрвөн мөрт15
Шарлахын цагт миний элч
Шарласан Монголыг тэнгэрээр тохинуулахгүй
Шарлуулж устгагчийг шараар хорлож
Шарлан тохинуулах цагийн хүрдэнд захирагдана.

Дөрвөн мөрт16
Харлахын цагт миний элч
Хаан Чингисийн тэнгэрийг өртөөлнө
Хар Монголыг тэнгэрээр тевшитгөн
Төрийн напман цаха уялгууг өртөөлж тэнгэрийн цагийг мэдүүлнэ. (Цахлан зүүгдэж босох уу? Цөмрөн унах уу? гэдг^ нэгэн билэгтэний хувь болгосугай.)

Дөрвөн мөрт 17
Хөх толбо тэнгэрийн ниргэлтээр оршигчийн тамга билээ
Төрийн найман цаха аялгуу тэнгэрээс залрагч хаан бил;
Үүслийн гурван эрдэнийг үр хойчдоо үлдээж хех толботныг
Ёсыг удамшуулж, тэнгэрээр төвшитгөн засаглана.
(Миний элч эзэндээ хүртүгэй! Чингис мохоон гэсгээгч мунхагийг ниргэтүгэй)

Дөрвөн мөрт18
Таван зуун жил Монголыг тамлах тахлын цагийг тунбао (зоосон мөнгө) авчирна
Толуйн хөвүүд төрийг эс авбаас хөх толбо өөрийгөө устгаж
Хөх толботыг мунхаг авирлуулж
Хөл дорхи түймэр мэт дүрэлзэнэ, уст хожуул шиг унтарна.

Дөрвөн мөрт19
Толуй хажираар Чингисийг өртөөлөх төгс босоо голчийг илгээнэ
Цөөд хайрханд цацал ергөхдөө нүүхүйн засгийн ертөнцөө шүттүгэй
Хөх огторгуй, өлгий-гөөс үнэнийг гуйхдаа
Хөх мөнх тэнгэртэй өөрийгөө шүттүгэй

Дөрвөн мөрт 20
Чингис унтарч хех толботууд барагдваас
Хорвоогийн зовлон бүгдийг жаргалаар сэтгэсэн
Хүмүүн суумалыг хохирохоос аврах
Мөн төбэ дээд бодис (хөх толбо)-ыг тээгч хөх нуруутнууд хондод унахгүй болйо

Дөрвөн мөрт 21
Миний элч эртдэж оройтолгүй очтугай
Манусын Монгол элчийг сонсвоос
Их Хааны тэнгэрээс нүүхүйн засаг заларч
Үүслийн гурван эрдэнийг үр хойчдоо дархлан засаглана.

Дөрвөн мөрт 22
Тоул Алтайн газар Бух тарамын айд
Хасхах ёл уул-ын уугуул нэг
ястанд Танин мэдэхүйн энэ (Алтан дээд гэрээ) номыг цээжлүүлж хадгалуултугай
Танин мэдэхүйн хамтын их ухаан өргөн байхын эв эеийн билгээр
Жен төбэ мөн-г томилж Хасхах ёлд хүргүүлсүгэй.
Толуйгаас төрсөн таван хүүгийн отгоныг бодож тэр төрсөн газартаа
Алтан дээд Үнэний аялгууг хадгалж чадах баатар болно.

Дөрвөн мөрт 23                 I
Хасхах ёл уулнаас миний элч ирээд ингэж хэлнэ
Гэгээрлийн “Алтан аялгуу”-т гэрэлд гаргана, автугай гэнэ
Гэгээрлээс гэгээрэл рүү зоригдох “Гэр” -ийн онолыг егне, автугай гэнэ
Улсын ахуйг цэгцлэх “Уялга”-ын онолыг егне, автугай гэнэ.

Дөрвөн мөрт 24
Төвшин сайхны “Их засаг”-ыг Толуйн удам уламжлуулбаас
Төвгөөр үүсдэг гурван дайныг Монгол улс үзэхгүй “Гэр” бүлийн хамтын хариуцлагын харилцааны жаяг
Тулгуур гурван онол-ыг сулруулбаас төвөг бугшиж хэцүү болно.

Дөрвөн мөрт 25
Тэр цагт миний элчийг булай, булхай, боулихай нар
Тэрслүү дайсан мэтээр сэтгэж албаас “Гэр” бүлийн харилцааны Чин, Чу, Хажир онол мартагдана
Хөх монгол улайж, шарлаж, харлаж сэг зэм болно.

Дөрвөн мөрт 26
Монголыг аврах эе билэгтэн арав байхад л Монгол улс дахин мандаж
Алтан дээд Үнэнип онол-ыг голлож Үүслийн гурван эрбэнэ-ийг олсон дархан засаг дахин тов болно
Үүнийг анхаарч байвал гурван дайныг үдэж чадна.

Дөрвөн мөрт 27
“Апл”-ыг хорлох муу элээ зүйг эвдэх цаг ирвээс
Ахуй биеэ тарааж хэн ч хариуцахгүй болгож
Амсаж, хүлхэх юм олдохгүй цөвүүн цагт
Алдааг засах нүүхүйн ухамсраа мартаагүйд элээ өөрөө хоолоо эрээд
холдоно.

Дөрвөн мөрт 28
Сэтгэлийн тархийг хоослогч хорон бясалгалын цагт
Өв их гүн ухаанаа нууж бүгдээрээ мунхаг мэт болно
Бугшмал хэцүүгийн хохирол, хоосролын хэцүүг ойлгуулж
Борчуудын сэтгэл нь буцлаад ирэх цаг ирнэ.

Дөрвөн мөрт 29
Эв найрыг эвдэх хар хэрээ зөн их ухааныг эвдэхийн цагт
Нүүхүйн эрдэмийг нууж хар дэмийг автугай
Газар нь байгаа цагт оос нь үгүй болохгүй
Соронзон мэт хамах занг устгана гэж байхгүй.

Дөрвөн мөрт 30
“Айл”-ыг хорлох муу элээ зүйг эвдэх цаг ирвээс
Арван түгээмлээ бутаргаж ухаантныг хоослох элч ирүүлнэ.
Ухаантны зовлон, улсыг устгадаг эндэгдлийг тооцоолж
Таван зуун тавин шалтгаан бүрт эзэн оноож элээний үүрэнд орох
тэнцвэргүй өрсөлдөөнд бэлтгэгдэнэ.

Дөрвөн мөрт 31
Хажирт мэргэшсэн миний элч эс тэсэхүйд од болохдоо
Хар санаа, хар зэм, хар зөн бүгдийг зөвшөөрөхгүй
Халуун цусныхаа хөх толбо амин хэмийг авч үлдэнэ
Үүний төлөө үзэх хохирлыг ч бас тэвчих болно.

Дөрвөн мөрт 32
Хех Монгол харлаж, улайж, шарлах шинж хамтдаа бүгд илэрсэн цагт
Малынхаа төлөө үхдэг болгохыг далдуур нөхцөлдүүлдэг дайн
Монгол газрыг эзлэх алсыг бодовч удирдагч олдохгүй
Яг энэ үөд би дахиад нэг элч зарна.

Дөрвөн мөрт 33
Сархадыг эв найрын тухад болгоож хүүхэд, даага хоёроор наадаж
Сайхан цаг гэж магтаж хоосролд бөхөлзөж
Бүтэн жил мал, хүн хоёрынхоо тоог дайяарт өгөөд
Бүх удамшил, уламжлалаа сэргээсэн миний элч хажир билээ. (Бас л дайснаар тодорч харь дор дүүжлэгдмү)

Дөрвөн мөрт 34
Тэгэвч тэр утсан хүүхэлдэйтэй адилхан байхдаа
Тэсэж үлдэх эрдмийн үүслээ бататгахыг нь хэрэглэнэ
Ард нь гучин дөрвөн эрдэм байлаа ч Ахуйдаа хэрэглэх гэвэл
Монголыг халуун дайнаар занах болно

Дөрвен мөрт 35
Булай, булхай, боулихай гурав буханцарууд боловч
уур, бух, азарга, ухны зэрэгт ахуйгаа манаж чадахгүй
Мунхаглалаас мунхаглал руу тэд улсыг гулдарна
Харласан Монголчууд хоосролоо мэдрэх цагт хамгийн эгзэг дор нь
би Тоул Алтайгаас элч ирүүлнэ.

Дөрвөн мөрт 36
Амьдрал байхын үндэс нь мөхөж, амьд амьтад гүйлдэнэ
Алтайн Тоул Хасхах ёлд амьдрал менх байна. Хар салхи, галзуу шуурга, ган зуд тэнд ирэхгүй
Халуун, шулуун, нялуун дайны дайяарууд тэнд очиж чадахгүй

Дөрвөн мөрт 37
Тэмтрээд дуусашгүй зөнтэй, тэжээх шаардлагаүй малтай
Тэнгэрийн жаягт их ухамсар нь зөв эргэх хас байна
Тевшин сайхны уялга Алтайн тэр газарт
Толуй хааны хажир онол хорлолгүй хадгалагдана.

Дөрвөн мөрт 38
Мунхаглалаас мунхаглалд зүтгэйнийг элч хэлнэ
Мууг ил гаргалаа гэж элчийг бүү жигшээгтүн
Гэгээрлээс гэгээрэл рүү зорогдохуйн “Гэр”-ийн онолыг тэр заана
Сэтгэхүйн өвчтэй гэж сэжиглэж түүнийг бүү жигшээгтүн

Дөрвөн мөрт 39
Булай, булхай, боулихайг тэр бас хэлнэ
Буруутгаж өөлж ялалваас үнэнийг тэр хорьчихно
Орис, идэр, ах, эр, эм бүгдийг хараад
Онолгүйн жимээр орсон мунхагууд гэдгийг танина.

Дөрвөн мөрт 40
Алтан дээд Үнэнип онолыг голлох биш, гэм зэмийн орон байна гэж
Миний элч цухалдаж хааяа нэг уйлна
Хар зэмийн нийгэмээс гэмгүйг аврах гэж хашгирч, харайж бас уурлах болно
Харин миний элчийг алчихвал сүүлчийн боломж устана.

Энэхүү нийтлэлийг уншаад танд эргэлзэх, итгэх, үнэхээр ийм зүйл байна гэж үү дээ хэмээн үнэмших, эс үнэмших сэтгэгдэл төрөх бизээ. Ингэх нь ч аргагүй, ямар ч байсан судлаач миний хувьд Мишел де Нострадамусын нэг л катреныг тайлах хувилбарыг дэвшүүлж байгаа юм. Мэдээж эсэргүүцэх хүн олон гарна л даа.

Тайлал гэдэг бол ямар хүнд хөдөлмөр байдгийг миний бие ойлгосон. Хэн нэгэн хүн өөрийнхөө хүсэл зорилго, сэтгэлийн хөөрөлдөө автаж дур зоргоороо хүссэнээрээ тайлбарладаг зүйл огт биш юм байна. Тийм ч учраас “Соркуктай сэцэн хатны дөрвөн мөрт дөчин хэсгээс бүрдэж бапна” гэсэн үндэслэл дэвшүүлсэн хэдий ч энэхүү дөрвөн мөртийг тайлж тайлбарлахаас би бээр аль болох зайлсхийсэн юм.
Яагаад гэж уншигчид асууж болох юм. Яагаад гэвэл Мишел де Нострадамусын аравдугаар центурын далан хоёрдугаар катренд нууцалсан “Алтан түлхүүр’-ийг тайлна гэдэг хүн бүхний хийх ажил биш хэмээн эмээж сууна. Энэхүү нийтлэл гарснаар өөрийгөө ергөмжлөгч эсвэл дэврүүн хөөрүү сэтгэлдээ хөтлөгдсөн, ойворгон зарим нэгэн өөр өөрийнхөөрөө дур зоргоороо тайлбарлаж “Алтан дээд гэрээ”, “Алтан дээд Үнэний аялгуу”-г гутаах байхдаа гэж эмзэглэж сууна.

“Нийслэл таймс” сонинд урьд емнө нийтлүүлсэн “Хөх Монголын сор болсон Соркуктай сэцэн хатны айлдвар”, “Гэм үйлдэхүй, зэм хүртэхуй” нийтлэлүүд гарсны дараа олон хүн тэдгээр нийтлэлд өгүүлсэн хуучин үг хэллэгийг тухайлбал: булай, булхай, боулихай, шарлах, улайх, харлах, нялуун, халуун, шулуун дайн, Чингис хааны долоод дээд эцгийн өв их ухаан, ав-эв-ов, ир-эр-ур, тэнгэр ухаан, таван төгс эрдэнэ, нүүхүйн ухаан, нүүхүйн засаг, гэрийн хана, унь, тооно, алтан дээд гэрээ, алтан дээд Үнэний онол, чин, чу, хажир Үнэн, мэдвэл зохихуй, угтаж мэдэх, тосож бэлтгэх, тэсэж магад гарах чадвар, тунбао, жөн төбэ бодис, үүслийн гурван эрдэнэ, гэрийн онол, уялгын онол г.м олон үгийг яагаад тайлбарлаад өгч болдоггүй юм бэ? гэж надаас шаргуу шаардаж байлаа.

Судлаач миний бие тухайн сонины хэвлэгдэх нүүр, зай боломжийг харгалзан судалгааны материалыг үндсэн эхээр нь хүргэж өөрийн нэмэлт тайлбар хийхээс зайлсхийж ирсэн билээ. Аливаа эхийг байгаагаар нь хадгалах нь түүхэн судалгааны хувьд ч, танин мэдэхүйн хувьд ч чухал ач холбогдолтой юм. Гэсэн хэдий ч аливаа мэдлэг энгийнээс нарийн, багаас их рүү тэмүүлдэг нь зүй тогтол байдгийг баримталж уншигч олон түмнийг “Алтан дээд гэрээ”, “Алтан дээд Үнэний ялгуу”-нр, шимтүүлэх зорилгоор аль болох
энгийн ойлгомжтой үгээр илэрхийлэхийг хүссэн билээ.

“Алтан дээд гэрээ”, “Алтан дээд Үнэнип аялгуу” нь жирийн уншигчид ойлгоход туйлын төвөгтэй бөгөөд ярвигтай. Тийм учраас дээр дурьсан ойлгомжгүй байж мэдэх нэр томъёог ойрын үед хэвлэгдэх “Монголчуудын гэм зэм”, “Соркуктай сэцэн хатан. Монголын ирээдүйг эшэлсэн дөрвөн мөртүүд” номонд дэлгэрэнгүй тайлбарласан болно. Соркуктай сэцэн хатны “Монголын ирээдүйг эшэлсэн дөрвөн мөртүүд”ийг тайлах билэгтэй нэгэн олдох болтугай гэж ерөөгөөд энэхүү нийтлэлээ өндөрлөө.

Энэхүү нийтлэлтэй холбоотой санал бодлоо
altandeedgeree@уаЬоо. сош
хаягаар ирүүлнэ үү.

Доктор П.Нэргүй: -Өнөөдөр тавдугаар сарын 5-ны өдөр. Энэ өдрөөс 192 жилийн өмнө агуу эрдэмтэн, гайхамшигт улс төрч Карл Маркстөрсөн билээ. Энэ өдөр би “Хөх толбо” сонинд ээлжит ярилцлагаа өгч байна. Монголчуудын улс төрийн амьдралд 1990 оны 4-р сарын 27, 5-р сарын эхний гурван хоног, мөн тавдугаар сарын 6-ны өдөр хэзээ ч үл мартагдах үйл явдлууд өрнөсөн өдрүүд гэж бид үздэг.
1990 оны гуравдугаар сарын 21-д Ардын Их Хурлын 9 дэх удаагийн III чуулган хуралдаж, энэ чуулганаар марксист-ленинист онолыг Үндсэн хуулийн 82-р зүйл ангид тусгагдсаныг хассан бөгөөд бас засгийн дээд эрх “БОЗ”-ын бүрэн мэдэлд шилжсэнийг тунхагласан юм. Монгол улсад Ардчилсан хувьсгал ид өрнөж байхад “БОЗ”-ын мэдэлд засгийн дээд эрх шилжсэн гэдгийг нам засгийн лут лут лийдрүүд ард түмэндээ тод томруунаар хэлэхгүй гүрийсээр өнөөг хүрлээ.

-”БОЗ” гэж нэрлэсэн нь их сонирхолтой санагдаж байна. Тус бүлэглэлд хэн хэн байсан
бэ?

-”БОЗ” гэдэг нь гурван хүний гурван том лийдрийн нэрний эхний үсгүүд юм. Б гэдэг нь Бямбасүрэн, О гэдэг нь Очирбат, 3 гэдэг нь Зардыханыг товойлгож, улмаар “БОЗ” гэж улс төрийн чиглэмж рүү оруулсан юм. Ардчилсан хувьсгалаар засгийн дээд эрхийг “БОЗ”-ын бүлэглэлийн мэдэлд шилжүүлнэ гэсэн зорилтыг бид хэзээ ч тавиагүй. Том хэмжээний далд хуйвалдааны нууц төлөвлөгөө хэрэжсэний үр дүнд “БОЗ”-ын бүлэглэл засгийн дээд эрхийг гуравдугаар сарын 21-нд Моломжамц-Содномын бүлэглэлийн гараас албан ёсоор авсныгаа АИХ-ын ээлжит чуулганаар баталгаажуулсан ажээ. Зөвхөн улс төрийн том үйл явдлуудын солбилцлууд дээр л засгийн дээд эрх лут хуйвалдаанаар нэг бүлэглэлээс нөгөө бүлэглэлийн гарт шилждэг гэдгийг тогтоож болно. Бид улс төрийн үйл явдлуудыг гуравдугаар сарын эцсээс эхлэн БОЗ-ын бүлэглэлийн ажил үйлстэй холбож үздэг болов. 1990 оны дөрвөдүгээр сарын 8-д Монголын Ардчилсан Намын Анхдугаар Их Хурлыг эхлүүлэх хүртэл бидний анхаарлыг татсан хэд хэдэн зүйл байсныг хэлэх нь зүйтэй юм, Юуны түрүүнд БОЗ-ын бүлэглэл засгийн эрхийг гартаа авмагц Намсрай-Жамсранжавын бүлэглэл Монголын улс төрийн амьдралаас арчигдаж , ардчилсан хөдөлгөөний хэлбэрээр өөрчлөн байгуулалтыг хэрэгжүүлэх үйл явц зогслоо. Ардчилсан хөдөлгөөнийг ийнхүү зогсоолгосон нь далд хуйвалдаан, урвалтуудтай холбоотой байсан ажээ. Намсрай-Жамсранжавын бүлэглэлээс хамгийн түрүүнд Зардыхан, С.Зориг хоёр урваж, Бямбасүрэн-Очирбатын бүлэглэл рүү оров. Үүнтэй зэрэгцэн Э.Бат-Үүл, Д.Дорлигжав хоёр МАХН-тай хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурснаар зөвхөн Ардчилсан хөдөлгөөнөөс урвасан төдийгүй бас Ардчилсан хувьсгалаас урвасан билээ.

-Тэгвэл Ардчилсан хувьсгал бол ардчилсан хөдөлгөөний үргэлжлэл байсан гэж хэлж болох уу ?

-Манай зарим том лийдрүүд Ардчилсан хөдөлгөөн, Ардчилсан хувьсгал хоёрыг ялган зааглаж чаддаггүй гэдэг нь айхавтар мэдрэгддэг байв.
1990 оны гуравдугаар сарын улс төрийн өлсөлтөөр, түүний цаана өрнөсөн далд хуйвалдаанаар чухамдаа Ардчилсан хувьсгалыг таслан зогсоосон мэтээр зарим лийдрүүд одоо ч гэсэн ярьсан хэвээр байгаа. Гэтэл улс төрийн өлсөлтөөр далимдуулж амжилтанд хүрсэн далд хуйвалдаан нь Ардчилсан хувьсгалыг биш харин ардчилсан хөдөлгөөнийг Намсрай-Жамсранжавын бүлэглэлийн хамт улс төрийн тавцангаас зайлуулсан гэдгийг бид мэдэж байсан. Ийм нөхцөлд Ардчилсан хувьсгалыг үргэлжлүүлж өрнүүлэх явдал нэн чухал болсон бөгөөд ямар ч л байсан Монголын Ардчилсан Намын Анхдугаар их хурлыг хуралдуулж, энэ их хурлаар улс төрийн тусгай илтгэлийг бэлтгэж, энэ илтгэлээ гол гол дүгнэлт, үндэслэлүүдээр МАХН-ын дээд удирдлагад, БОЗ-ын засаглалд хариу цохилт өгөхөөр бид бэлтгэлээ хийж эхэлсэн юм.
БОЗ-ын бүлэглэл улс төрийн туршлагагүй, бас улс төрийн том бодлогоор ямар ч ойлголтгүй, тэгээд ч Монгол улсынхаа бодит үнэн байдлыг огт мэдэхгүй явдгаасаа болж, өөрсдийнхөө гол анхаарлыг Монголын Ардчилсан Намын даргаар том урвагч Э.Бат-Үүлийг тавиулахаар хуйвалдаанаа зохион байгуулж байсныг бид анзаарсан байсан юм. Э.Бат-Үүл том гэн алдаж, “Би л МоАН-ын дарга болох ёстой” гэж ярьж явсныг би хэд хэдэн хүнээс олж сонссон. Бидний хувьд Монголын Ардчилсан Намын анхдугаар их хурлыг хуралдуулах нь чухал байсан. Энэ намын даргаар хэнийг тавих нь гол асуудал биш байв.

-Одоо ч гэсэн Монголын улс төрд “хэн нь дарга болох вэ?” гэсэн хандлага хэвээрээ байгаа бус уу? Улс төрийн бодлогыг үл ойшоосон, карьерист улс төр гэж үүнийг хэлэх байх?

-Ер нь МАХН-ын дээд удирдлагынхны нэг айхтар том ужгирсан өвчин бол чухамдаа намын даргаар хэнийг дэвшүүлэх вэ, Сайд нарын зөвлөлийн даргаар, түүний нэгдүгээр орлогчоор хэнийг томилох вэ гэсэн асуудал болж байдаг. “БОЗ”-ын хувьд хэнийг даргаар тавих вэ гэдэг нь чухал байсан бол бидний хувьд Ардчилсан хувьсгалын хувь заяаг шийдэхэд ямар лут асуудал чухал вэ гэдгийг тодорхойлох явдал гоц ач холбогдолтой болсон байв. Тийм ч учраас намын дарга болох хүний тэр лийдрийн тавих улс төрийн илтгэл гол биш, харин МоАХ-ны ерөнхий зохицуулагчийн тавихулс төрийн тусгай илтгэл түүхэн ач холбогдолтой байсан гэдгийг хүмүүс хожим мэдсэн гэлтэй. Э.Бат-Үүлийг МоАН-ын дарга болгох хуйвалдаан амжилттай болж, “БОЗ”-ын бүлэглэл 1990 оны 4-р сарын 27-ны ээлжит лут хуйвалдаанаа амилуулж, улмаар ардчилсан хэмээгч сонгуулийг явуулахаас өмнө Монгол улсад өрнөсөн Ардчилсан хувьсгалыг бут ниргэж дуусгах их ажлаа өрнүүллээ.

Өөрсдийгөө ардчилагчид гэж дөвийлгөдөг хэсэг бүлэг карьеристууд 1990 оны 4-р сарын 27-ны өдрийг Ардчилсан хувьсгалын нэрээр дөвийлгөн магтаж түүний цаана өрнөсөн нууц хуйвалдааныг маш ихээр далдалдаг байв. МоАХ-ны лийдрүүдийг, МоАН-ын лийдрүүдийг хүмүүс ардчилсан хувьсгалын лийдрүүд гэж андуурч нэрлэдэг. Ардчилсан хувьсгалын том лийдрүүд байхын тулд Ардчилагчид маань Монгол улсынхаа түүхэн замналыг, улс төрийн том бодлогыг сайн мэддэг байх төдийгүй улс орноо аварч чадах тийм төвшинд их тэмцэл агуу хувьсгалыг амилуулах увидастай байх ёстой. Өөрийн гэсэн үзэл бодолтой, итгэл үнэмшилтэй, удирдан зохион байгуулах чадвартай тийм залуу сайн кадрууд 1990 оны Ардчилсан хувьсгалд даанч цөөхөн байсан гэдэг нь энэхүү хувьсгалыг зогсоох бодит шалтгаануудын нэг нь болж өгсөн гэдгийг дурьдах нь зүйтэй болов уу.

МоАХ-ны лийдрүүд 4-р сарын 27-д цуглаан зохион байгуулах асуудлыг хөндөж байсан. Миний хувьд ийм цуглааныг Сүхбаатарын талбайд хийх шаардлагагүй гэж үзэж байсан. Хэрэв цуглаан хийе гэвэл ийм цуглааныг Сүхбаатарын талбайд биш Ялалтын талбайд хийх хэрэггэй гэдгийг онцлон хэлж байсан. 4-р сарын 27-ны өглөө над руу хэд хэдэн хүн утасдаж, цуглаанд оролцогсод Ялалтын талбай руу биш Сүхбаатарын талбай руу зүглэж байна гэж мэдэгдсэн.

Тэгэхэд нь “Цуглаанд оролцогсдыг Сүхбаатарын талбай руу битгий оруул, бүгдийг нь Ялалтын талбай руу явуулаач” гэж би хэлсэн билээ. Гэвч МоАХ-ны болон МоАН-ын урвагч лийдрүүд “БОЗ”-ын бүлэглэлтэй сэм хуйвалдаж, 4-р сарын 27-ны цуглааныг зориуд Сүхбаатарын талбайд хийлгэж, халз мөргөлдөөнийг зохион байгуулсан гэдэг нь удаж төдөлгүй илчлэгдсэн юм. “БОЗ” бүлэглэл энэхүү халз мөргөлдөөнийг зориуд зохион байгуулж, Ардчилсан хувьсгалын нэр сүрийг олон түмний өмнө гутааж, Ард түмний онц зөвлөлийг чухамдаа цус урсгах засаглал мөн гэдгийг нотлох гэж оролдсоны тод томруун жишээ нь болж өгсөн юм. Сүхбаатарын талбайд хэдийгээр зэвсэггүй цэргүүдийг эгнээн жагсаасан боловч далдуур бэлэн зэр зэвсэгтэй цэрэг нэгтгэлүүдийг нууц газруудаар байрлуулсан байсан бөгөөд “БОЗ”-ын засаглал МоАХ-ны шударга тэмцэгчдэд Төр ингэж төмөр нүүрээ харуулдаг гэдгийгээ 4-р сарын 27-ны үйл явдлаар нотолсон билээ.

-Юуны учир цуглааныг Сүхбаатарын талбай руу чиглүүлэх болсон юм бол?

-”БОЗ”-ын бүлэглэл чухамдаа ардчилсан сонгуулиар өөрсдийгөө засгийн дээд эрхэнд гаргуулахын тулд хамгийн түрүүнд ардчилсан хөдөлгөөнийг гутаах, энэхүү хувьсгалын жинхэнэ лийдрүүдийг цус урсгагч гэсэн нэр хаягаар доромжлох ажиллагааг явуулсан нь “БОЗ”-ын бүлэглэл өөрсдийгөө хүчирхийлэл, харгислалыг хуйвалдаантай хослуулан амилуулах увидастай болсон гэдгийг нотлон харууллаа. 1990 оны 4-р сарын 27-ны халз мөргөлдөөн бол Монгол улсад өрнөсөн Ардчилсан хувьсгалд том цохилт өгөх чиглэлээр хийгдсэн бохир алхам байсан билээ. Үүний дараахан бидний анхаарлыг сарниулахын тулд бас далд хуйвалдаанаар илчлүүлэхгүйн тулд Монголын Ардчилсан Холбооны зарим лийдрүүд Ялалтын талбайд цуглаан зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь ямар ч ач холбогдолгүй цуглаан болсон гэдгийг тэд мэдсэн билээ.
Бид Ардчилсан хувьсгалаа зогсоолгохгүйн тулд Монголын Ардчилсан Нам анхдугаар их хурлын дараагаас эхлэн хоёр чиглэлээр анхаарлаа хандуулах болсон юм. Нэг нь Монголын Ардчилсан холбооны бүх тэмцэгчдийг “БОЗ”-ын зохион явуулах Ардчилсан хэмээх сонгуульд оролцуулахгүй байх чиглэл юм. Нөгөө нэг нь УБХ-ыг зөвшөөрөхгүй байх асуудал. Хэрэв Ардчилсан хувьсгалыг бут ниргэхгүй л юм бол “БОЗ”-ын бүлэглэл Ардчилсан хэмээгч сонгуульд ялалт байгуулж чадахгүй гэдгээ сайн мэдэж байсан. Ингээд Ардчилсан хувьсгалыг хиар цохих ээлжит оролдлогоо, ээлжит хуйвалдаанаа тавдугаар сарын эхэнд Хөвсгөл аймагг өрнөсөн улс төрийн өлсөлтөөр далимдуулж хийхээр шийдсэн байв.
-Гэсэн хэдий ч УБХ-ыг зөвшөөрчихсөн шүү дээ.

-АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга болсон П.Очирбат энэ үеэр мундаг зарлиг гаргаж, МоАХ-ны тэмцэгчдийг орон даяар баривчил гэсэн чиглэлийг аймгийн дарга нарт өгсөн гэдэг нь удаж төдөлгүй илчлэгдсэн юм. Тавдугаар сарын 6-д УБХ-ыг зөвшөөрөх хуйвалдаанд МоАН-ын дарга Э.Бат-Үүл оролцлоо. УБХ-ыг зөвшөөрч гарын үсэг зурсан гэдгээ Э.Бат-Үүл тавдугаар сарын 6-ны орой надад мэдэгдэв. УБХ-ыг зөвшөөрнө гэдэг Ардчилсан хувьсгалаар Ард түмний онц зөвлөл байгуулах улс төрийн гол зорилтоос урвасан бузар явдал болж өгөв. УБХ-ыг зөвшөөрч болохгүй гээд байхад том урвагч Э.Бат-Үүл Монголын ард түмний өмнө, бидний хойч үеийнхний өмнө дээд зэргийн улс төрийн гэмт хэргийг үйлдэж, Ардчилсан хувьсгалыг зогсоолгох гэсэн “БОЗ”-ын бүлэглэлийн хорлонт санаархлыг хэрэгжүүлж чадав.
Том том хуйвалдаан урвалтууд нь Монгол улсыг Зөвлөлтийн далд колоничлолоос аврах гэгээлэг тэмүүллийг бут цохиж, Монгол улсыг маань гаднын гурван давхар далд колончилолд нэрвэгдүүлэх их боломжийг “БОЗ”-ын бүлэглэл, түүний гар хөл бологчид, том урвагчид оЛгосон гэдгийг бид зон олондоо олонтаа сонордуулсан билээ. Ийнхүү Зөвлөлтийн КГБ-ийн зохиосон нууц төлөвлөгөөнд Ардчилсан хувьсгалыг цус урсгалгүй дарах лут арга хэмжээ амжилттай биелсэн. Ардчилсан хувьсгал тавдугаар сарын 6-д зогссоноос хойш Бямбасүрэн, Очирбат, Чимэд гурав Монголын Ардчилсан Холбооныхныг 1990 оны Ардчилсан сонгуульд татан оруулах ажлыг мундаг зохион байгуулсан шүү дээ. Тэд өндөр албан тушаалаа ашиглаж, Монголын Ардчилсан Холбооны олон гишүүдийг далдын том туршилтын хулганууд болгож хувиргав.

-МоАХ-ны гишүүдийг өөрийн талд тийм амархан элсүүлж чадсан нь албан тушаалын наймаалцалтай ямар нэгэн хэлбэрээр холбоотой байсан болов уу?

-Тиймээ. Ардчилагчид хэмээх лийдрүүдэд том том албан тушаал өгөх тэр амлалт нь чухамдаа дээрх ардчилсан сонгуулийн үр дүнд биелэх учиртай байжээ. 1990 оны 9-р сар гэхэд “БОЗ”-ын бүлэглэл засгийн дээд эрхийг гартаа бүрэн оруулж чадав. П.Очирбат Монгол улсын Ерөнхийлөгчөөр, Бямбасүрэн Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар дэвшиж, Р.Гончигдорждэд ерөнхийлөгч, УБХ-ын даргаар, Зардыхан УБХ-ын орлогч даргаар, Чимэд УБХ-ын нарийн бичгийн даргаар, Д.Ганболд Засгийн газрын тэргүүн дэд даргаар, Д.Дорлигжав Засгийн газрын дэр даргаар дэвшсэн ажээ.
УБХ 1990 Оны есдүгээр сарын 9-д байгуулагдаж, МоАН-аас 13 хүн, Монголын Үндэсний дэвшлийн намаас гурван хүн, МСДН-аас гурван хүн Ардчилсан хүчнээс нийтдээ 19 хүн УБХ-д орлоо. МАХН-аас 31 хүн УБХ-ын гишүүн боллоо. УБХ гэдэг дээд байгууллагаар бамбайлж, Ард түмний онц зөвлөлийг Ардчилсан хувьсгалтай нь хамт улс төрийн тавцангаас тонилгосон нь МАХН-ын дээд удирдлагын “БОЗ”-ын бүлэглэлийн үйлдсэн улс төрийн том гэмт хэрэг болж түүхэнд үлдлээ. Лут лут албан тушаалуудын төлөө үхэн хатан тэмцэлддэг манай том лийдрүүдийн булхай 1990 онд ийнхүү амжилтанд хүрсэн ч энэ нь Монголын ард түмнийг их ядууралд, том сүйрэл сүйтгэл рүү гадны тулгалттай бодлогоор, монжооч зах зээлийн их увидасаар гулсуулж оруулсан түүхэн эмгэнэл 1990 оны тавдугаар сарын 6-ны өдрөөр зогссон Ардчилсан хувьсгалын төгсгөврөөр амиллаа.

-Ардчилсан хувьсгалыг эцэс болгох гэсэн далд хуйвалдааны тухай та өнөөдөр сөхөж ярилаа. Бидний мэддэг “түүх” үнэндээ өөр байж шүү?

-”БОЗ”-ын бүлэглэлийн хувьд 1990 оны гуравдугаар сар, бас есдүгээр сар амин чухал ач холбогдолтой байсан ч Монгол улсын хувь заяанд хамгийн аймшигтай уршиг тарих учиртай байжээ. “БОЗ”-ын бүлэглэл засгийн дээд эрхийг авсны дараа улс төрийн ямар бодлого явуулах вэ гэдэг нь нууцлагдаад байсан юм. Ингээд 1991 оны нэгдүгээр сард Бямбасүрэнгийн засгийн газар 20-р тогтоолыг гаргаснаар “БОЗ”-ын хэрэгжүүлэх эдийн засгийн бодлого амилж эхэллээ. Энэхүү бодлогын улс төрийн чиглэмж, олон хүний хувьд нууц хэвээрээ үлдэв. Би үүнтэй уялдуулж, нэгэн баримтыг дурьдах шаардлагатай гэж үзэв.

1991 оноос өмнө, гэхдээ бүр арван жилийн өмнө1981 онд том эрдмийн зөвлөлийн хурлаар Бямбасүрэн мөлжлөгийн норм нь Монголын эдийн засгийн загвар боловсруулах ажлын гол чиглэмж байх ёстой гэсэн үзлээ гаргаж тавьсан. Ашгийг цалинд харьцуулсан харьцаа бол улс төрийн эдийн засгийн ухааны шижим асуудал бөгөөд энэ нь капиталист мөлжлөгийн норм гэж нэртэй явдаг. 1981 онд Монгол улсад эдийн засгийн хямрал эхэлчихээд байхад энэхүү хямрал нь мөлжлөгийн норм дээдийн дээд төвшинд оччихоод байхад үүнийг Бямбасүрэн огт ойлгоогүйгээр үл барам өөр хөгжлийн хөдөлгөгч хүч бол мөлжлөгийн норм мөн гэсэн үндэслэлийг тавьс ыг нь би эсэргүүцэж шүүмжилсэн юм. Үүнээс би ямар дүгнэлт хийсэн бэ гэвэл Бямбасүрэн хэдийгээр аж үйлдвэрийн статйстикийн мэргэжилтэй ч гэсэн улс тфийн эдийн засгийн ухаанд огт мэргэшээгүй төдийгүй ер нь эдийн засгийн мэдлэгийн төвшингөөр үлэмж хоцрогдсон дарга байсан гэдгийг би мэдсэн юм. Гэвч үүнийг би Бямбасүрэнгийн нэр төрийг бодож хэзээ ч хэлж байгаагүй. Бямбасүрэнг Монголын эдийн засагт капиталист мөлжлөгийн нормыг нэвтрүүлэх гэж байгааг энэ капиталитс мөлжлөгийн норм нь улам даварсаар далд колониалист мөлжлөгийн норм болж хувирна гэдгийг Бямбасүрэн хэзээ ч ойлгож чадахгүй гэдгийг мэдсэн билээ.

-Түүнийг засгийн газрын тэргүүн болгох хүртэлх замналд ямар нэгэн далд хуйвалдаан байсан болов уу?

-Бямбасүрэнг засгийн газрын тэргүүн болгохын тулд түүнийг хамгийн мундаг эдийн засагч, агуу эрдэмтэн, Монголыг аврах хүн гэж МАХН-ыхан, бас НАХЯамны тодорхой хэсэг бүлэг хүмүүс зогсоо зайгүй магтсаар байгаад Бямбасүрэнг маш буруу үзэл бодолтой хүн гэдгийг нь нуун далдалж, түүнийг Монгол улсын хамгийн эгзэгтэй үед засгийн газрын ерөнхий сайдаар дэвшүүлж, зах зээлийн шилжилт, үнийн өсөлт, хувьчлал, бодит цалингийн бууралт, анархичилт зэрэг нийгэм эдийн засгийн аюулт гольдрол руу улс орныг маань түлхэн оруулж, асар их гай гамшиг учруулсан гэдгийг монголчууд 1992 оны дунд үеэс мэдэж, Бямбасүрэнг элдвээр хочилж доромжилсоор байгаад УИХ-ын сонгуулиар “БОЗ”-ын бүлэглэл хиар цохиулж, бүгд том балмагдалд учирсан ажээ.
Ер нь манайхан иймэрхүү онгиргон сагсуу хүмүүсийг МАХН-ын ивээлээр дээш нь гаргаж, элдвээр магтаж дэвэргээж байгаад сүүлд нь улс орноор тоглуулдаг хачин муухай үйлдлүүд нэг биш удаа давтагдсан гэдгийг хэлэх хэрэгтэй, Өнөө үед аливаа хүмүүсийг өндөр албан тушаалд гаргахдаа жинхэнэ улс төрийн том том шалгууруудыг хэзээ ч баримталж байгаагүй. Шал утгагүй өчүүхэн жижиг шалгууруудаар Монголын лийдэр, төрийн өндөрлөг рүү ямар ч хамаагүй үнээр, элдэв хуйвалдаанаар мацаж гардаг явдал түгэн дэлгэрчээ.
Социализм маань хамгийн явуургүй нийгэм гэсэн дүгнэлт юуны түрүүнд Ху намын шилдэг кадруудыг эзэмдэж, ардчилагчид хэмээх амбицтай залуучуудыг араасаа дагуулсаар яваад бүгдийг нь гүн хавцал руу түлхэж унагасан ажээ. “БОЗ”-ын бүлэглэлийг улс төрийн өндөр тавцангаас унагах нүсэр ажлыг МАХН-ын дээд удирдлага айхтар нарийн зохион байгуулсан гэдгийг энэ дашрамд хэлье.
-Хуйвалдааны гол хорыг найруулж, засгийн эрхийг авсан БОЗ-ын бүлэглэл эргээд эрх мэдлээ тийм хурдан алдсан их хачирхалтай юм.
-Тийм ээ. Ялангуяа энэ хуйвалдааны ач гавъяагаар өндөр албан тушаалаас унасан П.Жасрай, 1990 оны намар Бямбасүрэнг засгийн газрын тэргүүн боллоо гэж яаж гаслан орилж байсныг, дараа нь 1992 оны сонгуулиар МАХН-ын том хуйвалдаанаар ялалт байгуулж, П.Жасрай засгийн газрын тэргүүн болоход Бямбасүрэн яаж харамсан бухимдаж байсныг тэр үеийн сонин хэвлэлүүдээс бид мэдэж болно. Бямбасүрэн нь Моломжамц-Содномын бүлэглэлийн шилдэг гишүүний нэг нь байсан бөгөөд 1992 оноос тэдний хооронд том сөргөлдөөн үүсч, Бямбасүрэн энэхүү аймшигт далд бүлэглэлээс 1992 оны эцэс гэхэд гарсан төдийгүй мөн онд МАХН-ынхаа нөхдийг “Та нар социализмаа тэврээд хятадуудад хулхидуулаад үлдэцгээ” гэж хэлээд МАХН-аас гарсан ажээ. Миний бие 1990 онд МАХН-аас гарахдаа түүнийг, өөрөөр хэлбэл эл намыг марксизм-ленинизмээс урвалаа гэж дүгнэсэн бол Бямбасүрэн 1992 оны эцсээр энэ намаас гарахдаа та нар социализмаа тэврээд үхэцгээ гэсэн утгатай үгээ хэлээд энэ намаас гарсан. Ер нь даруй биш зан онгиргон араншин нэр алдар хөөцөлдөх зан төрх аливаа хүнд гай тарьдгийг тэр бүр хүмүүс анзаардаггүй юм.

Би хувьдаа Бямбасүрэнг овоо чадварлаг бөгөөд өсөх ирээдүйтэй хүн гэж үздэг байсан бөгөөд улс төр эдийн засгийн ухааныг нэгдсэн статистиктай холбох боломж түүнд байгаа гэж үздэг байснаа 1981 оноос мөлжлөгийн нормын асуудал дээр Бямбасүрэнгийн жинхэнэ дүр төрх илчлэгдсэн гэдгийг би бараг 30 жилийн дараа хэлж байгаа юм шүү. Улс орны том том асуудлуудыг шийдэх тэр өндөр төвшинд Бямбасүрэн өөрийгөө онолын хувьд ч, үзлийн хувьд ч, бодлогын хувьд ч бэлдэж чадаагүй гэдгийг Засгийн газрын 1990 оны нэгдүгээр сарын 20-р тогтоолоос олж харсан билээ. 20-р тогтоол бол Бямбасүрэнгийн эдийн засгийн сэтгэхүй хоцрогдлыг бүрэн илтгэсэн тийм тогтоол болж хувирчээ. Энэхүү тогтоол монголчуудад, Монгол улсад ямар их гай гамшиг тарьсныг 20 жилийн дараа анзааран мэдэрч, үзэл бодлоо хэвлэл мэдээллээр хэлж эхэллээ.

-Ийнхүү колони улс колони улс хэвээрээ үлдсэн түүх ийм учиртай байжээ. Ардчилсан хувьсгалын нэг гол зорилт Монгол улсыг жинхэнэ хараат бус улс болгоход оршиж байсан. Энэ зорилт гуравхан сар үргэлжилсэн ардчилсан хувьсгалтай адил төгсгөвөр болсон гэдэг нь өнөөдөр ч гэсэн илт байгаа билээ.
-Тийм ээ. Зах зээлийн шилжилт бол гадны тулгалттай бодлогын шууд хэрэгжилт нь болж хувирсан. Зах зээлийн шилжилт бол Монгол улсыг хөгжлийн зам руу биш, хөгийнжлийн гольдрйл руу орууллаа. Зах зээлийн шилжилтийн цаана шинэ маягийн колоничлолын загвар нуугдаж байсныг Бямбасүрэнгийн оюуны мэлмий “БОЗ”-ын бүлэглэлийн хамтын сэтгэлгээ олж харж чадсангүй.
Ардчилсан хөдөлгөөнийг хуйвалдаанаар дарж, Ардчилсан хувьсгалыг хуйвалдаанаар зогсоосон “БОЗ”-ын бүлэглэл монголчуудад ямар их зовлон ядуурал, хоосрол, баялгийн цөлмөлт авчирсныг “БОЗ”-ын бүлэглэл улс төрийн ямар хэмжээний гэмт хэрэг үйлдсэнийг монголчууд өнөөдөр шүүн тунгааж ярилцаж эхэлсэн гэлтэй. “БОЗ”-ын бүлэглэл Монгол улсыг хөгийнжлийн гольдрол руу оруулах том эхлэлийг тавьчихлаа. Дараа нь энэ гольдролоор П.Жасрайн засгийн газар, гээд бусад залуусын засгын газар, эцэст нь Монгол улсаа үзэн яддаг С.Баярын засгийн газар Бямбасүрэнгийн агуу лут зах зээлийн гольдролоор явсаар байгаад улс орноо дампууралд оруулчихсныг бид өнөөдөр шүүн хэлэлцэж эхэлсэн. Тэгээд ч зогсохгүй улс төрийн хоёр том намыг төрийн гурван өндөрлөгтэй нь хамт Монголын улс төрийн амьдралаас зайлуулах асуудал хөндөгдөж буйг дурьдах нь зүйтэй юм.
Онол, зээл, бодлого мэддэггүй тийм лут лут кадрууд дэндүү олширчээ. Харийн онол, гадны үзэл, колоничлолын бодлого Монгол улсыг улс төрийн мэдрэмжгүй элдэв бүлэглэлүүдээр атгах гэж зүтгэсээр байна. Өнөөдөр Монгол улсыг аврах тийм хүчит хөдөлгөөн үүсэх гэж, үйл ажиллагаа явуулах гэж яаж зовж байгааг манай хашир өвгөчүүд мэддэг боллоо. Бид ийм чиглэлээр асуудлыг ярихдаа юуны түрүүнд Их Тэмүчин Чингис хааны агуу онол, дайчин үзэл, алтан хайрцагны бодлогын асуудлыг зон олондоо зориуд ухуулан сурталчилж, “Хөх толбо” сониноор түгээн дэлгэрүүлэх ажлыг хийж байгаа.

Үндэсний үзлийг зөв гольдролоор төлөвшүүлэх асуудал гоц ач холбогдолтой болсныг бид зон олондоо сонордуулж байна. Бидний өвөг дээдсийн агуу онол, алтан ургийнхны алтан хайрцагны бодлого Их Монгол улсыг 13-р зуунд сүндэрлүүлж чадсан гэдгийг цаг ямагт зүрх сэтгэлдээ, ажил үйлсдээ цогцлуулан бодож, энэ 21-р зуунд Монгол улсаа, улс үндсээ аврах их үйлсэд чин үнэнчээр зүтгэх шаардлагатай болсон гэдгийг дахин давтан хэлье. Улс төрийн нэгдсэн шинэ хөдөлгөөн байгуулагдаж, үйл ажиллагаагаа эхэлж байна. Түүний ажлын хоёр чухал чиглэл тодорч байгаа нь хэлэх нь зөв байх. Нэг чиглэл нь тусгаар тогтнол бөгөөд нөгөө чиглэл нь нутаг ус гэсэн асуудал юм. Энэ нь бидний өвөг дээдсийн сургаалиар бол Их Монгол улсын амь, Монгол угсаатны амь эрдэнэ гэсэн хоёр лут ойлголттой холбогдож эхэлснийг дурьдая гэж бодож байна. Бид бүгд хорин жилийн нэн зовиурлаг амьдралыг туулж, эцсийн дүнд монголчуудынхаа жинхэнэ үндэсний үзэл рүү тулж, зөвхөн үндэсний үзлээр л Монгол улсаа аврах боломжтой гэдгийг ухаарч эхэлсэн. Бид ямар ч л байсан улс үндсээ аврах нэгэн чухал гарцыг олсон гэдэгтээ бага боловч баярлах ёстой шүү.

А.Лукашенко зайгаа тавьж өгөх хэрэгтэй

А.Лукашенкогийн ажил хэрэг огт бүтэхгүй байгаа. Сонгуульд ялагдана. Тиймээс зайгаа тавьж өгөх хэрэгтэй. Явахгүй бол тэрс үзэлтнүүд, бизнесмэнүүдийг шоронд хорьж, төлбер авч байсных нь төлөө түүнийг шүүж мэднэ. А.Лукашенкогийн оролцсон бүх сонгуульд хамгийн гол нь бид түүнийг дэмжиж ирсэн. Би ч бас очиж   байлаа. Тэр энэ маягаар яваад байвал хэн дэмжих юм. Москвагүйгээр түүнийг урьд нь дэмжиж байсан хүмүүс нүүр буруулна. Тэр бизнес эрхлэгчдийг хичнээн чангаллаа. Залуучууд, сэхээтнүүд, бизнесийнхэнд бүгдээрэнд нь хязгаарлалт тавьснаас түүнд дургүй болсон. Бүхнийг түшмэдийн удирдлага дор хуучнаар Зөвлелт засгийн үеийнхээр хийдэг. Энэ бүхэнд дургүйцсэн хүн олон учраас бухимдал хуримтлагдаж байна. Түүнийг Зөвлелт засгийн хүн гэдгээр нь хүлээн авч байсан ахмад үеийнхэн цөөрлөө. Сонгуульд А.Лукашенкогийн төлөө тосгоныхон, ажилчид болон ядуус санал өгдөг байв. Харин одоо шинэ үе буюу интернэт хардаг, хилийн чинад явдаг, дэлхий ертөнцөд юу болж байгааг мэддэг залуу үе бий болж тэд бодит сонголтыг хүсэх болжээ. Хүмүүс түүнээс залхаж байна. Белорусс ардчиллын тогтолцоогоо шинэчлэх нь зүйтэй. Одоо Туркмен, Узбек, Казахстантай илүү ойр байгаа. Гэтэл хажууд нь Балти хавийн орнууд, Украйн, ОХУ байна. Тиймээс хөршүүдтэйгээ төстэй улс төрийн тогтолцооны хэв шинжийг олох хэрэгтэй. Ер нь парламентын засаглалд шилжих нь хамгийн тохиромжтой хувилбар. Молдав, Балти хавийн орнууд, Украйн, Кавказ, Дундад Азийн орнууд, яваандаа ОХУ-д ч гэсэн хамгийн тохиррмжтой нь парламентын засаглал юм. Засаглалын тухай Парламентын засаглал бол ардчиллын дээд хэлбэр. Киргизэд Ерөнхийлөгчийн засаглал байгаагүй бол ямар ч хүндрэл гарахгүй байв. Сонгууль болж, Р.Отунбаевийн тэргүүлсэн нам ялснаар парламентад олонхи болох байлаа. Ерөнхийлөгч нар байнга олны дургүйцлийг хүргэдэг. Парламентад бол хэд хэдэн нам байдаг болохоор харилцан буулт хийдэг. Харин нэг хүн дургүйцэл төрүүлдэг. Дээр нь хүүхэд, ах дүүс, садан төрлүүд нь гээд… Энэ бүхэн хуримтлагдсаар байдлыг хүндрүүлдэг. Ерөнхийлөгчийн засаглал байсан ч улируулан сонгохгүйгээр дээд тал нь таван жилээр сонгодог байх хэрэгтэй. Жижиг орнуудын хувьд дөрөв байсан ч болно. Швейцарьт Ерөнхийлөгчөө жил бүр шинээр сонгодог хэрнээ түүнийг нь хэн ч мэддэггүй, тэр хүн юунд ч нөлөөлдөггүй юм. Парламентын тогтолцооны үед олон нам бий болдог. Тэгэхэд Белоруссд зөвхөн А.Лукешенк Казахстанд Н.Назарбаев, Бузе1 И.Каримов л байдаг. Тиймээс зэвсэгт бослого хийхээс өөр сонголт байхгүй. Хүмүүс эрх чөлөө өөрчлөлтийг хүсч байна.

О.Отунбаевыг хөөх болно

Таван жилийн өмнө А.Акаевийг зайлуулж, сая К.Бакиевийг хөөлөө. Гурван жилийн дараа Р.Отубаевыг бас хөөх хэрэгтэй болно. Тэр үед бүгд “Муу шулам, хурдан зайлаасай” гэнэ. Яагаад гэвэл бүхнийг дээрээс өөрчилж, доор бүх зүйл бахь байдгаараа үлдэх байна. Киргиз хямралаас гарч чадахгүй. Киргизүүд юун түрүүн тусгай комисс байгуулж бие даасан туурга тусгаар улс байж чаддаг эсэхээ тодорхойлох хэрэгтэй. “Би бие даагаад явж чадах уу?” гэсэн асуултад хариулах ёстой. Үгүй бол аль нэг улсад нэгдэх шийдэл гарна. Аль улстай гэсэн асуулт бий болно. Хятадтай хил залгаа учир тэдэнтэй нэгдэх боломжтой  юу?  Үгүй. Тэд Түвд, Уйгуртай гэдгээ харуулсан. Тажикстанд байдал бүр хүнд. Узбектай дайсагналцдаг Казахстан ч мөн адил. ОХУ л үлдэнэ. Казах, узкбек, туркменүүдэд газрын шатдаг хий байгаа. Харин Киргизүүдэд гойд юм байхгүй. Бүгд л хаа нэг тийшээ хандаж байхад Киргизүүд дунд хавьд нь байгаад байдаг.
Би дорно дахины судлаач мэргэжилтэй. Тэр бүс нутагт ажиллаж байсан. Киргизүүд оршин тогтнох чадваргүй улс. Гурван жилийн дараа л Р.Отунбаевыг хөөнө. Дараа нь яах вэ. ОХУ-ьн бүрэлдэхүүнд холбооны ес дэх тойргийн хувьд нэгдэж, Р.Отунбаева Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх төлөөлөгчөөр томилогдоно. Тэгээд бүх асуудал хаагдана. Ажилгүйчүүд нь Орост ирж ажиллана. Жирийн иргэд үүнд бэлэн байна. Харин элитүүдэд тусгаар улс хэрэгтэй байгаа. Түүхэнд Киргиз гэж улс огт байгаагүй, Зөвлөлт засаг л бий болгосон. Тажик, Туркмен, Узбек, Казахстаны хувьд ч гэсэн бие дааж оршин тогтнож чадах эсэхээ тодорхойлж чадахгүй бол аль нэг хөрштэйгээ нийлэх сонголтыг хийх хэрэгтэй. Энэ бүхэн сайн дурын үндсэн дээр хийгдэх ёстой. Орос хэнийг ч гуйгаагүй, гуядаагүй, санал болгоогүй.

Би тэр бүс нутагт 18-жил ажилласан мэргэжилтний хувьд хэлж байна. Алс дорнодод Монгол, Солонгос хоёрыг ч гэсэн нэгтгэх боломжтой. Монголыг Сибирийн, Солонгосыг Алс дорнод дахь холбооны тойрогт нэгтгэе. Солонгосчууд япончуудтай байлдаж байсан. Хятадууд тэднийг шахаж байхад өөр гарц байхгүй. Тэгэхгүй бол Япон юм уу Хятад шахаж   эхэлнэ. Жижиг орнууд аль нэг улстай   нэгдэх хэрэгтэй. Зүгээр төвийг  сахих  боломж тэдэнд байхгүй. Нөөц боломж нь хүрэлцэхгүй,  Хэн  нэгний дор орох хэрэгтэй. Тосгоныхон хичнээн баян байлаа ч гэсэн хотынхон л захирдаг. Тэдгээр ард түмэн, улс орон хүсвэл гэж байгаа юм. Орост бол юу ч хэрэггүй. Саяхан Монголд малынх нь тэн хагас нь хиарлаа. Монгол орон Оросын бүрэлдэхүүнд байсан бол бүгдийг нь худалдаж аваад нөөш болгочих байсан, Гэтэл мал нь хүйтэнд үхэж, хэдэн сая монгол мөнгөүй, малгүй хоцорлоо. Тэд одоо яах вэ. Жижиг орон байдаг. Байгалийн гамшиг үйлдвэрлэлийнх нь гол салбар болох мал аж ахуйг нь сөхрүүлдэг. Тэнд хоёр сая хүнд 30 сая мал ногддог. Энд агуу орон байхад тэд бүгдээрээ салаад явсан. Тэгсэн хэрнээ мөнгө нэхээд байдаг. Янукович, Лукашенко, киркизүүд бүгд л хямд үнээр худалдан авах хүсэлт тавьдаг. Орос орон саалийн үнээ байж, бусдад өгөх болж байна уу. За май, белоруссчууд, молдавчууд, украйнчууд, киркизүүд ээ бүгдээрээ авцгаа гэх үү. Гэтэл тэд сургуулийнхаа сурах бичигт “Орос бол булаан эзлэгч, колончлогч гүрэн. Тэд манай хөгжлийг сааруулсан” гэж бичдэг болсон. Эзлэн түрэмгийллийн музей хүртэл байгуулсан. “Бидэнд хямд өгөөч. Тбилиси Москвагийн хооронд нислэг хийлгээч” гэх юм. Бид чинь түрэмгийлэгчид шүү дээ. Яах гэж манай улс руу нисэх гээд байгаа юм. Энэ бүхэн жаахан хүүхдийн томоогүй зан. Оросыг муулах л юм. Ойр дотны хүнээ дайрахад хялбар тул хүүхдүүд эцэг эхээ муулдаг. Ойр дотны хүмүүс л илүү муудалцдаг биз дээ.

Качиньскийн онгоцны тухай

Онолын хувьд аливаа тээврийн хэрэгсэл тун их аюултай. Нисэх онгоц бол бүр их осолтой. Би Качиньскийн онгоцны хувьд ямар нэг мэдэгдэл хийж байгаа юм биш. Гэхдээ гаднаас нөлөөлөх боломжтой маш болон төрлийн зэвсэг байдаг. Заримынх нь тусламжтайгаар бүтэн тивийг ч усанд автуулж болно. Намайг дэлхийн тэнхлэгт нөлөөлөх боломжтой тухай ярьсны дараа АНУ ч Сенатын хуралдаан болж байсан. Тэд негрүүд зонхилон амьдардаг  Шинэ Орлеаныг нөмөрсөн цунамийг оросууд үүсгэсэн гэж боддог юм. Жириновский л болдог л байсан болохоор тэр цунами явуулсан гэж үзэж л дээ. Цунами удирдан чиглэлийг нь өөрчилсөн Умард Америк буюу АНУ р явуулж болно. Бид Москва дээ үүлийг хөөдөг биз дээ. Сансрын тойрог замаас онгоц битгий хэл ямар ч зэвсэг чиглүүлж болно. Хуучин ЗХУ-ын Бүгд найрамдах улсуудад бүгдэд нь үндэсний үзэл ноёрхож байна. Зөвлөлт засгийн үед үүнийг нь дарж байв. Харин одоо эрх чөлөөтэй болж, юугаар тоглож нэр хүнд олох уу. Үзэл суртал уу? Үндэсний үзэл үү.  Дайсан болох нь мэдээж хэр оросууд. Түүнийх нь төлөө НАТО мөнгө өгнө, Европын холбоо дэмжин хаашаа ч юм урьдаг. Ингээд Европд хурим найр болж, харин Оросыг бууныхаа овоо хараагаар харах уу. Тэгээд Оросыг тэд бүхнийг санхүүжүүл гэдэг.

Улс төрийн сонин  2010.04.22. №04

ТОДРУУЛГА
Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн тухай хуулийн 14-ийн 5-р заалт яагаад Үндсэн хуулийн Жаран хоёрдугаар зүйлийг зөрчиж байгааг тодруулах нь:

1.Монгол Улсын Үндсэн хууль болон бусад хуулиудад доод шатны төсвийн орлогыг дээд шатны төсөвт төвлөрүүлж болох тухай, Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн хуулийн 14-ийн 5-д …Төсвийн тэнцэлтэй холбогдуулан доод шатны төсвийн орлогын тодорхой хэсгийг дээд шатны төсөвт тевлөрүүлж болно… гэж зааснаас өөр заалт байхгүй байна. Харин орон нутгийн төсөв хүрэлцэхгүй бол, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай хуулийн 57-ын 3-т зааснаар… Орон нутгийн төсөв хүрэлцэхгүй бол Засгийн газар хуульд заасан бүрэн эрхийнхээ дагуу орон нутагт санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж болно… гэж зааснаас гадна, орон нутгийн төсвийн орлого хүрэлцээтэй бүрдэж байгаа нөхцөлд, тус хуулийн 57-ын 4-т Засгийн газар улсын төсвөөс санхүүжүүлэх зарим бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийг орон нутагт шилжүүлж болно… гэж заажээ. Энэ 57-ын 4-р заалт нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Жаран хоёрдугаар зүйлийн гуравт.Улсын Их Хурал, Засгийн газраас шаардлагатай хэмээн үзсэн тохиолдолд өөрийн бүрэн эрхэд хамаарах зарим асуудлыг шийдвэрлүүлэхээр аймаг, нийслэлийн Хурал, Засаг даргад шилжүүлж болно… гэсэн заалттай нийцэж байгаагаас гадна, УИХ орон нутгийн төсвийн орлогыг хууль зөрчихгүйгээр төвлөрлийг сааруулах, төрийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх явдал нь бүхэлдээ юуны түрүүнд иргэдэд хамгийн ойр байдаг тэр байгууллагуудын эрх үүрэгт багтах тухай Нутгийн өөрөө удирдах ёсны Европын Харти, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн заалтыг хэрэгжүүлж болох хууль эрх зүйн үндэслэлтэй хэдий ч, УИХ үүнийг хэрэгжүүлэхгүй байгаагийн Үндэс нь Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн тухай хуулийн 14-ийн 5-р заалт гэж үзэж байна. Үүнээс болж өнөөдөр Орхон аймагт Монгол улсын Засгийн газар, орон нутгийн хурлаас баталсан 80 гаруй нийгэм эдийн засгийн хөтөлбөрүүд хэрэгжихгүй байна. (Жагсаалтыг өмнө нь явуулсан)

2.Монгол Улсын төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай хуулийн 4.1.3-т “орон нутгийн төсөв” гэж орон нутгийн орлого, улсын төсвөөс олгох санхүүгийн дэмжлэг, улсын төсвийн хөрөнгөөр худалдан авах бүтээгдэхүүний санхүүжилтийн нийлбэрийг;… хэлнэ гэж заасан нь шууд утгаараа орон нутгийн бүрдүүлсэн төсвийн орлогыг дээш нь тэгшитгэхгүй байхыг хуульчилан заасан байгаа тул Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн хуулийн 14- ийн 5-р заалт нь Үндсэн хуулийн заалт төдийгүй Монгол Улсын төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай хуулийн заалтыг зөрчиж, орон нутаг нийгэм эдийн засгийн бодлогуудаа хэрэгжүүлж чадахгүй байна. Монгол Улсын төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай хууль гарахаас өмнө, орон нутгийн төсөв улсын нэгдсэн төсөвт 30-34 хувь эзэлж байсан бол хууль гарснаас хойш орон нутгийн төсөв улсын нэгдсэн төсөвт 5-7 хувь эзэлдэг болсноор Үндсэн хуулийн Жаран хоёрдугаар зүйлээр олгогдсон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын эрх мэдэл хумигдсан.

З.Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн тухай хуулийн 3.2.2-т Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас баталсан, аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг даргын бүрдүүлэн, зарцуулах төсвийг орон нутгийн төсөв гэнэ…гэж заасан нь Монгол улс нэгдсэн улсын хувьд төсөв бүрдүүлэлт зарцуулалтын зарим эрх мэдлийг орон нутагт бүрэн шилжүүлснийг гэрчилж байна. Энэ хуульд доод шатны төсвийн орлогыг дээд шатны төсөвт төвлөрүүлэх заалт байхгүй нь Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн хуулийн 14- ийн 5-р заалт нь Үндсэн хуулийн заалт төдийгүй Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн тухай хуулийн заалтуудыг зөрчжээ. Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн  хуулийн  14-ийн  5-р заалтын дагуу дээд шатны төсөвт төвлөрүүлж байгаа нь орон нутгийн төсвийг зөвхөн, орон нутгийн хурал, захиргаа, түүний харъяа байгууллагуудын урсгал зардлын төсөв мэт ойлголтонд хүргэж, үнэн хэрэг дээрээ орон нутаг сургуулийн засвартай холбоотой 2.3 сая төгрөгийн хөрөнгийн асуудлыг ч шийдэж чадахгүй боллоо. (Нотлох баримтыг өмнө нь явуулсан)

4.Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн тухай хуулийн 14-ийн 5-р заалт нь ерөнхий заалт ба… орон нутгийн   төсвийн тодорхой хэсгийг улсын төсөвт төвлөрүүлж болно… гэдэг хэсгийн, тодорхой нөхцөл байдал хязгааруудыг тусгай хуулиудаар хуульчлан зааж өгснийг баримтлаагүйгээс болж, Орхон аймагт үлдэх орон нутгийн төсвийн орлогыг 8-9 дахин хэтрүүлэн төвлөрүүлж, Үндсэн хуулиар олгогдсон нутгийн өөрөө удирдлагын байгууллага нь нутаг дэвсгэрийн хэмжээний нийгэм, эдийн засгийн бодлогоо хэрэгжүүлж чадахгүйд хүрээд байна. Тухайлбал: Монгол Улсын ашигт малтмалын тухай хуулийн 58-ын 2-т…Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн 10 хувийг тухайн сум, дүүргийн, 20 хувийг тухайн аймаг, нийслэлийн, 70 хувийг улсын  төсөвт тус тус хуваарилах бөгөөд орон нутагт хуваарилах ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ нь аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн тухайн жилийн төсвийн дүнгээс хэтрэхээргүй байна…гэж заасан хэдий ч энэ хэмжээнээс хэтрүүлэн тевлөрүүлж байна. Дээр тайлбарласны дагуу орон нутгийн төсвийг зөвхөн орон нутгийн хурал, захиргаа, түүний харъяа байгууллагуудын урсгал зардлын төсөв  мэт ойлголтонд хүргэн орлогынх нь хэмжээг зарлагынх нь хэрэщээтэй уялдуулж орлогоосоо хамааралтайгаар зарлагын асуудлаа өөрөө бие даан шийдвэрлэх онолын зарчимтай нийцэхээргүй маргаантай асуудлыг бий болгож байна.

5.Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн хуулийн 14- ийн 5-р заалт нь хуулийн нэг заалтаар тодорхой нэг харилцааг зохи-цуулна гэсэн хуулийн зарчмыг зөрчиж байна. Монгол улсын нэгдсэн төсвийн тухай хуулиар орон нутгийн төсвийн орлогын 18 нэр төрлийн орлогоос, Татварын еренхий хууль болон төсвийн хуулиар орон нутгийн гэж хувиарлагдсан татварууд нь бүгдээрээ үнэн хэрэгтээ улсын төсвийн татвар болж байна. Өмнө нь явуулсан тооцооноос үзэхэд орон нутгийн төсөвт Эрдэнэт үйлдвэрээс төвлерүүлж буй цалин, хөдөл-мөрийн хөлс, шагнал, урамшуулал болон тэдгээртэй адилтгах хөдөлмөр эрхлэлтийн орлогод ногдох албан татварын (Энэ заалтыг 2008 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар нэмж орон нутгийн орлогод үлдээхээр заасан) мөнгөн үнэлгээний 30 орчим хувийг л орон нутагт үлдээгээд бусад татвар, төлбөрийн орлогуудыг бүгдийг нь дээшээ төвлөрүүлж байгаатай адил нөхцөл байдал бүрдсэн нь Үндсэн хуулиар олгогдсон нутгийн өөрөө удирдлагын байгууллага нь нутаг дэвсгэрийн хэмжээний нийгэм, эдийн засгийн бодлогоо хэрэгжүүлэх боломжгуй байдалд хүргэжээ. Мен жишээ татаж, байгал орчныг хамгаалах хуулийн хэрэгжилт орон нутагт хэрхэн хэрэгжиж байгааг тайлбарын хамт хүргүүлэв. (Хавсралт 11 хуудас)

6.Хууль тэгш үйлчлэх зарчим хэрэгжихгүй байна. Засгийн газраас дэмжлэг авдаг орон нутгуудад ашигтай үйлчилдэг, дэмжлэг авдаггүй бөгөөд өөрийгөө, орон нутгийн төсвийн орлогоор бие даан хөгжүүлэх боломжтой орон нутагт Нэгдсэн төсвийн тухай хуулийн 14- ийн 5-р заалт нь хохиролтойгоор үйлчилж байна. Энэ нь орон нутгийн, хуулийн дагуу цугларсан орлого нь тухайн нутгийн оршин суугчдаас бусдад, ногдохгүй байх онолын зарчмыг алдагдуулж татвар телех үүрэг болон орон нутгаас терийн үйлчилгээ авах эрхийн хооронд ашиг сонирхлын зөрчил гарах байдалд хүргэжээ. Өнөедөр дэлхий дээр татвар, төсвийн орлогыг зохицуулдаг дараах хэлбэрүүд байна. Үүнд:

1.Татварын суурийг бүхэлд нь орон нутагт хариуцуулж, тэдний зарлагын хэрэгцээнээс давсан илүүдэл орлогыг Засгийн газрын төсөвт төвлөрүүлдэг,
2.Татварын тогтолцоо зарлагыг бүхэлд нь Засгын газарт тевлөрүүлдэг,
З.Татварын орлого зарлагын зарим эрх мэдлийг орон нутагт өгдег либерал хэлбэр байдаг.
Монгол Улс Үндсэн хуулиараа 3 дахь буюу либөрал хувилбарыг сонгон авсан хэдий ч Нэгдсэн тесвийн хуулийн 14- ийн 5-р заалтаар гажуудуулж байна.

7.Үндсэн хуулиар олгогдсон хэм хэмжээг зөрчиж байна. Үндсэн хуулийн хорин тавдугаар зүйлээр, УИХ-д орон нутгийн төсвийг хэлэлцэн батлах онцгой эрх олгогдоогүй байтал жил жилийн нэгдсэн төсвийн хуулиар орон нутгаас төвлөрүүлэх орлогын хэмжээг баталж байгааг Үндсэн хуулийн хорин тавдугаар зүйлийн долдугаар заалтыг зерчиж байна гэж үзэж байна.

Энэ бүгдээс дүгнэлт хийж үзэхэд Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн хуулийн 14- ийн 5-д …Төсвийн тэнцэлтэй холбогдуулан доод шатны төсвийн орлогын тодорхой хэсгийг дээд шатны төсевт төвлерүүлж болно… гэсэн заалт нь Хуулийн цоорхой болж энэ хуулийн цоорхойгоор хичнээн олон хуулийн заалтууд зөрчигдөж байгааг ил тод харж болно. Энэ заалтаас болж Үндсэн хуулийн 62-р зүйл бүхэлдээ зөрчйгдеж орон нутаг нийгэм эдийн засгийн асуудлаа бие даан шийдвэрлэх Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын эрх хэрэгжихгүй, манай улсын хот, аймаг, орон нутгуудын хөгжил саарах нөхцөл бүрдэж тэр бүү хэл нийгэм эдийн засгийн тогтвортой байдал улам доошлох болов. Жишээлбэл: Монгол оронд нүүрлэсэн энэ жилийн зуднаар орон нутаг гал алдаж орон нутаг Засгийн газар ард иргэдийнхээ гар, сэтгэлийг харж сууна. Мөн Нийслэлийн төсвийн орлогын 100 орчим тэрбум төгрегийг улсын төсөвт төвлөрүүлж байгаагаас үүдэн утааныхаа асуудлыг шийдэж чадахгүй утаан хот болсон, 1-р төрөхөд хүүхэд эндсэн, 76 тэрбумын асуудал одоо хүртэл яригдаж байгаа гээд олон жишээ дурьдаж болно. Манай Эрдэнэтэд гэхэд л, Эрдэнэт хотын оршин тогтнох үндэс болсон цэвэр, бохир усны асуудлаа орон нутагтаа шийдвэрлэчих боломж байсан бол, одоо сургуулийнхаа засварын 2.3 сая төгрөгийг шийдэж чадахгүйн улмаас сургууль дээр шар өвчин гарч байгаа байдалд хүрсэн нь орон нутгийн санхүүгийн бие даасан байдлыг яаралтай шийдвэрлэхийг сануулж байна. Манай хотын хувьд энэ байдал цаашид үргэлжилбэл уул уурхайг түшин хөгжиж байсан Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандалын уурхай, Дорнод аймгийн Мардайн уурхай.
Улаанбаатар хотын Налайхын уурхай зэрэг суурингуудын эмгэнэлт төгсгөл Эрдэнэт хотод давтагдахгүй гэсэн баталгаа алга байна.

Энэ бүхний гарц нь Үндсэн хуулийн 62-р зүйлийг бүхэлд нь зөрчиж байгаа Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн тухай хуулийн 14-ийн 5-р заалтыг хянан шийдснээр эхлэх ёстой гэж үзэж байна. Энэ заалтыг авч хаяснаар орон нутгийн төсвийн орлоготой холбоотой бүх хуулиудын заалтууд байр байрандаа орох болно.

“Сануулах иргэн үгүй аваас сайн төр ч ялзран доройтмуу”

Иргэн Д.Галбаатар

Жич: Өнөөдөр Монгол Улсын засгийн газраас Ерөнхийлегчийн Иргэний танхимаар хэлэлцэж байгаа “Төсвийн тухай ” хууль нь орон нутгийн тесвийн хувьд төсвийн орлого, эрх мэдлийг хумьсан, орон нутгийн төсвийн орлогыг эх үүсвэрийг емнөх хуулиасаа муутгасан хэрнээ орон нутгийн хуулиар бүрдүүлэх орлогоос ямар ч хязгааргүй дээш нь төвлөрүүлж болох заалттай, энэхүү төвлерүүлэх эрх мэдлээ Засгийн газар хуулиас дээгүүр журмаар зохицуулахаар байгаа нь сахил хүртээд шал дордов гэдэг болжээ. Энэхүү “Төсвийн тухай” хууль нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 62-р зүйлийг хэрэгжүүлэх боломжгүйг дахин харуулж байна. Хууль санаачлагчид, төсөл боловсруулагчид нутгийн удирдлагын байгууллагыг төрийн биш, төрийн бус биш, тэр тусмаа төсвийн байгууллага биш гэдгийг хэзээ ойлгож Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 62-р зүйлийг хэрэгжүүлж эхлэх юм бол доо. Нутгийн өөрөө удирдах ёсны байгууллагын эрх үүрэг зөвхен Үндсэн хуулиар олгогдсон тул ард иргэддээ орон нутгийн хэрэгт бүрэн оролцох эрх мэдлийг нь хэзээ баталгаажуулах бол гэж хүлээж байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Эрдэнэт хотод айлчлах үедээ орон нутгийн төсвийн бие даасан байдлыг хангуулах болно гээд амлаад буцсан иргэд бид итгээд л хоцорлоо.

2010 оны 01 -р сарын 31. Эрдэнэт хот

…1989 оны 8 дугаар сарын 9. Намайг зуслан дээрээ амарч байтал НАХЯ-ны сайд, дэслэгч генерал Жамсранжав дуудуулжээ. Сайдад ирснээ илтгэхэд ЗХУ-ын Улсыг аюулаас хамгаалах хорооноос манай яамны дэргэд суудаг зөвлөхүүдийн аппаратын мэдэлд чамайг шилжүүллээ. Жил орчим ажиллана. Цалин дээрээ рублиэр урамшуулал авах байх гэв. Сайдтай уулзчихаад өрөөгөөрөө ортол дотуур холбооны утас дуугарав.
Зөвлөхүүдийн бүлгийн М.К.Смирнов мэнд мэдмэгцээ оройн 23 цагт Зөвлөлтийн тусгай албаны нууц уулзалтын байранд уулзая гээд сансрын нэг байр, хаалганы дугаарыг хэлэв. Би ердийн л нэг нууц ажиллагаа байна гэж бодлоо. Тухайн үед зөвлөлтийн цэргийг гаргах ажиллагаа ид дундаа өрнөж байв. Зөвлөлтийн 37 дугаар хүч нэмэгдүүлсэн армийн Арвайхээр орчимд байрлуулсан дивизийн халхлалтанд байсан пуужингийн тусгай ангийг сэм гаргахтай холбоотой асуудал байх гэж таамаглалаа. Учир нь уг онц нууц ангийг шилжүүлэн тээвэрлэхэд Улаанбаатарыг чиглэн явж буй баруун аймгуудын улсын бэлтгэлийн тууврын хонины маршрут маш олон газраар огтлолцоод байв. Хятадын тагнуулын албад манай дотоодын шилжилт хөдөлгөөн, тээвэр, цэргийн маневрыг тагнахдаа тууварчдыг хятадууд элсүүлэх гэж оролдож байсан билээ. Тэр үед жолооч, тууварчид л тусгай зөвшөөрөлгүйгээр улс орноор хөндлөн гулд хэрж чаддаг байсан. Харин Арвайхээрээс зүүн зүг 13 км-т Онгийн голын эрэгт байрласан орос дивизийн халхлалт дор орших тэрхүү онц нууц пуужингийн анги нь тактикийн цөмийн пуужин бүхий салбар байсан болов уу гэж одоо боддог юм. Байр нь тэнд боловч бие бүрэлдэхүүн нь цаг үргэлж зэвсэг техниктэйгээ манай улсын өмнөд районуудаар хэрэн явдаг байлаа…

Тэр орой их бүгчим байснаа 22 цагийн үед учиргүй ширүүн бороо орлоо. Гэрээс гараад цув нөмөрч явган алхсан болохоор болзсон цагаасаа 10 минут хоцорч очив. Миний таних М.К.Смирновоос гадна огт танихгүй гурван орос хүн, манай албаны Т, Ф, Ц, Д, Ж нар ирчихсэн кофе ууж суулаа. М.К.Смирнов бол монгол хэлээр ус цас, бүр 1976 онд Монголд томилогдон ирсэн хүн. Аав нь өвөг эцэг нь бас хадам аав нь хүртэл Монголд алба хааж, ажиллаж бүр байлдаж явсан гэдэг. 1982 онд эхнэр нь элэгний хорт хавдраар нас барсан, зовлон үзэж яваа эр байлаа. Хоёр ихэр хүү нь Москвад дээд сургуулийн оюутан. Мань эр жилийн өмнөөс Орос хэлний дээдийн нэг залуухан багш хүүхэнтэй уулзаад байх болсныг би мэдэх юм. Тэр нь нөхөргүй болохоор буруу нь ч юу байх вэ. 36 настайдаа ЗХУ-ын аюулаас хамгаалахын хурандаа болсон азтай эр. Нэг дүү нь Афганистанд, нөгөө нь Никарагуад цэргийн тагнуулчаар ажилладаг гэсэн. Ийм нэг хээгүй сайхан орос эр миний найз, хамтран зүтгэгч минь байлаа. М.Смирнов 1990 онд нутаг буцаж, 2002 онд тагнуулын албанаасаа тэтгэвэрт гарсан боловч тусгай албаны сургуульд хичээл заасан шиг амьдарч байгаа.

Түүнтэй хамт амьдарч байсан нөгөө монгол хүүхэн нь 2000 онд онгоцны ослоор өөд болсон билээ…
Смирнов биднийг хооронд нь танилцууллаа. Надаас өмнө ирсэн хэдийг тэр оросуудтайгаа танилцуулж амжаагүй байж. Намайг ороход тэд Б.Бат-Эрдэнийг хэр олон жил түрүүлэх тухай ярьж байсан юм. Смирнов олон юм ярилгүй шууд эхэлдэг зангаараа “За бид бүгд хамтарч Бүгд Найрамдах Монгол Ард улсад өөрчлөн байгуулалтыг эрс түргэтгэн яаралтай хийх ажлыг гардах хэрэгтэй боллоо. ЗХУ-ын удирдагчид 1989 оны 7 дугаар сарын 22-ны өдөр энэ асуудлаар тодорхой нууц шийдвэр гаргасан. Манай Улс төрийн товчоо Монголын удирдлагыг дэндүү үхээнц, зориг зүрх муутай байна. Өөрчлөн байгуулалт хийх хүсэл эрмэлзэлгүй, тулгамдсан маш олон хурц хүнд асуудлуудыг шийдвэрлэх чадваргүй байна гэж үзлээ. Иймд Б.Батмөнх тэргүүтэй удирдлагыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь сайн дураар нь огцруулах шийдвэрт хүргэх тийм хүчтэй, маш нүргээнтэй юм хийхийг та бидэнд ЗХУКН-ын Төв Хороо, ЗХУ-ын УАХХ итгэн найдаж үүрэг болголоо гэв.

Монголчууд бид таг дуугүй сууцгаав. Ийм үг сонсоно гэж зүүдэлсэн ч үгүй. Балмагдсандаа ч тэр үү, дэд хурандаа Ж кофегоо өмд рүүгээ бүр тодруулбал нууц эрхтэнийхээ эгц дээрээс асгачихлаа. Энэ хөгтэй явдал тэнд уригдсан монголчуудыг тайвшруулсан. Эхлээд оросууд дараа нь монголчууд хөхрөлдөж гарав. Ж инээхтэй манатай, саарал брюк нь салтаа орчимдоо өтгөн кофенд хүрэн хар болсон байв. Ж-г өмдөө баахан зүлгэсний дараа Смирнов бидний хийх зүйлийг хуваарилснаа танилцууллаа. Би ЗХУ-ын УАХХ-ны 9 дүгээр газрын ажилтан, дэд хурандаа Богдановын /энэ нь хуурамч нэр овог, жинхэнэ нэрийг нь би хэзээ мэдээгүй/ удирдлага дор ажиллах болов. Доороо авч ажиллуулах долоо, найман хүнийг би өөрөө олох боллоо. Тэд Богдановыг хэзээ ч харах ёсгүй. Ямар зорилго тавигдсаныг ч мэдэх учиргүй гэлээ. Бидэнд тэр дор нь зөвлөлтийн рубль тус бүр 5000-ыг өгөв. Богдановын нөгөө хоёрыг Сёмин, Турчинов гэх бөгөөд азидуу царайтай Турчинов нь тэр их мөнгийг гаргаж ирээд тарааж өгөхдөө гарын үсэг ч авсангүй. Бид өөр өөр чиглэлээр ажиллах ба дараа өөр нууц байранд нийлж уулзах болов. Нэг нууц байрыг нэг л удаа ашиглана гэж анхаарууллаа. Ж.Батмөнх болхидуу хүн боловч НАХЯ, БХЯ, ГХЯ-д түүний үнэнч нөхөд олон байгааг бид бүгд ойлгож байлаа.

Орос хурандаа Богдановтой хамт хариуцан хийх ажил маань тун олон хүн олон ажил байв. Бид тус тусдаа орос зааварлагч нартайгаа нэг өрөөнд орж суугаад ажлаа ярьж гарлаа. Богданов түс тас эр юм.
Афганистанд, Йеменд, Кубад байсан гэв. Афганд Ерөнхийлөгч Х.Аминыг авч хаяхад оролцсон хүн юм байна. Ийм бужигнуулах ажилд сахиусан тэнгэрүүд огтоос хэрэггүй гэнэ. Бидэнд нам засагтаа үнэнч, авгайдаа үнэнч, ажил тасалдаггүй, архи уудаггүй, ам нь үдээстэй, эсвэл онц сурдаг, өсч дэвжих хүн хэрэггүй. Харин ерөнхийдөө хог шаар болох зам руугаа орсон хүмүүс хэрэггэй. Гэхдээ бүр хогийн юм байж бас болохгүй. Мөнгө, мөрийтэй тоглоом, хүүхэн, гоё ганган юманд дуртай хүмүүс хэрэгтэй байлаа. Хоёулаа эхний ээлжинд дөчөөд хүн олоод зохион байгуулахад хангалттай байв. Богданов “Чи бид хоёрт хамгийн заваан ажил ноогдсон шүү. Бусад нөхөд хамаагүй цэвэрхэн юм хийнэ. Харин цус урсгах ямар нэг юм байж хэрхэвч болохгүй. Бид та нөхдөд илүү сайн сайхан ирээдүйг нээх гэж ийм зүйл хийж байна гэсэн юм. Даалгавраа аваад түүний хамт доош буухад орос цэргийн ангийн ямбийдуу УАЗ -469 зогсож байлаа. Намайг шөнийн 2 хагаст гэрийн гадаа буулгаад одов. Гэртээ ормогц өглөө болтол хадгалахын тулд 850 рублийн нэг боодол мөнгөө диван доогуураа хийгээд унтсан билээ…

Манайд зодоон цохион мөрийтэй тоглоом, хүүхэн шуухан, жижиг сажиг хулгай, валютын дам гээд янз бүрийн хэргээр бүртгэлтэй байдаг олон арван хүн байлаа. Тэднээс хорин хүнийг сонгож аваад анкетыг нь 4 дүгээр хорооллын нууц байранд Богдановтой уулзан танилцуулав. Зураач, жүжигчин, инженер, офицер, сэтгүүлч, багш тэдгээр хүмүүсийн дотор нэг ч эмэгтэй хүн байгаагүй. Тэдний намтар түүх, амьдрал будилаан хэрэг зэрэг нь Богдоновт ихэд таалагдав. Арав гаруй нь манай байгууллагад мэдээлэл өгдөг байлаа. Зарим нь урамшуулалтай зарим нь манайхны шантаажаар. Жишээ нь: нэг нөхөр өөрийн шавь оюутан охиноо согтуудаа хүчиндсэн байв. Цаад охин нь онгон амьтан биш, үйлдвэрийн чехүүдтэй явдаг байж. Гэвч онгон охиныг согтуурхаж хүчиндсэн гэсэн шантааж мань хүнд хүчтэй нөлөөлж бүр 1994 он хүртэл нөхдөө матдаг байлаа…

Надад тун аюултай, харанхуй манан руу явж байгаа мэт санагдсан ч ажил бол ажил байлаа. Тэгээд ч би улс орны удирдлагын арчаагүй, урагшгүйд сэтгэл дундуур явдаг нэгэн байсан. Улс улам бүр хөгжиж байна гэх боловч тэр нь ард түмэнд мэдэгддэггүй байв. Би эхлээд сонгосон хорин хүнтэйгээ нэг бүрчлэн уулзахаар боллоо. Хамгийн түрүүн нэг зураачтай уулзав. Тусгай алба тийм юм ярьж байгаад нилээн гайхсан ч гэсэн саналыг дуртай хүлээн авлаа. Түүнд 500 рубль гардуулав. Тэр бөөн баяр. “Ахиад cap, cap өгнө. Чамаас зарцуулалтын тайлан нэхэмжлэхгүй. Хүссэнээрээ зар” гэж хэллээ. Нэг оюутан залууг тун амархан элсүүлэв. Тэр манай мэдээлэгч учир 500 рубльд унаад өглөө. Өөр нэг сэтгүүлч залуутай уулзахдаа мөнгө өгсөнгүй. Тэр миний саналыг шууд дэмжив. “Хэрэв шоронд суухад хүрвэл би тэсэхгүй амиа хорлоно шүү. Би шоронд сууж чадахгүй шүү” гэв. Тэрбээр эхнэр хүүхэдтэй боловч гомо байсан билээ…

Иван Бунин эхнэрийнхээ хамт 1917-1918 оны хамгийн хүнд өвлийг Москвад өнгөрөөлөө. Тэдний амьдардаг
байшингийн үүдэнд оршин суугчдаас нь ээлж дараалан жижүүрт гаргадаг байв, Бунин ч жижүүрлэнэ.

Хашааныхаа хаалгыг бөх гэгчийн бүдүүн модоор тэвхдээд л орцныхоо үүдийг түгжин суугаад авдаг байлаа. 1918 оны тавдугаар сарын 21-нд Бунин, Вера Николаевна хоёр Москвагаас явж, Орша, Минскийг дайран Киевт ирээд, эндээсээ Одесс оров. Мөн 1920 оны нэгдүгээр сарын 26-нд Константинополь хүрч, тэндээсээ Софи, Белградаар дамжин 1920 оны гуравдугаар сарын 28-нд Парист ирсэн юм. Тэднийг ийнхүү энд ирж улмаар 33 жилийн турш Парис болон Францын өмнөд хэсгийн Канн хотын ойролцоо орших Грас хотод цагаачлан амьдрах хувь заяа хүлээж байсан билээ.

Бунины Вера Николаевнад байнга үглэдэг асан нэг зүйл бий. Тэрбээр шинэ ертөнцөд дасахгүй байна гэдгийгээ учирлаж, зөвхөн хуучин ертөнцөд л өөрөө хамаарах бөгөөд гагцхүү Гончаров, Толстой, Москва, Петербург л жинхэнэ яруу найргийн эх ундарга ажээ хэмээн хүүрнэнэ.

Энэ завсар Бунин уран бүтээлчийн хувьд улам өсч байлаа. “Митиний хайр” /1924 он/, “Нарны цохилт” /1925 он/, “Арсеньевийн амьдрал” /1927-1929, 1933/ зэрэг зохиолуудаа туурвичихаад байсан билээ. 1933 онд Бунинд Нобелийн шагнал олголоо. Тэрбээр энэ шагналыг “Арсеньевын амьдрал” номынх нь төлөө өгсөн гэж тооцдог.

Шагналаа авахаар түүнийг Стокгольмд ирэхэд хүн бүхэн таньж байв. Бунины зургийг тавиагүй сонин ч байсангүй. Гудамжинд тааралдсан шведүүд Оросын зохиолчтой зөрөхдеө толгой дохин мэндэлж, заавал ч үгүй эргэн харна.
Тэр үеийн тухай Оросын нэрт зохиолч Борис Зайцев ийн дурссан байдаг.

“… Цагаачлагчид гэдэг чинь тэнд хамгийн адгийн хүмүүс мэт тооцогддог байлаа шүү дээ. Гэтэл гэнэтхэн цагаач зохиолчид Нобелийн шагнал олгож орхих нь тэр. Тэгээд бүр Оросын зохиолчид шүү… Тэр ч бүү хэл ямар нэг улс төрийн өгүүлэл бус уран сайхны бүтээл туурвисных нь төлөө өгч байдаг…

Тэр үед би “Сэргэлт” хэмээх сонинд ажилладаг байлаа. Надад Нобелийн шагнал авсан тухай нь маш яаралтай тэргүүн өгүүлэл бичих үүрэг өглөө. Оройн 22.00 цаг болж байхад ийм үүрэг өгсөн санагдана. Ингээд амьдралдаа анх удаа шөнийн цагаар хэвлэх үйлдвэр зүглэн, үзэг цаас нийлүүлэх шаардлага гардаг юм байна.

Хэвлэх үйлдвэрээс нэг л сэтгэл хөдөлсөн байдалтай гарч ирснээ санадаг юм. Тэгээд түргэн хоолны газруудаар шагайтал хаана л бол хаана Иван Бунины төлөө хундага тулгасан хүмүүс байж билээ. Тэр шөнө нэг л сайхан байсан бөгөөд гэртээ бараг өглөөний 04.00 цагт орж ирсэн санагддаг юм” хэмээн Италид амьдарч байсан Б.Зайцев бичсэн байдаг юм. Тэр үед И.Бунин Францын долоо хоног тутмын “Оросын чимэг” хэмээх сэтгүүлд ярилцлага өглөө. Тэрбээр энэ сэтгүүлийн сурвалжлагчтай Грас хотоос Парист ирэх үедээ танилцсан аж.
Зохиолч ч урьд жил нь Нобелийн шагнал авсан болохоор анх удаа цагаач иргэн гэхэд багагүй мөнгөтэй болчихоод байсан үе юм. Гэвч тун удалгүй түүнийгээ дууссан. Харин Парис дахь Оросын зохиолчдын дунд Бунин тэр мөнгөөрөө тун гоёмсог харш худалдан авсан хэмээн ярих боллоо.

Тэрбээр энэ талаар сэтгүүлчийг асуухад:
-Огт худлаа зүйл байна. Худалдаж аваагүй. Цаашдаа ч худалдаж авах эсэхээ мэдэхгүй байна. Ингэхэд яагаад намайг, жирийн нэг орос хүнийг энэ Грас хот даллан дуудаж, хувь заяаг минь өөртэйгөө холбох болов. Надад бол уг нь огт харийн франц нутгийн бүүр өмнө зүгт орших бяцхан хот шүү дээ.

Заримдаа эргэн тойрноо харахаар тун аймшигтай санагдах юм. Энд би бүх насаараа хадагдах юм гэж үү хэмээн бодохоор л аймаар санагдаж байна. Энэ бодлоо аль болохоор өөрөөсөө хөөн зайлуулж байгаа нөхцөлдөө авах хүслээсээ татгалзахад хүргэдэг юм даа.

-Эрхэм Иван Алексеевич та арай дэлхийг тойрох аялал хийхээр бэлтгэж байгаа юм биш биз дээ?

-Үгүй дээ. Би одоо хаачих вэ дээ. Зөндөө л дэмий тэнэлээ. За тэгээд ингэж тэнэхэд бас асар их мөнгө хэрэгтэй шүү дээ. Гэтэл надад тийм илүүдээ гарсан мөнгө огтхон ч алга. Бунин олон сая долларын шагнал авсан, Бунин асар их баяжсан гээд л ярьдаг л даа. Нэгдүгээрт би сая саяар нь доллар аваагүй, хоёрдугаарт одоо үед чинь сая доллар гэдэг тийм ч их мөнгө биш шүү дээ.

Тийм ээ, би өнөөдөр мөнгөөр гачигдахгүй байгаа нь үнэн. Гэхдээ өмнөх жилүүдэд алдчихсан байнга л мөнгө төгрөгөөр гачигдаж явсан болохоор өр гэж тоймоо алдчихсан байсан юм. За тэгээд юм юманд л мөнгөө үрсэн дээ. Намайг шагнал авсны дараа олон хүн түүнийгээ шууд тарааж өгөх ёстой гэж үзэж байлаа. Эхний өдрүүдэд ийм хүсэл бүхий хэдэн зуун захидал ирдэг байв. Харин одоо багасч өдөрт 5-10 захиа л ирдэг болж. Эдгээр захидлын дотор дэндүү гэнэн гэмээр захидал ч ирнэ. Хэрвээ би тэр бүх гуйлт, хүсэлтийн зөвхөн өчүүхэн хэсгийг ч ёсоор болгосон бол өдийд миний шагналаас юу ч үлдэхгүй байх асан. Тэгээд ч би бас ах дүү олонтой. Өөрөө тийм ч залуу хүн биш болохоор жаахан сэтгэл амар шиг ажиллаж амьдармаар санагдаж байлаа.
1936 онд Бунин Герман руу аялахаар шийдэв. Тэрбээр өөр бусад орноор хэсч, хэвлэн нийтлэгчид болон орчуулагчидтай уулзаж танилцах хүсэл өвөрлөж явлаа.

Германы Линдау хотод анх удаа Бунин Фашист дэглэмтэй нүүр тулан уулзав. Түүнийг баривчлан, маш бүдүүлгээр нэгжлэг хийлээ.

Ингээд 1939 онд Бунин Грас дахь “Жаннет” эдлэндээ ирж дайныг дуустал бүгэв. Энд тэрбээр “Модот харанхуй гудамж” хэмээх номоо бичлээ. Тэрбээр уг номондоо хайр дурлалын тухай өгүүлсэн бөгөөд гагцхүү түүний хамгийн “харанхуй, зэвүүн, харгис” ч гэмээр “гудамжнуудын” тухай бичсэн хэмээн өөрөө ярьсан байдаг юм.
Мөн миний амьдралдаа бичсэн хамгийн ховор нандин, хамгийн сайн зохиол энэ бөгөөд энд эмгэнэл, хайр, сайн сайхан бүхний тухай багтаасан байгаа хэмээн бас дурсчээ.

Германчууд Францыг эзлэн авсан он жилүүдэд Бунин мөнгө төгрөгөөр гачигдаж, тун хүндхэн амьдарч байсан ч ном зохиолоосоо нэгийг ч хэвлүүлсэнгүй. Булаан эзлэгчдийг яс махнаасаа үзэн ядаж, Зөвлөлтийн болон холбоотнуудын ялалтанд асар их баярладаг байлаа.

Тэрбээр 1943 оны арваннэгдүгээр сарын 30-ны өдер зохиолч А.П.Буровт бичсэн захидалдаа, “Бид тав дахь жилээ Граст сууж байна. Парист бол аль эрт осгож үхсэн байх биз. Тэгээд ч тэнд өрөө, сууц олно гэдэг зам дээрээс 100 сая доллар олохоос ч хэцүү зүйлийн нэг байгаа юм. Амьдрал гэж үгээр дүрсэлж хэлэхийн аргагүй хүнд хэцүү байна, хойд туйлд байгаа мэт хүйтэн өрөөнд, агуйд хоригдсон хүн шиг өлсөөд л сууж байна. Ядуурал гэдгийн хамгийн доод хязгаарт хүрлээ. Миний байгаа жаахан хөрөнгө маань гадаадад түгжигдчихээд, дээр нь мөнгө олох ямар ч арга алга. Бүх хэвлэлийн газруудтай харилцаа тасарч, чухам хаанаас тусламж эрэхээ ч мэдэхгүй байна. Найз нөхөд, таньдаг хүмүүс маань бүгд алга болж. Вера Николаевна гэж эртний хүний хатаасан шарилнаас туранхай, цаснаас цагаан амьтан болжээ. Миний бие өлсгөлөнгөөс үүдээд орноосоо ч өндийх тэнхэлгүй болсон. Тиймээс танд ийм нэгэн чин хүсэлт тавимаар байна. Магадгүй танд миний энэ үнэнхүү байдлыг ойлгоод надад 15-20 мянган франк зээлүүлчих хөрөнгө чинээтэй танил, найз тань байж магадгүй. Авсан мөнгөө эргүүүлж төлнө гэдгийг амь насаараа дэчин тавин андгайлж байна” хэмээжээ.

1944 оны нэгдүгээр сарын 30-нд Бунин А.П.Буровт бас дахин захидал бичлээ.
“Сайхан үгтэй сэтгэл засам захидал бичсэнд асар их баярлалаа. Мөн мөнгө өгсөнд /Хэрвээ үнэхээр мөнгө тань ирвэл тун их баярлах байна. Учир нь түр ч атугай өндийгөөд авмаар байна. Манай энд юм ямар өндөр үнэтэй гэж санана/ их баярлалаа.

Мөн янз бүрийн зөвлөгөө өгсөнд асар их талархаж байна. Сонгины хувьд гэвэл энд сонгино бүү хэл байцаа, алим, сүү, сармис огт байдаггүй байдгийг ч эдүгээ бараг мартжээ. Таныг зохиолоо бичиж байгаад асар их баярлаж буйгаа дахин хэлье. Би ч бас бичсээр л байна. Бүхэл бүтэн өгүүллэгүүдийн нэг ном бэлэн болголоо. Бүгд л хайрын тухай. Харин одоо бичихээ больсон.

ХЭНИЙ ТӨЛӨӨ, Юуны тулд бичих ёстой юм бэ? Зөвхөн бичгийн ширээ байгаагийн төлөө бичих ёстой гэж үү? Эдүгээ олон ч хүн нөгөө ертөнцөд оджээ…” гэсэн байв.
Иван Бунин 1945 онд Грасаас бүрмөсөн гарч тавдугаар сарын нэгний өдөр Парист ирлээ. Тэрбээр сүүлийн жилүүдэд хүнд өвчинд нэлээд нэрвэгдсэн боловч өөрийн дурсамж намтраа дуусгаж, “Чеховын тухай” номоо бичиж байлаа.

Гэвч дуусгаж амжаагүй. Бунин ийнхүү гадаадад амьдрахдаа шинээр 10 ном бичсэн байв. Тэр үед Иван Алексеевич дахиад л мөнгө төгрөгеөр дутагдаж,  гачигдаж эхэлсэн юм. Тэрбээр Андрей Седыхт бичсэн захидалдаа, хоёр уушгиндаа хатгаа аван хэдэн cap орноосоо ч өндийж чадаагүйн дээр байгаа мөнгөө үр дүнгүй гэмээр эм танд өгөөд дуусгалаа гэжээ.
Тэрбээр 78 нас хүрч байв. Мөн ядуурлын туйлд ч хүрлээ. Цаашид нь талархаад дахин мөнгө төгрөггүй яг сууснаа бичсэн байв.

Бунин эргэж Москвадаа ирэхийг мөрөөдөж байсан нь түүний өдрийн тэмдэглэл болон захидлуудаас харахад тун тодорхой байдаг. Гэвч нас өндөр болсон хойноо ийм алхам хийх түүнд нэлээд амаргүй байсан нь мэдээж.
Хамгийн гол нь түүний зохиолуудыг хэвлэж, тайван амгалан амьдрах нөхцөл олдоно гэдэгт үнэндээ эргэлзэж байсан юм. Ингээд шийдвэр гаргаж ядан байхад нь Ахматова болон Зошенкогийн “хэрэг” мандаж, энэ бүгдийг тойрсон хэвлэлийн шуугианыг хараад бүрмөсөн больсон билээ.
Тэрбээр 1947 оны есдүгээр сарын 15-нд Малдановт бичсэн захидалдаа, “Саяхан Телешоваас захидал авлаа. Тэрбээр миний номыг хэрхэн Орост бэлтгэж, хүлээж, хэвлэн, асар их баян чинээлэг амьдарч болох байсныг уншаад бараг өдөржингөө харамсч өөрийгөө зүхлээ.

Гэтэл түүний оронд Фадеев, Жданов нараас огт өөр зүйл хүртэж болох байсныг бодоод шууд тайвширсан.
Иван Алексеевич Бунин 1953 оны арваннэгдүгээр сарын 8-ны шөнө эхнэрийнхээ гар дээр нас барав.
Нас барах барахдаа аймаар ядуу нөхцөлд нас барлаа. Тэрбээр нэгэнтээ бичихдээ “Би дэндүү орой төрсөн юм. Хэрвээ эртхэн төрсөн бол арай ч ийм дурсамж бичээд суухгүйсэн. Ядахдаа 1905 он, дэлхийн нэгдүгээр дайн, 1917 он, түүний үргэлжлэл, Ленин, Сталин, Гитлерийн үеийг үзэхгүйсэн. Бидний өвөг дээдэс Ноа-д атаархахгүй байхын арга алга. Түүний үед ганцхан удаа үер болсон шүү дээ” хэмээсэн байлаа.

Ийнхүү НАХЯамны хуучин сайд асан Цийрэгзэн “Монгол улсын төрийн өндөр албан тушаалтан тухайлбал, ерөнхий сайд, ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга болсныхоо төлбөрт үндэсний их баялгаа оросуудын гарт өгдөг болохыг” онцгойлон мэдэгдсэн юм.

Аливаа улсын эрүүгийн хуулинд гэмт хэргийг шүүн хэлэлцэх хугацаатай, хугацаагүй гэж хоёр ангилдаг байна. Тиймээс дээрх төрлийн гэмт хэрэг бол шүүн хэлэлцэх хугацаагүй, ямар ч гэсэн хуулинд хамгийн дээд шийтгэлээр шийтгэдэг ёстой юм байна.

Хэвлэлд тавьсан хоёр болзол гэдэг нь. Нэгдүгээрт Хятадын дэглэмийг шүүмжлэхгүй.

Хоёрдугаарт үндэстэн хоорондын асуудлыг хөндөхгүй байх гэнэ. Хятадын ардын их хурал улс төрийн системд өөрчлөлт хийх тухай анх удаа хендөв. Хэрвээ улс терийн өөрчлөлт хийхгүй бол, эдийн засгийн өөрчлөлт шинэчлэлт үр дүнд хүрэхгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрөв. Сень Зиньпин гэдэг нөхөр ГонГонкд сонгууль явуулах ажлыг зохион байгуулах юм байна. Учир нь энэ хүн БНХАУ-ын ирээдүйн ерөнхийлөгч болох юм гэнэ. Хойт хөрш ОХУ-ыг бодвол БНХАУ хоёр асуудлаас бусад дотоод асуудалд харьцангүй нээлттэй хандав.

БНХАУ-ын төрийн зөвлөлийн дарга хурлын дараа гадаад дотоодын сэтгүүлчидтэй илэн далангүй хууч хөөрөв. Сүүлийн хэдэн жил бараг унтаагүй тухай, гэртээ харьж битүүлээгүй тухай, Цагаан cap хийгээгүй тухай, баяр, эмэгтэй хүн хоёрыг мартсан тухай ярив. Учир нь Хятад орны амьдрал тийм ч сайн биш байгаа тухай хэдэн зуун сая тариачин хүмүүс ядуу зүдүү байгаа тухай ярьж Хятад бол хегжиж байгаа биш, хөгжих үү, үгүй юу гэдэг гараан дээр ирж байгаа улс гэж хэлсэн.

Зовж байгаа хүмүүс их байгаа учраас би баярлаж тавтай унтаж чадахгүй байна гэж их л найрсаг сайхнаар ярив. Их сайхан ааш араншинтай хүн юм аа.

Бурхан болооч өвгөн ингэж ярьжээ.
-Миний зуун нас хүрч буйн нууц гэвэл ердее л байцаа, сармис хоёр. Тэр нь юу вэ гэхээр буцалсан усан дээр байцаагаа хавтгай дөрвелжин хэрчиж хийгээд дээрээс нь сармисны хоёр гурван хумсыг бяцалж бага зэрэг давс хийгээд херсөн хойно нь елөн элэг, унтахын өмне уугаад байхад насан туршид эр хүний мөн чанараа хад-галж, эрүүл энх байж зуун нас елхөн давна. Та нар уран  бүтээлч хүмүүс.

Архинаас хол явна гэж байхгүй. Архи дарс ууна, есөн шидийн юм болно. Олон сайхан залуу авъяастнууд архинаас болж хар ертөнцөд одлоо. Миний энэ жорыг хэрэглээд сурчихвал урт насалж чадна гэж ярьжээ. Өвгөнийг харахад л гадаад хэлбэр дүрсээс нь хөгжмийн аялгуу сонсогдох мэт болдог гэнэ. Нас ер хол давчихсан атлаа архиа уугаад, хөгжмеө бичээд л хуушуураа идээд явж байна. Хуушуур гэснээс лалын шашинтай орнуудын ганц дуртай хүнс нь гамбир байдаг. Гамбирын махтай хэлбэр нь хуушуур учир Ясса өвген хуушуурт нугасгүй дуртай байжээ. Х.Эрдэнэ-баатар Ясса евгөнтэй хэд хоног завсаргүй архидаад биеийг нь тэнхрүүлэх санаа^ тай “Алив Ясса гуай та нас-тай хүн байна. Нэг сайхан шел уучих” гэхэд өвгөн ай-маар уурлаж “Үгүй шүү, хуушуур иднэ. Архи үнэр-тэхгүй, амар байдаг юм. Хуушуур идье. Хуушуур хаа-на байна” гээд үглэчихдэг байна. Цаадуул нь цайны газраас хуушуур авчирч өгөн сэтгэлийг нь тайвшруулдаг байжээ.

Утас дуугарлаа ОХУ-ын монгол дахь мөнхийн суурин төлөөлөгч Юрий Кручкин ярьж байна. “Таны дотны нөхөр, таны дотны анд Расул Гамзатовтаны үнэнч найз Чойномын номын хурим Занабазарын музеид болж байна гэж хэлэв. Би явж очлоо. Монголын зохиолчид цуглажээ. Сүүлийн үед уулзаж учраагүй олон хүн байна. Дөнгөтийн Цоодол, Дамдинсүрэнгийн Урианхай гуайтай хэдэн үг сольж амжив.

Түүний хэлсэн нь: “Аригбөх хаан” номынхоо гуравдугаар дэвтрийг бичиж байна гэв. Юрий Кручкин нуруугаа үүрчихсэн зогсоно.

Түүний хэлсэн нь: Анх чи л надад Москвад Чойномын тухай ярьж шүлэг зохиолоос нь бичиж өгч байсан нь надад бий. Энэ бол жинхэнэ яруу найрагч, жинхэнэ эр зоригт хүн, суу билэгт зохиолч гэж бичиж өгч байсан шүү гэв. Би мартжээ. Би ор тас мартжээ. Музеин хананд Р.Чойномын зурсан зургууд, түүний гайхалтай шүлгийн мөрүүд бичигджээ. Түүний нэрэмжит “Өд” сангийн тэргүүн “Жиком пресс” хэвлэлийн компанийн захирал Д.Ганболд Р.Чойномын орчуулсан Расул Гамзатовын “Кавказ аялгуу” буюу “Хайр сэтгэлийн тухай” номыг хэвлэсэн тухайгаа мэдэгдэж энэхүү номын найрыг хийж байгаа юм байна гэв.

Мөн улаан хилэн хөшгөөр бүтээсэн зохиолчийн самрын ясаар урласан хулганыг анх удаа нийтэд үзүүлэв. Чойномын урын сан яндашгүй баян бололтой. Хишиг-Очир гэдэг хүн их зохиолчийн өөрийгөө зурсан зургийг гардуулж өгөхдөө Р.Чойном бол өөрийгөе шоглож хошигнож зурах дуртай байсан. Түүний гурван хөрөг надад хадгалагдаж байсан юм. Буга унасан зураг нь алга болсон. Гэхдээ түүнийг сэргээн зурж болох юм гэж хэлэв. Өнөөдөр номын хурим нь болж буй “Кавказ аялгууг” 30 жилийн емнө орчуулсныг Цэнд-Очир гэдэг хүн өнөө хүртэл хадгалжээ. Сайн хадгалж бай гээд өгснийг үнэхээр сайн хадгалжээ.

“Цайдам талын хаяаг өргөж
Цалгих тэнгисийн хаялага өргөж
Цасан дуулгаар тэнгэр цоолсон
Цал буурал Кавказ энэ байна”
гэж бичсэн мөрүүд хананаас гэрэлтэнэ. Кавказ бол цайлган багын агуу их хүсэл мөрөөдөл билээ.

Лермонтов, Пушкиний агуу их яруу найрагт магтан дуулагдсан “Цаст их хайрхан” цайлган багын хүсэл мөрөөдлийн их уулс, цаг цагт их яруу найрагчид уран бүтээлчдийн онгодыг хөглөсөн цаг цагийн их хүмүүсийг уриалан дуудсан цаст их хайрхан билээ.

Өвөг дээдэс минь энэ нутагт хөл тавьж зарим нь суурьшин үлдсэн юм. 20-оод оны олон хувьсгалын эсэргүү нарын дотор Кавказ бол Монголын нутаг, Кавказаар Монголын хил байна гэж хэлж байгаад буудуулсан нэг биш хэрэг бий. Цаст Гималайгаас цаст Кавказ хүртэл монголын их өндерлег үргэлжилж монголчууд энэ уулсын хэмжээнд сэтгэж ажиллаж байв. Кавказ гэдэг бол “Хав Хас” гэсэн Монгол нэр мөн гэж доктор П.Нэргүй хэлсэн. “Хас” судлаач Энхпүрэв Хас буу гэдэг үгнээс Каспийн тэнгисийн нэр үүссэн гэж тайлбарласан.

Гималай болон Кавказ монголын ам ярианд үлдсэн ардын дуу туульст хоцорсон Монголын 13 домог түүхт алтайн хэсэг ч байж болох юм. Р.Чойном Кавказыг үнэн сэтгэлээсээ шүтэж гайхамшигтай сайхан зурсан байхыг харлаа. Чойном бол шалгарсан ардын яруу найрагч мөн. Чойном бол цаг үеэр шалгагдсан бүх ард түмний агуу их найрагч мөн. Тэр бол амьддаа амьд домог, амьд түүх, амьд бахархал болсон хүн. Би түүний “Монгол Буриад” найраглалыг сонсох дуртай байсан. Учир нь хаалттай нийгэмд бүх уран бүтээлийг нь хаасан учраас зевхөн сонсох хэрэгтэй байсан юм. Миний үеийнхэн бүгд Чойномыг бие биенээсээ сонсож өссөн.

Магадгүй энэ нь Чойномд аз байсан ч байж болох юм. Сонсголонт сайхан яруу найраг нь тархсан шиг ард түмэнд ардын аман зохиолын маягаар “Монгол” найраглал нь түгсэн. “Монгол” найраглал, монгол хүний омог бахархлыг өдөөсөн маш агуу зүйл болсон. Нэртэй жүжигчид, зохиолчид түүний шүлгийг сайн уншиж чаддаггүй, сайн мэддэггүй…

Москвад “сонссоноо” ярьж явсан бол, Зүүнбаянгийн цэргийн хуаранд Чойномыг жинхэнэ “сонссон” юм. Оройн тоо өнгерсний дараа ЖА нарын түгшүүрийн дохио хангинаж мянган цэрэг нүцгэн биеийн үзлэг шалгалтанд орсны дараа, шенийн улс тер, уран сайхан эхэлдэг юм. Уйдсан ЖА нарын зугааг гаргахын тулд мянган цэрэг шалдан нүцгэн зогсоод: “Зүүн баян зүгээр нутаг Зүлэг ногоогүй гуниг нутаг…” гэж Зүүнбаянгийн домогт магтаалыг хайлж Рэнчингийн Чойномын шүлгээс уншдаг байсан юм. Ялангуяа Хэнтийн нэг цэрэг хүү байсан. Тэр хүү бол Зүүн баянд “Од” болж заримдаа 24 цагаар Р.Чойномын шүлэг найраглалыг уншдаг байсан. “Од” гэдгийн учир ЖА нар түүнийг ажлаас чөлөөлен шүлэг уншуулдаг байв. Би бол Чойномын уншигч биш үнэнч сонсогч юм. “Сүмтэй будрын чулуу” түүвэр 1990 онд хэвлэгдэхэд миний сонсон олон айзамт шүлгүүд тун их өөрчлегдеж орсон байлаа. Ялангуяа миний шүтэн биширдэг “Монгол найраглал” сэтгэлд хүрээгүй. Р.Чойном бол уран уншлага биш, жүжигчин Сосорбарам, Равдан нар теливизийн уран уншигч нар шиг уран уншлага хийдэг юм. Чойномыг хүмүүст хүргэхийн тулд, үнэн уншлага хийх хэрэггэй.

Цэрэгт шүлэг уншдаг байсан хүү багадаа шоронд орж Чойномын шүлгээр бойжсон нэгэн. ЖА нарын чөлөөт цагаар би бас уншуулж Чойномыг сонсдог байлаа. Тийм учраас олон нийтийн дунд Чойномын уншлагын улсын уралдааныг байгуулж, Хөдеө арал юм уу томоохон талбайд бүх нийтийн уран уншлага, тоглолт зохион байгуулбал “Амьд Чойном” харагдана. Одоо хэвлэсэн зарим номууд Чойномыг үхүүлээд оршуулсан мэт санагддаг юм.

“Халуун зуны тэнгэрт үүлс чуулан хуралдуулсан
Хан Алтайн өвөртөө дуулаж явна уу, Гульжаан
Гульжаан гэж монголоор Үүрийн цолмон гэсэн үг
Гульжаан гэж миний анхны хайр дурлал…” гэж би сэтгэлдээ одоо ч уншсаар явна.

Чойном үнэхээр гайхамшиг. Үнэхээр Монголын гайхамшиг гэж хэлэхээс өөр үг оддоггүй юм.
Р.Чойномын орчуулсан “Кавказ аялгуу”-ны зохиогч Расул Гамзатов “-Дагестангүйгээр би эх дэлхийгээ төсөөлдөггүй. Бас эх дэлхийгүйгээр Дагестаныг төсөөлөхгүй. Хоёулаа миний хоёр жигүүр юм. Хоёулаа нийлээд нэгэн цул юм. Миний Дагестан эрдэнэсийн гурван едет шувуу юм. Хавцгаан ирмэг дээрээс эгц дээш хөөрсөн бүргэд шигээ амрах чөлеөгүй халин нисдэг юм. Эх дэлхий минь түүнтэй адил гурван эрдэнэстэй. Эхнийх нь уулс, хоёрдах нь тэнгэс, гуравдахь нь үлдсэн бүх зүйлс.”

Гэснээр дурсахуйгаа төгсгөе. Чадаж байгаа юманд аргагүй гэж үг бий. Чадахгүй байгаа амьтан хүний чадах нэг арга нь чадаж байгаадаа атаархаж, хордож үхэх явдал. Чойном үнэхээр чадаж байсан учраас, чадахгүй байсан бүх хүмүүст хэцүү байсныг ойлгох хэрэгтэй. Чадах ганц юм нь НАХ яаманд матаж чанга дэглэмтай шоронд хорих явдал байв. Бас ганц чадах юм нь муулж гутаах, одоо ч гэсэн Чойномын яруу найраг бол олигтой юм биш байна. Бүх юм хаалттай байсан болохоороо л бүх хүн шуурч байсан юм. Би хэлбэл хэлэх л байсан юм гэх аястай хүмүүс байх юм аа. Тэр хүн тэр үед байтугай одоо ч олигтой юм хэлээгүй л байна. Миний бие 1990 онд Р.Чойномын өндөр настай ээжтэй уулзаж “Чойномын ээж” гэсэн ярилцлагыг “Ардчилал” сонинд нийтлүүлж байсан билээ.

1957 оны зун

Ренчингийн Чойномын “1957оны зун” шүлэгт “Зун нь зун шиг хүүхэн нь хүүхэн” шиг гэж бичсэн шиг

1957 оны зун нь зун шиг байсан юм бол, 1957 оны нар нь нар шиг, 1957 оны наадам нь наадам шиг
1957 оны бороо нь бороо шиг, 1957 оны өвс ургамал нь өвс ургамал шиг, 1957 оны зун төрсөн хүүхэд хүүхэд шиг болох

Тийм л сайхан ховор, тийм л сайхан хосгүй
Төрж байгаа үеийн зуны минь тухай”
1957 оны зун шүлгээ бичсэн танд баяралмуу.
Тэр зуны нар шиг наранд төрж
Тэр зуны салхи шиг салхиар илбүүлж
Тэр зуны агаар шиг агаараар амьсгалсандаа
Талархамуу.

Р.Чойном -Эр зоригийн дууль

1. Миний бие Р.Чойномын “Монгол” найраглалаар нь эрхэм дотно болсон билээ. Энэ найраглалаар нь ясны агуу их яруу найрагч гэдэг нь ойлгогддог. Ам дамжиж энэ найраглал хүмүүсийн зүрх сэтгэлд хүрсэн боловч хэвлэхдээ ихээхэн будилаантай болсныг харин залруулах гэж байгаа бололтой. Р. Чойном бол нийгмийн хатуу хүтүүг үзэж, мөрдөгдөж хавчигдаж шорон гянданд орж, зовж зүдэрч явсаар 43 насандаа таалал төгссөн хэдий ч агуу их өвийг үлдээж чаджээ. Өнөөдөр зарим нэг сэхүүн этгээдүүд Р.Чойном яруу найрагч биш тэр олигтой шүлэг бичсэн юм уу? гэх хүн ч гарна. Шадар сайд Норовын Алтанхуягын ээж баяд самган хэлэхдээ, өнгөрсөнд бол бүгд цэцэн байдаг юм, харин ирээдүйн өмнө бүгд тэнэг байдаг гэж хэлсэн байсан. Энэ хүмүүс тэр үед түүн шиг дуугарахгүй байсан юм.

Тэр хүн шиг сэтгэлийн хат гаргаж амьдрахын оронд Р. Чойномыг тагнаж матаж архидуулж архинд оруулж явсан байх юм. Р.Чойном яруу найрагч төдийгүй ясны яруу найрагч мөн.

Ясны яруу найрагч гэдгийг нь
Яс цоож шалгасан юм
Р.Чойном цусны шүлэгч хүн
Цусны шүлэг гэдгийг нь
Цаг үе шалгасан юм
Р.Чойном гэдэг нэр эр зоригийн дууль байсан
Р.Чойном гэдэг хүн эх орон хүн ардынхаа
Зүрх сэтгэлийн баяр бахархал байсан.

Р.Чойном гэдэг хүн хүнд хэцүү нийгэм, өөрчлөн байгуулалтын салхийг амь нас, амьдралаа золиослон байж хагалсан дууч алтан гургалдай, эрин цагийн салхи шувуу, авъяаслаг Монгол хүн байлаа. Түүний зүрх сэтгэл, амь нас, хийж амжаагүй олон бүтээлийг нь нийгэм хулгайлсан юм. 23 насалсан Гомбын Сэр-Од 40 хүрсэн бол, 31 насалсан Дашдоржын Нацагдорж 50 хүрсэн бол, 43 насалсан Р.Чойном 60 насалсан бол юутай ихийг бүтээх байсан бол гэсэн харууслын бодол сэтгэлд тердөг юм. Монгол уран бүтээлчид тохьгүй нийгэмд амьдарч таагүй нөхцелд уран бүтээлээ туурвиж, олипгой юм хийх завдалгүй хорвоог орхиж байх шиг санагддаг юм. Монгол бол хурдан шандаст хүлгүүдийн төдийгүй авъяаслаг хөвгүүд охидын эх орон мөн. Хичнээн их авъяас, хичнээн их баялгийн охь билгийг бид үргүй хоосон үрнэм бэ гэж бодлоо.

2. Р. Чойном…
Ренчингийн Чойном
Энэ энгийн энэ этгээд нэр
Хаалттай нийгмийн хар хешгийг хага ярж
Нээлттэй нийгмийг нээх шиг болж
Амнаас ам дамжин
Амьтнаас амьтан дамжин
Аймгаас аймаг дамжин
Улсаас улс дамжин
Уянгын дуу мэт тархаж байсан юм
Р.Чойном -энэ нэр домог мэт түгэж
Эр зоригийн дууль болж байсан юм.
“Монгол”, “Буриад” найраглалууд нь
“Монцамэ”-гийн мэдээнээс илүү
Монгол даяар тархаж
Амнаас аманд түгэж
Тархинаас тархинд бичигдэж
Аянга цахилгаан мэт түгэж байсан юм
Зөвлөлтөд сурч буй оюутнуудын
Зүрх сэтгэлийг догдлуулж
Зүүнбаянгийн цэргийн хуаранд
Зүүд домог мэт байлаа
Цаг бол цаг
Цаг үе бол цаг үе
Ренчингийн Чойном эрэн зууны амьд домог болж байсан юм
Ренчингийн Чойном эр зоригийн дууль болж байсан юм
Ядарсан хүмүүст итгэлийн хүч болж байсан юм
Ялтан шоронгийн хүмүүст сэтгэлийн дэм болж байсан юм
Хоолгүй нэгэнд нь хоол болж байсан
Хувцасгүй нэгэнд нь хувцас болж байсан
Хулчгар нэгэнд нь зориг өгч байсан юм
Хүн чанаргүй нэгний хүн чанарыг шалгасан юм
Нөхөд гэж байгаа олон хүн түүний ноход нь байсан юм
Амьдад нь Чойномыг амьдын тамд унагаж байсан хүмүүс
Үхсэн хойно түүнийг ичихгүй “алж” идэж байсан
Чойномын цустай толгойг НАХ яаманд худалдаж байсан хүмүүс
Чухамхүү өнөөдөр найз гээд явж байна
Хүн чанаргүй нэгэн байхад
Хүн чанартай бас нэгэн байна
Тэр л хүмүүсийн ачаар
Тэнгэрийн дуучин Р.Чойном
Амьдаас амьд агуугаас агуу хэвээрээ
Ард түмэнтэйгээ цуг үлдсэн юм.

Сэтгүүлч Б.Эрдэнэбат