А.Баатархуяг

Төвдөд аялсан тэмдэглэл-3

Нийтэлсэн: 2015-09-10 10:08:51

Өглөө босч шүршүүрт орж сэргээд гарлаа. Самадийн хийд, Сэра хийд үзэх юм. Монголчууд эргэл мөргөлөөр явахдаа Төвдийн Гандан, Сэра, Дашлхүмбэ, Бэрээвэн хийдэд мөргөдөг байсан тул лав л “хагас буддист” мань мэтэд сонирхолтой аялал болох нь ойлгомжтой.
 
Лхасаас холгүй уулын аманд байдаг Сэра хийдийг сүрхий додомдож тохижуулжээ. Учир начрыг нь интернетээс олоод харчихад болно. Гэхдээ орос, англи, монгол хувилбаруудыг нь харьцуулж үзэх нь дээр. Манайхан л ойшоодоггүй болохоос монгол хувилбар хэзээд илүү зөв байдаг. Яагаад гэвэл бид угаасаа мэддэг юмаа бичдэг, харин цаадуул чинь соёлын болоод ухамсрын том саадыг гэтлэх болдог. Олонх нь гэтлэж чаддаггүй. Гэхдээ бид өөрсдийнхөөс илүүтэй нөгөөдүүлд итгэдэг, учир нь илүү “шинжлэх ухаанч бөгөөд ойлгомжтой” гэж үздэг учраас. Ийм хүнийг орчин үеийн хүн гэх ч хаашаа юм. Мэддэг юмаа бусдаас дахин сурах гэж байх уу?
Түүнчлэн ярилцсаар цагаан шохойгоор будсан нөгөө л Төвд хийцийн давхар чулуун байшингуудын дундуур бетондсон давчуу гудамжаар өгсөн явсаар хурлын дуган руу алхаж явлаа. Тусгай дугаартай хар жийпнүүд хийд дотор чөлөөтэй явах ба аль нэг байшингийн гадаа зогсоход нас өндөр лам бууж харагдана. Шавь нар нь бололтой залуу лам нар газар гишгүүлэлгүй тосч аваад өргөж одох нь нэг дарга л хөөрхий хөгшнийг залаад хүргэж ирж буй бололтой. Зарим нь ламаа залаад одно.
Төвдийн хийдүүд бол бие даасан хот юм. Сүм дуганаар хязгаарлагдахгүй лам нарын орон байр, гал тогоо, цуглах талбай, номын сан гээд “эхнэрээс бусад” хүнд хэрэгтэй бүхэн бий. Хийдүүдийг голдуу уулын амыг эзлүүлэн барьсан байдаг. Ойр орчмын онцгой хад чулуун дээр бурхан сийлж зурсан нь алсаас гоёмсог харагдана. Лхасын өндөр уулс модгүй, яг л Алтайн уулс шиг хад чулуун хүрэн уулс. Модыг уулын хормой хийд орчим бас голын хөвөөгөөр тарьжээ. Аглаг өндөрт бясалгалын шар дээвэртэй бяцхан улаан байшингууд ч харагдана.
 
 
Хийдийн гадна хашааны хаалгаар ормогц яг манай Гандангийн өмнөх шиг хоёр талаар нь шашны эд зүйлсийн дэлгүүр байдаг. Тэндээс хадаг авч болно, үүргийн худалдаачид голдуу дарцаг зарж байх вий. Түүнийг өнгөрөөд дотор хэрмийн хаалгаар хийд рүү ордог. Ахиад дацан бүр тусгай хэрмэн дотор байх юм. Тийш нь зөвхөн явган хаалгаар л орно. Анзаарагдахуйц онцлог нь Төвдөд хадаг нэг их хэрэглэдэггүй юм байна. Дэлгүүрт ч хадаг цөөн, байвал цагаан, шар голдуу байна. Дарцаг л их өргөн хэрэглэх юм. Орохдоо билет авч орно, сүм хийд “үзэх” тогтсон ханш нь нэг хүн 60 юань бололтой. Бэрээвэнг бид өөрсдөө үзнэ гэсэн тул ийм үнэ төлсөн. Тэгэхээр Сэраг үзэхэд энэ хавьцаа л үнэтэй байх. Урьдчилаад захиалга өгсөн бол хэлээд л тасалбараа авчихдаг юм байна. Тасалбарын өргөн тал үзэгчид оногдох ба ил захидал болчих юм. Харин Потала 200 юань.
         
Гол дуганын хүсэр модон хаалга дэлгээтэй, өндөр босгоор алхаж ормогц шатсан шар тос, арц хүжсийн үнэр анхилж, нимгэн цэнхэр утаа манантаж угтав. Уншлагагүй юм. Зүүн гар тийш эргэвэл нэгэн лам мөргөлчдөөс өргөл хүлээн авч, хадаг өгч харагдав. Мөргөлчид голдуу савтай шар тос барьжээ. Мөнгө өгч бас болно. Монголоос цагаан, шар хоёр хадаг аваад гарсныхаа цагааныг нь цүнхлээд гарсан. Юмыг яаж мэдэх вэ? гээд хоёр юаниар нэг цагаан хадаг нэмж авлаа. Магнайд хэлж нэг хадаг авахууллаа. Тэр хадгууд бол өргөлийнх, харин авсан хадгуудаа хэцэнд тохох ба мөргөлчдөд “зардаг”, мөргөлчид бурханд тавьдаг, буцаад энд ирдэг. Хийдэд орсон хадаг шүншигтэй болж, эдийн засгийн болоод шашны эргэлтэнд орж буй нь тэр. Сүм хийдүүд өргөлөөр санхүүждэг бололтой.
Яг үүдээр орвол уншлагын танхимын хойморт ямар нэг хувилгааны бурханчилсан дүр харагдана. Түүний ард нэлээд зайтай хийдийн гол шүтээнүүд заларч байдаг. Хөхийн (чан, зэн буддизм) шашныхантай төстэй юм. Тайваний хөхийн шажны нэг хийдэд зочлоход хийдийг үндэслэгч багшаа яг ингэж залаад яг ард нь нуруугаар нь нийлүүлэн буруу харуулаад Мандшир залсан байж билээ. Гэхдээ сэлэмгүй номхон Мандшир.
 
 
Харин манайд тэгдэггүй санагдана. Сэрад Зонхов богдын шавь, хийдийг үндэслэгчийн сэрэг дүр бий. Бид нар зөв тойрч мөргөв. Төвдүүд нялх хүүхдээ гар дээрээ авч, дээш харуулж бурхан шүтээнээс адис аван явах ба хүүхдүүд нь ч дассан бололтой эхийнхээ гар дээр сарвалзаад л инээж байх. Сүмийн хоёр хатавчинд хамгаалагч догшин сахиуснууд байдаг. Баруун зүүн хананд олон зуун Аюуш, Манал тэргүүтэн бурхад байна.
 
 
Яг хоймор, гол бурхадад хүрэхийн наадтай амьд мэт бурхан багшийг өндөр сэнтийд “ил” залсан байх ба сэнтийг түшүүлэн тавьсан шатаар авирч мөргөдөг. Бусад бурхад шилэн хоргонд. Түүний дэргэд нэлээд ааштай лам зогсож мөргөлчдийг шавдуулна. Мөргөлчдыг “барын сүүлээр” зоддог Төвд гэсгүй нарын дээрэнгүйг монголчууд их хэлцдэг. Үнэндээ шавсан олныг шууд бөгөөд үр дүнтэй зохицуулах хамгийн шалгарсан арга л энэ бололтой.
 
 
Орчин үеийн Төвдийн хийдүүд харин тэгтлээ багширсан мөргөлчингүй аж. Хүүхэдтэй хүмүүсийг урдаа оруулаад жаахан сийрмэгц Монголоос яваагаа хэлтэл дараагийн хүмүүст хэдэн үг хашгиран зогсоов. Ингэснээр тааваараа мөргөж, залбирч болохоор болов. Шатаар өгсөж цагаан хадгаа өргөөд бурхан багийн өвдөгнөөс нь адис аваад буулаа. Магнай ч удтал даатган залбирав. Бууж ирэхээр нь орохдоо жуулчин шиг л аашлаад байсан, харин мөргөхдөө аюулын сүсэгтэй юм, “Чамд чин сүжигт цол” олголоо гэвэл инээгээд “Энд эрхгүй сүжиг төрөх юм байна шүү, тиймээ” гэлээ. Надад ч тэгж санагдсаныг хэлэв. Магнай “Бурхадад залбирахын тулд эхлээд магтаал хэлнэ, дараа нь ард түмний тусын тулд залбирна, эцэст нь өөрийн хүслийг даатгах ёстой биз?” гэлээ. Хэрэв бурханд мөргөхдөө юу юугүй мөнгө төгрөг өргөөд, хариу наймаалцаад, өргөсөн мөнгийг 100 нугалж өгөөч, элбэг баян болгоод өгөөч, намайг,... намайг л... гээд эхэлбэл таалдаггүй л гэлцдэг. Өргөлд их бага биш сэтгэл сүсэг чухал. Ер нь манайхан “сүсэг” гэдэг үгийг их олон янзаар хэлэх юм. Сүсэг, сүжиг, сүзэг, сүшиг ... гэх мэт.
 
 
Түүнээс гадна санаанд байгаагаар өнөө лам залуу нэгэн гуутай бурхан тахисан хүмүүс мөргөсөөр хонхойсон чулуун хананд аваачсан, их л учиртай шүтээн гэсэн.
Төвдийн хийдийн гол бурхад дуганын хана дагуу хоргонд байдаг. Өмнө хэлсэн хувилгааны дүрийн ард, яг хойморт гурван цагийн бурхан заларч байв. Төвдөд ганц Бурхан багшийг бус өнгөрсөн цагийн Амитаба, эдүгээ цагийн Шагжаамүни, ирээдүй цагийг бэлгэдсэн Майдар гурвыг хамтад нь залдаг ажээ. Өнгөрөгч хүмүүсээ Амитаба бурханд, өнөөгийн явдлаа Шагжаамунид, ирээдүйгээ Майдар бурханд даатгаж мөргөх ёстой гэнэ.
 
 
Гурван цагийн бурхадын зүүн гарт Зонхов бурхан тэргүүтэн шавь дагуулууд байна. Баруун гарт хийдийн хамба хувилгаадын дүр байх нь нийтлэг. Гагцхүү Сэрагийн гол онцлог нь баруун гарт нь улааны шашны багш нарыг залжээ. “Улааны шашин чинь шарын шашны дайсан биз дээ?” гэж Магнай гайхав. Номын багш нар, гэгээрсэн хутагтууд тул өнгөрсөн дайсагнал хамаагүй, ер нь хүмүүс бодохдоо дайсагнал эцэс төгсгөл үгүй, үе дамжуулан дарсан дайснаа үгүйсгэдэг гэдэг нь хийрхэл л дээ. Тэгээд ч эд хоорондоо дайтсангүй ээ, монголчууд л өмнөөс нь алалдаж цусан далай болсон. Улааны шажны оройгүй мэргэд, багш нар Төвдийн буддизмыг хөгжүүлэхэд маш их хувь нэмэр оруулсан билээ. Одоо ч Төвдөд улааны урсгалын хийдүүд, хувилгаад олон байдаг. Зарим хүн тойм ойлголтоор Бутан, Төвдөд шар, зүүн өмнөд Ази, Энэтхэг, Балбад улааны шашин байдаг гэж ойлгодог нь ч буруу.
 
Өнгөрсөн жил Мөнхбаярыг эргэхдээ Эрдэнэ зуу хийдээр орсон. Гол дуганы гадна хүмүүс бөөгнөрөөд Төвдөөс их том хувилгаан ирж ном айлдаж байгаа тул номыг дуу сонсож даган баясч байна гэлцэж байв. Эрдэнэзуугийн гэсгүй лам манай Уянгыг их л таньж хажуугийн дуганд уриад айраг өгсөн юм. Тэгэхдээ Төвдийн улааны шажны тэргүүн ном тавьж байгаа гэж билээ. Манай Эрдэнэзуу уг нь улааны хийд юм билээ. Абтай сайн ханы үед шарынхан буюу Гэлэгвагийнхан төвдөд бүрэн ноёрхоогүй цаг. Хожим Монголчууд л шийдчихсэн.
 
 
Бурхдын нэр ба тайлбарыг англи, хятадаар тайлбарлан бичсэн зэс пайз нэг бүрчлэн хадсан нь эргэл мөргөлийн газар бус жуулчдад зориулсан үзмэр мэт санагдана. Төвдөөр бичилтгүй, тэд энэ талаарх бүхнийг мэднэ шүү дээ. Магнай англи тайлбарыг орчуулж, би түүнийг нь монголчилж, дундаас асуулт гарвал тайлбарлагчаас асууж мөргөл, танин мэдэхүй, жуулчлал гурвыг хослуулан явлаа. Тэр ч байтугай мань хүн орчуулгадаа “илт тольдож” гэж мэт номын үг хэрэглэсэнд “дээр нь нэмээд номын хаан” цол олгоё гэвэл бас л инээв. Манайхны цолыг бол бодож төвдөхгүй нэгэндээ олгодог уламжлалаа сэргээж байгаа юм гэлцэж нэгнээ явуулсаар гарлаа.
Хаа очиж монголчууд төвд үгийг нутагшуулж, төвд гэлтгүй самгард үгийг ч өөрийн аялгад тааруулж нутагшуулж авчээ. “Je Tsongkhapa”-г Зонхов гэнэ. “Gyatso” гэхийг Жамц гэж дуудна. Таrа-г Дарь эх гэж нэрлэж сурч. XIY Далай ламын нэрийг “Tenzin Gyatso” гэж англи галигаар бичсэнийг монголоор Данзанжамц гэж “орчуулах” болдог. “Maitreya” гэвэл Майдар гэж дуудна. Шакьяамуни буюу бурхан багшийг Шагжаамун гэж дуудна. “Blama” гэхийг балам, лам гэж дуудна.
Хүмүүсийн тархинд хоногшсон нэг их том ламын ам руу ард олон хамгаа ачиж туугаад орж байгаа хувьсгалын эхэн үеийн зурагт хуудас байдаг даа. Тэр зурагт хуудас давхар жрт тайлбартай байсан ба хожим социалист үзэл ухамсар дээшилсэн тул тайлбарыг орхичихсон юм билээ. Тэр тайлбар нь “Гандангийн эрдэмт баламын өгүүлэх нь: ...” гэж эхэлдэг. Уг нь лам нарт зориулсан ухуулах хуудас байж.
 
 
Манайхан “Sera” хийдийг Сэрээ, “Tashi Lhunpo” хийдийг Дашлхүмбэ, “Drepung” хийдийг Бэрээвэн, “Ganden” хийдийг Гандан гэж нэрлэж мөргөл үйлддэг нь Төвдийн “gelugpa” буюу Монгол дуудлагаар гэлэгвагийн хийдүүд ажгуу. Потала ордонг Будаалин гэнэ. Монгол-Төвдийн шар малгайтны шажныг “ламын шажин” гэх нь бий. Тиймээс монголчууд аль хийдийг сонгож эргэл мөргөл хийхээ маш сайн мэддэг байсан хэрэг. Өнөөгийн Монголчууд “их л боловсролтой тул” төвдийн буддизмыг дан ганц шарын шашнаар төлөөлүүлж ойлгодог авч үнэндээ маш олон урсгалтай, тэр урсгал бүрийн олон хийдүүдтэй. Нарийн учир мэдэхгүй хүн бон шашны хийдүүдэд ч орчих вий. Хаа очиж Монголын шашин шижир мэт цэвэр ганц л урсгал хэт зонхилсон.
“Женко” Майдар бүтээж байгаа нь бас л холын бодолтой ажил санж гэлцсээр гарлаа. Хэчнээн орчин үежсэн ч бид ямар нэг хэмжээгээр буддын оюун санааны ертөнц дунд өсөж бойжсон хүмүүс тул цаанаасаа л сүсэг төрдөг бололтой. Сүм дуганын дотор засал, бурхан шүтээн, тавиг тахилга энэ тэр бол үнэхээр сүсэг төрүүлэхээр сүрдэм агаад ур хийц, дэглэлт энэ тэр бол үгээр бичишгүй. Зөвхөн Төвдөд 1500 жил жил нутагшин боловсорч, туйлдаа хүртэл хөгжсөн шашин соёл шүү дээ.
 
 
Яагаад гурван бурхан (төрийн гурван өндөрлөг аятай) зэрэг тахидаг юм гэж ламаас асуувал “Будда тоо томшгүй олон дүртэй. Бурхан багш бол нэг л дүр. Өнгөрсөн, одоо, эцэс хойчид хязгааргүй олон тодорно. Энэ хийдэд байгаа олон зуун бурхан бүгдээрээ будда. Тухайн цаг үе, тухайн тохиолдол бүрт будда тодордог. Хүн бүрт будда болох боломж бий, олон мянган бурханы дүр байвч эцсийн дүндээ бүгд будда. Зонхов богд, Далай багш, Жавзандамба хутагт нь Жанрайсиг, Мандшир, Дарнадын хувилгаан гэгдэх ч яг үнэндээ бүгдээрээ будда” гэлээ. Тайлбарлагчаас Буддагийн зэрэгт хүрэхийн тулд заавал 7 шатыг дамжих ёстой юу гэвэл “Заавал ч гэх нь хаашаа юм, хүний заяа л мэдэж дээ, “Бодь мөрийн зэрэг” гарахаас өмнө ч сахилтай сахилгүй будда төрж л байсан” гээд инээв. Овоохон эсэргүү гар уу, үгүй юу?
Хятадууд үзмэр болгох гэсэн, Төвдүүд шүтээнээ хадгалах гэсэн оюун санааны хүнд тэмцэл дуган бүрт явагдаж байна. Аль ч хийдэд дуган дотор зураг авахыг хориглодог ба хориглосон тэмдэгийг дуганын багананд хадаж, чиг заасан төмөр хөлтэй гурвалжин тэмдэг дээр ч бичиж. Гарцаагүй зураг авах шаардлагатай бол нэмж 20 юань төлөх ёстой. Андуураагүй л бол анзаарагдсан Төвдүүд бурханд мөнгө өргөхдөө хятадын төрийн сүлд, Маогийн зургийг уруу нь харуулж тавих юм. Бас нэг далд эсэргүүцэл?
Гол сүмээс уруудаж явтал Жэ дацангийн хашаанд ном хаялцаж байна. Залуухан лам ганцаар өндөрдүү суудалд суужээ. Зуу гаран лам хоёр тал болж суугаад, тэднээс ээлжлэн босч асууж, хариулж ёстой үзэж тарж байна. Босоо нь хөлөө өргөж дэвсээд л, гараа бүр толгойнхоо араас далайж ирээд л алга ташин тачигнаж бусад нь дэмжин уухайлах буюу заримдаа инээлдэх юм. “Алга ташдаг нь алганы судсаа доргиож тогтоосон номоо сэргээдэг” гэж бичсэн байдгийг уншсанаа хэлбэл “өрсөлдөгчөө нэг ялбал алгаа нэг ташдаг” гэж хэлэв. Төвдүүд номын дуу сонсон баясч, жуулчид үзэгдлийг нь харан баясч удалгүй завсарлах болов. Хийдийн гал тогооноос бяцхан банди нар манж цав зөөн гүйлдэнэ. Энэ жинхэнэ “цол хамгаалах” ном хаялцаан уу? гэвэл хөтөч маань “Үгүй, дасгал хийж байна” гэв. Дараа нь үзсэн хийдүүдээс Сэра их л хөлтэй, амьд байсан нь манай монгол гэвштэй холбоотой гэнэ.
 
 
Үүнийг зүгээр ч сонирхуулахын төдийгээр бус, тусгайлан бичих ёстой. 1419 онд үндэслэсэн Сэра хийдийн 69 дэх хамба нь 1993 оныг хүртэл Монгол хүн байгаад дүрст лагшнаа номын агаарт хураасан байна. Хийдэд хамбуудын алтадсан дүрийг бурханчлан тахидаг ба тэдний дунд Дамдин-Янсан Ядамын хувилгаан хэмээн тахисан энэ хүн бол бол гавж, лхарамба, аграмба, гэвш Сэнгээ хувилгаан болой. 1986 онд гэвшийг Далай лам залж Түвдийн мэргэдэд Дамдин Янсан бурхны увдисыг хүртээлгэж байжээ. Бакула римбүүчи “Сэнгээ хувилгаан бол Далай ламын ч, миний ч багш” гэж байсан юм билээ.  Бурхны шашинд хэн нь аль номоор илүү байна, түүнд шавь ор гэдэг. Дээрхийн гэгээн байлаа гээд бүх номд оройлно гэж үгүй.
 
 
“Нууц тарнийн энэ цагийн дээд болон гүнийн утга учир, аацаа, тайлал, маргааш гэхэд Халхын Сэнгээ гэвшид тулж очиж, тунаж хоцрон, түүийхээр болж үлдэхээр боллоо” гэж Сэрагийн Гомба Жамъяан лам хэлж байсан гэдэг. “Винай, Зод хоёрыг 14 жил тэмтрэн бясалган хөөцөлдсөн хүн энэ их газар (Төвд) гэхэд миний төдийхнөөр дуусах бололтой” гэж гэвш өөрөө харамсан ярьж байсан гэдэг. Нууцын номд нэвтэрч оройд нь гарсан энэ хүн Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу, өнөөгийн засаг захиргааны хуваариар Архангайн Тариатын хүн ажээ.
 
 
Түүний сойвон нь “Түвдэд шашин ном эзгүйрэн доройтож эхэлсэн маш хүнд үед багш маань их хэргийн замч болж Түвдийн шашныг хөтөлж гарсан хүн” гэж дурссан байдаг. Өөрөөр хэлбэл Сэнгээ гэвш өөрийн нэр нүүрээр Хятадын Засгийн газраас Төвдөд хэрэгжүүлж байсан шашныг хатуу хязгаарлах бодлогыг илт зөөлрүүлсэн гэлцдэг. Магадгүй түүний үр байх Лхасын ламын шашны томоохон гурван хийдээс хамгийн “амьтай” нь Сэра хийд болох нь илт мэдрэгдэж байна. Сүм хийд дэхь лам нарын тоог эрс багасгаж бараг л музей болгосон энэ үед лав л ном хаялцаж байгаа дацан энд байна. Гол дуганы тахилч лам тийм ч учраас биднийг Монголоос явна гэхээр илт талтай хандсан болов уу гэж бодно. Түүний намтрыг Төвдөд “Чандмань эрдэнийн эрх”, Энэтхэгт “Саран чандманийн толь” нэртэй хэвлэсэн байна. Энэ талаар Монголд ганцхан хүн профессор Д.Чулуунжав гуай бичиж, Сэнгээ гэвшийн мэндэлсний 110 жилийн ойн эрдэм шинжилгээний хурлыг зохион байгуулсан. Ивээн тэтгэгч нь “Ханбүргэдэйн” эзэн Сандагаа. Халхын нэгэн эрдэмт ламын талаар харин бид огт мэддэггүй авай.
 
 
Тэндээс гарч машиндаа сууж Лхасаас гарч давхив. Эртний номонд бичдэг өндөр даваануудыг засч тэгшлээд уулын бэл дагуулан тахиралдсан засмал зам тавьж, хүнд бетоноор хашжээ. Лхасаас зүүн хойд зүг рүү л яваад байгаа бололтой. Уулын хажуу, голын горьдрил, жалга судгийн тэгш газрыг алга дарам ч үлдээлгүй чулуугаар, эсбөгөөс торлон хашаад ногоо тарьжээ. Хэрмэн хашаатай Төвдийн давхар байшинтай айлууд, багавтар тосгон харагдана. Бүгдээрээ жижигхэн хятадын төрийн далбаа харагдахуйц хийсгэсэн байна. Ярлун голын урсгалын дээд рүү шинэ хот босгож байна.
 
 
Төвд айлаар орж үзье гэсэн авч хамаагүй орж болохгүй гэнэ. Шинжаанд явж байхдаа нэг хасгийн гэрт явж ортол өнөө согтуу хасаг чинь хутга шөвөг барьж дөвчигнөсөн дурсамж сэргэсэн тул оръё гэж хүчилсэнгүй. Хуучны тэмдэглэлд ийм давхар байшингийн нэг давхарт мал хуйгаа хашаад Төвдүүд хоёр давхартаа амьдардаг гэж бичсэн байдгийг дурдвал одоо хулгай зэлгий байхгүй болсон, нэг давхарт голдуу гараж л бий. Малаа хашаандаа хашдаг гэв. Нэг айлын гадаа түр зогсож, хашааг нь өнгийвөл нохой л хуцаад сүйд. “Төвд мастиф” гэж хөтөч маань бахархангуй хэллээ, тэр халтар нохой нь өнөө Хятадын баячуулын зугаа үнэтэй сагсгар гарзыг бус харин манай хаа сайгүй гүйлддэг нохдыг санагдуулам. Оригоороо л гэсэн үг л дээ.
Даваан дээр гарвал базарваань, машин маань нэг олон өнгийн туузтай нүсэр том шүхэр дор орчих шиг болсон нь овоо таарсан байжээ. Овоо ч гэж овоо, бүхэл бүтэн уулыг хэдэн зуун метр сунасан дарцгуудаар завсаргүй бүтээжээ. Давааны хоёр оройг холбосон их дарцаг дор яваад орчихож. Зүйрлэвэл манай Ум толгойг, эсвэл Хийморийн овоо, Зайсан толгойг тэр чигээр нь дарцгаар бүтээгээд холбочихсон бол ямар харагдах вэ? Тийм л юм. Замын хажуугийн хад чулуун дээр цагаан будгаар хаа сайгүй шат зуржээ. Энэ ямар учиртай юм гэвэл хүмүүс буян хийгээд тэнгэрт төрөхийг бэлгэдэж ингэж зурдаг юм гэлээ.
 
 
Бидний хараад хуйлаастай дарцаг барьсан наймаачид гүйлдэн ирэв. Бид “дарцаг авахгүй” гээд жаал зураг авч байгаад цааш хөдөллөө. Явсаар Драк Ерпа хэмээх самадийн хийдэд ирлээ. Нэг их том хос цагаан суварга дөнгөж бариад дууссан бололтой урд нь баглаа цэцгүүд өрж тавьсан нь гялалзан харагдана. Бид буугаад хийдэд дараа очъё, жинхэнэ бясалгалын агуй үзмээр байна гэвэл эгцдүү элгэн хад бүхий олон агуйтай уулыг заав. Бас л дарцагаар гоёжээ.
Уулаар явах ёстой санах юм биш, хүний хөлөөр гарсан нарийхан жимээр өгсөв. Амьсгаа давчдаад хол явж чадах юм биш. Магнай зүүсэн “Casio protrek” цагийнхаа өндөр хэмжигчийг харуулсанд 3960 гэж байна. Тун хэрэгтэй цаг юм, Төвд явсан хүн зүүж явмаар эд чинь харин тэр юм билээ. Уулын ташууг хэлэх үү? Бараг мөлхөж байж холоос харсан нэгэн агуйн үүдэнд ирэв. Хүн мөлхөөд орох дайны амсартай, цаанаа нэлээд уужим бололтой. Дотор нь баахан цац овоолоод орхисон байх ба хадаг, шуудайтай юм хийгээд орхижээ. Ойрд хүн ирээгүй нь илт, амсрыг нь цагаан хадгаар хаажээ.
 
 
Ахиад нэг агуй үзтэл мөн л тиймэрхүү тул буцав. Даян, баясалгалд суусан ламд хүмүүс очсоор жим гарсан байжээ. Буцаад хийдэд хүрэв. Харин хийд рүү бол засмал чулуу, бетон замаар өгсөөд оччих юм. Гэхдээ л амьсгаа давхцах нь хэцүү. Хуучин хийдийг нураасан бололтой чулуун суурь, ханын үлдэгдэл харагдана. Түүнээс дуганы “инженерийн шугам сүлжээний” талаар сүрхий мэдлэгтэй болж болох аж.
Гол сүмүүд нь тээр дээр, цохио түшүүлж эсбөгөөс уулын элгэн хадаар нэг хана хийж түшүүлэн барьсан харагдана. Тэр том уулыг аалзны тор мэт өнгө өнгийн дарцгаар хэржээ. Өндөр цохиодын оройг холбоод хэдэн зуун мертурт дарцаг татсан нь гайхмаар. Харин засмал замын хажуугаар хүрдийг олон арваар нь эгнүүлэн байрлуулжээ. Зарим дуганыг шинээр барьж байх юм. Явсаар дуганууд руу орлоо. Гэтэл тэр дуган нь үүдээр ормогц коридороор холбосон олон агуйнуудын нүүр байх нь тэр. Агуйн хана зулын тортогт дарагдсан байх ба заримыг нь хааж зул өргөсөн, зарим нь бясалгал үйлдэж гэгээрсэн лам нарын зургийг тахисан байх ба зарим нь одоо ч ашиглаж байгаа нь илт. Олбог ширээ, вандан сандал, сан хүж, усан тахилга бүрэн байна. Ном унших чимээгээр баримжаалан бясалгалч харахаар очвол дуу хураагчид номоо бичээд лам нь хаашаа ч юм оджээ. Асуувал зарим лам жуулчид бужигнаад эхлэхээр агуйгаа ингэж орхиод өөр газар очиж бясалгаж суудаг ажээ.
Нэгэн бясалгалчтай уулзаж жаал хуучлав. Би амихандаа их л сонин юм ярих, гэтэл өнөөх маань энгийн зүйл мэт зөвшөөх. Энд тэндээс элдэв сонссон дуулснаа хамж шимэн учир начрыг асуухад найрсагаар тайлбарлаж өгөх буюу толгой сэгсэрч инээд алдах. Тэгээд хадаг өргөөд салах ёс хийж, даатгаж ном уншуулж болдог эсэхийг асуувал би сэтгэлдээ авлаа, тэр тэр дуганд ороод гараарай л гэв. Нэгэн хэрэг бүтэв. Хөтөч маань энэ нөхөрийг дагаад сунаж унах нь гэж төвөгшөөсөн аятай “Би буулаа” гээд яваад өгөв.
 
 
Заасан нь гаднаасаа багавтар дуганууд байх ба тэнд олон бурхадыг тахиж, дунд нь том хүрд байруулсан байна. Гэхдээ багавтар гэгдэх дуганы гол танхимаас цааш уулын агуй зассан хэд хэдэн өрөөд байх аж. Голдуу нууцсын бурхад, догшид тахидаг юм байна.  
 
 
Ер нь тус хийдийг жуулчид хүлээн авах зориулалтаар засаж бэлтгэсэн нь илт. Магнай хаа яваа юм бүү мэт. Бүгдийг нь нэгбүрчлэн үзээд маш тодорхой төсөөлөлтэй болж аваад буцлаа. Уруудахад харин амар юм. Зогсоолд хүрээд нөгөө хоёроо хайвал Магнай нэгэн цагаан асрын гадаа зогсчихсон даллаж байна.
Гүйсээр очвол “Хөгшөөн суу, цай уу, идээ ид” гээд бүр нэг эзэн шинжтэй. Нэгэн төвдийг дуудаад “Манай найзыг суулгаж, цай хийж өг” гэвэл өнөөх нь гүйж ирээд олбог дэвсэж суухыг уриад, халуун савнаас цай аягалав. Магнай өөр замаар явж нөгөө уулын бэлд барьсан шинэ хийд үзээд иржээ. Хөтөч хоёр тийшээ салаад дураараа тэнэж одсон Монголын алийг нь дагахаа мэдэхгүй төөрч орхисон бололтой.
 
 
Магнай буцаж ирээд намайг хүлээх зуур шинэ суваргыг арайвнах ном хурах гэж байгаа Төвдүүд рүү очжээ. Угийн найрсаг, хүнтэй амархан учраа олдог хүн тул өөрийгөө Монголоос явааг хэлж, лам нартай нь танилцаж, дороо ижий ахай болоод авч. Хятад хүн олон Төвдүүд рүү ойртдоггүй атал мань хүн алхаж очоод шуудхан “Төвд нөхөд сайн уу? Монголоос явна, цай ууя, ам цангаад байна” гэжээ. Төвдүүд олбог дэвсэж, ууттай боорцог, гамбир дэлгэж хууч хөөрчээ.
Суваргыг засаг захиргаанаас хөрөнгө гаргаж, дээр нь чинээлэг Төвдүүд хандив нэмж барьжээ. Тэгээд лам нарыг урьж аравнайлж байхтай бид таарсанд бэлгэшээж байна. Тэр өдөр гуравдахь өдөр байв. Өнөөдөр Далай ламын төрсөн өдөр гэхээр нь гайхаж хоцорсон ч энэ жилийн гуравдахь өдөр бүр Төвдүүд Далай ламын насан хутагт ном хурж, шашин номын аливаа үйлийг тааруулан үйлдэж тэмдэглэж байгаа учрыг сонсов. Яг төрсөн өдөр нь Лхагва гараг уу, эсбөгөөс энэ жил төрсөн өдөр нь лхагва гарагт таарч байгаа юу гэдгийг олигтой тодруулж чадсангүй ээ.
 
 
Цай нь чихэр амттай тул давс хийдэггүй юмуу гэж асуусан “өрөмтэй цайнд чихэр хийж уудаг, сүүтэй цайнд давс хийдэг, баяр ёслол тул өрөмтэй цай чанаж ирсэн” гээд инээмсэглэж байна. Сайхан цай хоёр аягыг ууж нэг хавтгай гамбир, дарайсан өрөм тавьж идэв. Манай эмээ хоолноос үлдсэн гурилын голд өрөм хавчуулж, ингэж хавтгайлаад зуухны хүхээн дээр тавьж жигнээд өгдөг байсансан, яг тэр амт.
 
 
Бид босч талархал илэрхийлээд хөтөч жолооч хоёр хүлээж ядаж байгаа шинжтэй машин руугаа алхав. Хаашаа ч хамаагүй явчихдаг, хэнтэй ч хамаагүй яриад суучихдаг хэцүүхэн нөхөдтэй учирлаа даа гэсэн харцаар угтав. Буцахад нэг бүсгүй гар өргөж уулын бэлд байх тосгонд дөхүүлж өгөөч гэсэнд урьж суулгав. Нас гуч гаран гэнэ, гэвч тавиад настай мэт оворжуу харагдах нь хатуу ширүүн уур амьсгал, амжиргааны нөхцөлтэй нь холбоотой байх. Цаг орчим давхиад буудалдаа буулаа.
Замын дагуу автосалонууд эгнэнэ. Дэлхий хамаг л үнэтэй машинууд шилэн танхимд зогсоно. Авдаг уу гэвэл “Авдаг аа, чинээлэг Төвдүүд шинэ европ машин унах дуртай” гэлээ. Хаа үйлдвэрлэдэгийг мэдэхгүй гэлээ. Хаана ч үйлдвэрлэсэн, бүр угсарсан бай, “Шинэ машин л хамгийн сайн” гэж Х.Форд хэлсэн гээ биз?
Энд тэнд утаа суунаглах нь Далай багшийнхаа төрсөн өдөрт өнөө айхтар арц гангаар сан тавьж байгаа хэрэг гэнэ.  Маргааш далай ламын ордон Поталаг үзнэ.
 
А.Баатархуяг 

102 сэтгэгдэл харуулж байна        

  1. Ih sonirholtoi bla ooroo uzsen met bollo tiishee ochvol Sera hiideer zaaval orood garah um shu magnai tun dajgui zantai um ih taalagdlaa ta 2t bayarlala video bichleg joohon ch gesn hiiged neted tavihiig bodooroi

    Зочин, 2015-09-10 10:48:01, 211.237.122.142Хариу бичих

  2. ... Хамaг бурангуй бүхний эхлэл болсон Дундад Иргэн Улсын нутагтаа очоод , цааш нь Шарын шашинд , чөтгөрийн сүнсэнд боолчлогдсон , Хар Хятадад эзлэгдэн нухчуулсан Төвд орны гашуун зовлонг үзэж Хужаа цустай хорон санаандаа баярлан байгаа этгээдүүд удахгүй Хөх Монголоос хөөгдөн гарах болно гэдгээ мэдэж авцгаа , !!! ... ... Шалбааганд хөлбөрөгч заваан гахайг хичнээн угааж цэвэрлэсэн ч эргээд бохир шалбааг руугаа гүйдэг гэдгийг эдгээр хужаануудын амьдралаар батлагдаж байна , ... Хан Тэнгэрийн хилэнд ардчилсан хужаа луйварчид урвагчид устан мөхөж , тамын гүнд хаягдах болно. ... Мөнх Тэнгэрийн хүчин дор Монгол эх орон минь хүчирхэгжин хөгжин цэцэглэх болно.

    Zorig, 2015-09-10 14:12:36, 49.0.204.96

    TENEG PIZDA. UZEN YADAJ BN DURAK

    Зочин, 2015-09-10 22:53:13, 182.160.34.161

    Өнөөгийн залуусын сор болсон хоёр ухаантай залуу нэг зав гаргаж газар үзэж сэтгэл оюунаа сэргээжээ. Сайхан тэмдэглэл байна. Аян замын тэмдэглэл гэж ийм л юм байдаг гэдгийг тахианы тархитай, бага ангийн дундуурхан боловсролтой, хагас шизотой Амай гэдэг мээнэг мэдэж авах хэрэгтэй.

    Зочин, 2015-09-10 23:03:29, 150.129.141.124

    Deer baigaa nuhur bitgii tenegt. Ene durak cor bolno gej ugui. muu muhar susgiin tuil.

    Зочин, 2015-09-11 09:50:47, 182.160.35.111

    za ene tybdyydees yu sonirxdog yum neg baaxan mod chuluund dartsag xadag uyaj baigali delxii boxirduulsan xogiin zan yiliig ni manai maanaguud garamgai xeregjyylj bna daa

    Зочин, 2015-09-11 15:46:34, 122.201.28.8

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  3. Tевдийн тэмдэглэл (Баабар) : 1904 онд Ян Хазбэндээр толгойлуулсан англи цэрэг Төвдөд орж ирэв. Хожмын түүхэнд ил болсноор англичууд Төвдийг эзлэх гэсэн юм биш байж. Орос улсын зорилго нь зүүн урагшаа Монгол, Шинжаан, Төвдийг, баруун урагш Ираныг өөртөө нэгтгэх гэж, ингэснээр Британийн өмнөд Ази дахь колончлолтой хил нийлэх, улмаар хилээ Энэтхэгийн далай хүргэх санаатай Англитай 150 жил шөргөөцөлдсөн юм. Үүнийг алдарт найрагч Кипплинг “Их тоглоом” гэж нэрлэсэн. Англичууд ч колонио арагш Афганистанаар өргөтгөхөөр дайн хийж байв. Төвдийн тэргүүн XIII Далай лам нь Оросын тагнуул Агваан Доржиевын нөлөөнд их оржээ. Энэ тохиолдолд Ян Хазбэндийн цэрэг Лхаст орсон нь нэгдүгээр Төвдийн Бирм, Энэтхэгтэй залгах хилийг тодорхой болгох, хоёрдугаарт Оросын нөлөөнд орох нь аюултайг ойлгуулах, гуравдугаарт хэрэв Далай лам зөвшөөрөх юм бол Англи улс Төвдийг хамгаалалтандаа авах гэсэн даалгавартай аж. Харин Далай лам нь Агваан Доржиевийн ятгалгаар Санкт Петрбург орж Оросын хаанаас тусламж гуйхаар умар тийш зугтаан Монголд хүрээд иржээ.

    Зочин, 2015-09-10 11:25:14, 24.240.116.146Хариу бичих

  4. Хахаха. Баабар өөрөө очиж үзээд тэмдэглэл хийсэн юм ууууууу??? Тасархай шүү.

    Зочин, 2015-09-10 12:22:31, 122.201.24.126

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  5. Сайхан тэмдэглэл болсон байна. Сэтгүүлч нэртэй, ганц өгүүлбэр зөв бичиж, уншиж чаддаггүй, ядуу боловсролтой сонин хэвлэлд буруу зөрүү юм бичдэг ТВ-ээр үргэлж буруу ярьдаг даль даль хийсэн хөвгүүд, охид ийм зүйлээс сайн суралцах хэрэгтэй.

    Зочин, 2015-09-10 11:26:02, 203.194.118.111Хариу бичих

  6. Сайхан тэмдэглэл бна. Баярлалаа

    Зочин, 2015-09-10 11:57:34, 202.179.8.114

    ... Монголыг Хятадчилах бусармаг бодлогынхоо дагуу Ардчилсан хужаа Ц Элбэгдорж , Халх голын сав газрыг Хятад , Солонгосуудад найр тавин өгөх ажилд гар дүрэлцсэн, урт үст , богино бодолт чивэлт эм болох ХХАА-н хууль бус сайд Р.Бурмаа гээч нь эрх мэдэлд дурлах , эд хөрөнгөнд шуналтах шулам мэт сэдлээсээ болоод үлдсэн насаа харанхуй шоронд өнгөрөөх болно. ... Юу тарина , түүнийгээ хураана . ... Хан Тэнгэрийн хилэнд ардчилсан хужаа луйварчид урвагчид устан мөхөж , тамын гүнд хаягдах болно. ... Мөнх Тэнгэрийн хүчин дор Монгол эх орон минь хүчирхэгжин хөгжин цэцэглэх болно.

    Zorig, 2015-09-10 14:13:05, 49.0.204.96

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  7. Газар нутгаа Энэтхэгийн далай хүртэл тэлэх оросуудын санаархал ХХ зууны турш санааны мухарт нь байсаар ирсэн. 1940 онд Молотов Гитлертэй уулзан ирээдүйн дэлхийг хуваахдаа СССР-ийн мэдэлд Энэтхэгийн далай хүртэл авахаар тохирч байв. 1979 онд Афганистанд цэргээ оруулдаг нь коммунизмыг өргөтгөх гэхээсээ Зөвлөлтийн эзэнт гүрнийг Энэтхэгийн хойг руу тэлэх гэсэн алсын зорилготой. Шинэ Оросын гадаад бодлогын салхич шувуун Жироновский “Орос цэрэг Энэтхэгийн далайн бүлээн усанд гутлаа угаах тухай” шуугиант ном бичиж байсан нь гэнэн тэнэглэл биш, биелж болох алсын төлөвлөгөө юм. Тэрээр сүүлийн хорин жилийн турш Оросын ирээдүйн гадаад бодлогыг урьдчилан тааж (төлөвлөж) явсаар ирсэн.

    Зочин, 2015-09-10 11:26:42, 24.240.116.146Хариу бичих

  8. ... Хятад бол сөнөмөл нутаг , авч болох хамаг шим шүүсийг нь сорсон өнгө ч үгүй , үнэр ч үгүй , хүчиллэг агаартай , бохир устай , ... Сарны гадаргаас нэг их ялгаагүй болсон газар нутаг . ... Миний Монголын газар нутаг хажууд нь Диваажин гэхэд бараг болох учраас Хятадууд , хужаанууд атаархаж хордсондоо УБ ын ургаа улиас , модыг нь тайрч өөрсдийн хорон сэтгэл шигээ тахир дутуу арзайж сэрийсэн мэт болгоод зогсоогүй урсах гол , уух усыг минь хүхрийн хүчил , бусад химийн хорт бодисоор зориуд хордуулан , агуйг дэлбэлэн түүнд орших дурсгалт бичээсүүдийг баллуурдаж байгаа хүн биш харласан дотортой газрын буг, хархнууд гэсэн үг . !!! ... Юу тарина , түүнийгээ хураана . ... Санаа муут яван хатна , Сарьсан багваахай наранд хатна , ... Муу санаа биеэ отно , ... Хан Тэнгэрийн хилэнд ардчилсан хужаа луйварчид урвагчид устан мөхөж, тамын гүнд хаягдах болно. ... Мөнх Тэнгэрийн хүчин дор Монгол эх орон минь хүчирхэгжин хөгжин цэцэглэх болно.

    Zorig, 2015-09-10 14:12:05, 49.0.204.96

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  9. Далай ламыг Хүрээнд ирэхэд нь Богд түүнийг тосоогүйгээр үл барам ерөөс уулзсангүй. Тэр хоёрыг сүсэгтний өргөл барьц булаацалдсан, эсвэл бүр эсрэгээр сэм уулзалдсан гэх мэтийн таамаглал байдаг нь үнэндээ гэнэн тайлбар юм. Үүнээс өмнө Богдоос шанзав Бадамдоржийг Орос руу илгээн Манж Чин гүрнээс салахад нь туслаач гэсэн бичиг шийтгэсэн байв. Монголчууд хэдэн зуун жил үргэлжилсэн Төвдийн оюун санааны дарангуйллаас салах гэж оролдох болжээ. Иймээс “Умрын бурханы шашин” гэсэн нэр томъёо гаргаж “Миний сургаал ирээдүйд умраас умарт түгэх болно” гэсэн Буддагийн үгийг ишлэх нь их болсон. Хожим Ерөнхий сайд Бадамдорж Чэнь И-тэй 64 зүйлт хэлэлцээр байгуулахдаа “Умрын Бурханы шашин” гэдгээ ихэд онцолж, Төвдөөс үл хамаарсан шашны тусдаа төвлөрөл буй болгох, түүний удирдагч нь Төвдөөс биш Халхаас тодрох, Жавзандамбын дараагийн дүр нь Далай лам, Банчинбогдын дараа эрэмблэгдэх ёсыг халж бүр салангидаар Умрын Бурханы шашины толгойлогч байх гэдгийг хэлэлцээрт тусгахаар чармайж байв. Богд хаан нас барсны дараа Монголын шашны мяндагтнууд IX Богдыг одоогийн Сэлэнгэ аймгаас тодруулж байлаа. Ийм л шатгаанаар 1904 онд VIII Богд нь XIII Далай ламыг хүлээж аваагүй бололтой.

    Зочин, 2015-09-10 11:28:03, 24.240.116.146Хариу бичих

  10. Таны нэр:

    Тайлбар:

  11. Үл хүндлэгдсэн Далай ламыг Халхын чинван Ханддорж нутагтаа залан Вангийн хүрээнд өвөлжүүлжээ. Далай ламыгаа хордуулж алах гэсэн хэсэг төвдийн хэрэг илчлэгдэж Ханддорж тэдний хатуу шийтгэсэн байна. Үүнд өсөрхсөн төвдүүд Ханддоржийн Бээжинд байх хүүг хууран хааны ордонд зөвшөөрөлгүйгээр дагуулж орон хууль зөрчүүлчихээд ордныхонд зааж өгөн цаазаар авахуулжээ.

    Зочин, 2015-09-10 11:29:17, 24.240.116.146Хариу бичих

  12. Таны нэр:

    Тайлбар:

  13. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарласан авч үүнийг нь хэн ч хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Харин 1913 онд Төвдийн төлөөлөгчид өөрсдийнхөө тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэхээр ирсэн тул хоёр орон харилцан хүлээн зөвшөөрсөн гэрээнд гарын үсэг зуржээа. Чин улсын харъяанд байсан энэ хоёр үндэстний цаашид тусгаар тогтнолоо олох болон хүлээн зөвшөөрүүлэх тэмцэл нь шал өөр замаар явсан юм. Монголчууд Хятадын өөдөөс Монголыг булаацалдах Орос улсыг монголчууд хань татан сөргүүлэн тавьсан юм. Төвдүүд болохоор Хятадтай сөргөж чадахуйц англичуудаас зугтаажээ. Монголчууд өөрснөө зарласан тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэх гэж гуч гаруй жил махран хөөцөлдсөн. Төвдүүд хаалгаа тас хаагаад ертөнцөөс тасарсан. Монголчууд дэлхийг шинээр хуваасан II дайнд ялагч гүрнүүдийн талд зогсон Японд хүртэл дайн зарласан. Харин төвдүүд Дэлхий шинээр хуваагдаж байгааг бараг сонсоо ч үгүй нүд чихээ таглан өнгөрөөсөн. Ялтын гэрээгээр монголчуудын өдий хүртэл явж ирсэн статус квог их гүрнүүд хүлээн зөвшөөрсний дүнд 1946 оны эхээр Хятад, Зөвлөлтийн аль алин нь Монгол улсын тусгаар тогтнол хүлээн зөвшөөрсөн. Гэтэл 1952 онд Хятадын чөлөөлөх арми Лхаст орж ирэхэд Төвдийг хэн ч өмөөрөөгүй, учир нь дэлхийн шинэ дэг хуваагдлаар их гүрнүүүд долоон жилийн өмнө Төвд бол Хятадын салшгүй нэг хэсэг мөн гээд тохирчихсон байлаа. Энэхүү өнгөрсөн 59-иад жилийн турших XIII Далай ламын хөөрхийлөлтэй бодлогыг XIV Далай лам хожим нь ихэд харамсан дурсдаг аж.

    Зочин, 2015-09-10 11:30:22, 24.240.116.146Хариу бичих

  14. Таны нэр:

    Тайлбар:

  15. Хүчинд автсан XIV Далай лам “чөлөөлөгдсөн” Төвдийг төлөөлж бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хуралд дэд даргаар “сонгогдон” ажиллаж байсан. Гэвч тэснэ тэснэ гэхэд арай ч барахаа болиод 50-иад оны сүүлчээр Энэтхэг рүү дүрвэн зугтаж тэндээ Төвдийн орогнолын Засгийн газар байгуулж өөрөө тэргүүн нь болжээ. Төвдийн тусгаар тогтнолын төлөө олон жил тэмцэж дэлхий даяар асар их нэр хүндтэй болсон авч нэгэнт хуваагдсан ертөнцөд эх орондоо тусгаар орон зай гаргаж чадсангүй. Бодит байдалтай эвлэрсэн тэрээр 1988 онд Штутгардтад Төвд нь Хятадын автономит муж байхыг хүлээн зөвшөөрсөн мэдэгдэл хийлээ. Ердөө жилийн дараа коммунизм сөнөнө гэж мэдсэнгүй. 1990 онд тэрээр коммунизмын дараах чөлөөт ардчилсан Монголд яаран ирж хоёр жилийн өмнөх Штутгардтын мэдэгдлээсээ татгалзаж байгаагаа зарлалаа. Төвдийн буддизм нь Төвд, Бутан, Энэтхэгийн Ладаг, Оросын Буриад, Тува, Халимагт шүтэгчидтэй, Харин энэ шашин тусгаар тогтносон Монголд 70 жил хориглогдож байгаад эргэж сэргэж байсан учир ийм мэдэгдлийг Улаанбаатарт зарлах нь улс төрийн хувьд маш ач холбогдолтой байсан бололтой.

    Зочин, 2015-09-10 11:32:43, 24.240.116.146Хариу бичих

  16. Таны нэр:

    Тайлбар:

  17. XIV Далай лам үүнээс өмнө Монголд ганц удаа л ирсэн юм. Зөвлөлтүүд Хятадын эсрэг үзэл суртлын өдөөн хатгалга хийж түүндээ Далай ламыг ашиглахын тулд Азийн буддистуудын энх тайвны байгууллага гэдгийг Улаанбаатарт байгуулуулжээ. 1979 онд энэ хуралдаа Далай ламыг урин оролцуулсан юм. Амар байна уу гэсэн биш гай болов гэгчээр гадагш нь үзэл суртал хийх гэж байгаад монголчуудын мартагдаж буй шүтлэгийг нь сэргээчих вий хэмээн болгоомжилсон намзасаг Далай ламын айлчлалыг НАХЯ-ны нарийн хяналтын дор явуулж, түүнийг сүсэгтнүүдтэй аль болох уулзуулахгүй байх дээр онцгой анхаарсан. Лам хувцас өмссөн нууц цагдаагийнхан болон тэдэнд элссэн туршуул лам нар Гандангаар нэг байлаа. Далай лам ч үүнийг ажигласан, хожим коммунист Монголд айлчилснаа хачирхан бичсэн байдаг.

    Зочин, 2015-09-10 11:33:45, 24.240.116.146Хариу бичих

  18. Таны нэр:

    Тайлбар:

  19. Далай лам Дарамсалад эргэж очоод урьд лам байгаад шар шувталсан олон хүүхэдтэй нэгэн эрийг гэнэт IX Жавзандамбаар тодруулав. Богд хааныг нас барснаас 10 гаруй жилийн дараа төрсөн энэ хүнийг тодруулсан нь Жавзандамбын хойд дүрийг тодруулдаг тогтсон заншил болон шашнаа Төвдөөс тусгаарлах гэсэн Богд хааны бодлогоос ихээхэн зөрж байлаа. Юун түрүүн хойд дүрийг гурван жилийн дотор багтааж тодруулдаг уламжлалт заншилтай. Цаашилбал Умрын Бурханы шашин үүсгэж Төвдөөс сүсэг бишрэлээ салгах бодлого нь Богд хааны хүсэл эрмэлзлэл байсан, тиймээс ч 1926 онд IX Богдоор тодорсон Сэлэнгэд төрсөн Түдэвийн Лувсандорж нь энэ талаар Төвдийн зүгээс ч хүлээн зөвшөөрөгдсөн байсан юмсанж. Далай ламын хожим гэнэт тодруулсан Жавзандамбын IX дүр гэгч нь төрж байхад Түдэвийн Лувсандорж амьд байсан ба тэрээр 1948 онд цэрэгт байхдаа нас баржээ. 1928 онд хутагт хувилгаадыг дахин төрөхийг хориглосон төрийн хууль гарсан учир Лувсандорж нялхдаа хоёрхон жил л IX Богд хэмээгджээ.

    Зочин, 2015-09-10 11:35:33, 24.240.116.146Хариу бичих

  20. Таны нэр:

    Тайлбар:

  21. Энэтхэг, Хятад хоёр 1962 онд хилийн будлианаас болж байлдсан юм. Түүнээс хойш энэ хоёр орны харилцаа олон жилээр хөрсөн ба үүнийг нь ч зөвлөлтүүд Энэтхэгийн эрх баригч Конгресс намаар дамжуулан Хятадын эсрэг идэвхитэй ашиглаж байлаа. 1980-аад оны сүүлч гэхэд Хятадад Дэнгийн нээлттэй хаалганы бодлого ихэд амжилт олон энэ орон үсрэнгүй хөгжлийнхөө гарааг тавьлаа. Зэрэгцээд СССР-т коммунизмыг засварлан сайжруулах Горбачёвын перестройка шуугиулж гарах нь тэр. Энэтхэгт ч Конгресс намын олон жилийн эзэгнэл сулраад иржээ. Энэтхэг нь Хятадтай харилцаагаа сэргээх шаардлагатай болов. Энэ хоёр хүчирхэг хөршүүд эдийн засгийн хувьд харилцан ашигтай хамтарч байж л дэлхийн зах зээлд гарч ирнэ. Түүнээс гадна Энэтхэгийг оросууд, дайсан нь болох Пакистаныг хятадууд “өмчлөөд” авчихсан энэ эвгүй байдлаас гарах шаардлагатай. Хятадтай сайжиръя гэсэн хүсэлд нь дүрвэж орж ирсэн 100 мянга гаруй төвдүүд, нутагт нь байгуулагдсан Төвдийн орогнолын Засгийн газар хамгийн том саад болж байв. Ардчилсан орны хувьд тэднийг хөөгөөд гаргаж чадахгүй. Дарамт болсон хоноц.

    Зочин, 2015-09-10 11:36:35, 24.240.116.146Хариу бичих

  22. Таны нэр:

    Тайлбар:

  23. Олон улсын байдал ийнхүү орвонгоороо өөрчлөгдөх өнгө ороод эхлэнгүүт энэтхэгчүүд Ладагийн төвд үндэстэн ренбүүчи гэгдэх шарын шашны лам хүнийг Монголд суух Элчин сайдаар томилон явуулав. Түүнийгээ Улаанбаатарт бүхэл бүтэн 13 жил байлгасан. Төвдийн Энэтхэг дахь орогнолын Засгийн газрыг Монгол руу нүүлгэх бэлтгэл ажлыг л мөнөөх ламаар хийлгэсэн хэрэг. 70 шахам жил шашнаа хориглуулж, буддизм байтугай ерөөс сүсэг бишрэлийн утга учрыг ч ойлгохоо больсон, эсвэл марксист шашны фанат мухар сүсэгтэн болсон ард түмэн ладагийн төвд ламыг хуйлран дагаж ардчилсан төрийн томчуудаас эхлээд жирийн мөргөлчид хүртэл шавь нь боллоо.

    Зочин, 2015-09-10 11:37:34, 24.240.116.146Хариу бичих

  24. Таны нэр:

    Тайлбар:

  25. Тевдийн тэмдэглэл 2 Монголчуудын дотроос Халх овгийн хүмүүс бол хувирамтгай зантай, эд юмтай болоод болоод сэтгэл ханана гэж үгүй. Өчнөөн их бэлэг өгөөд байхад ч баярлана гэдгийг мэддэггүй. Хэн ч тэдний шуналыг бүрэн хангаж чадахгүй. Канси. Энх-Амгалан хаан.

    Зочин, 2015-09-10 11:39:37, 24.240.116.146Хариу бичих

  26. Таны нэр:

    Тайлбар:

  27. Тевдийн тэмдэглэл 2: Монголчуудын дотроос Халх овгийн хүмүүс бол хувирамтгай зантай, эд юмтай болоод болоод сэтгэл ханана гэж үгүй. Өчнөөн их бэлэг өгөөд байхад ч баярлана гэдгийг мэддэггүй. Хэн ч тэдний шуналыг бүрэн хангаж чадахгүй. Канси. Энх-Амгалан хаан.

    Зочин, 2015-09-10 11:40:22, 24.240.116.146Хариу бичих

  28. Таны нэр:

    Тайлбар:

  29. Хожим тодорсон Жавзандамбын IX дүр гэгч өөрийгөө Монголын шашны удирдагч гэдгээ мэдүүт Монгол руу очих гэж нэлээд хэдэн жил оролдлоо. Тухайн үеийн төрийн бодлого энэ асуудалд нэлээд хатуу хандаж байсан тул иргэний харъяалал үгүй энэ ламд виз гаргаж өгсөнгүй. Гэвч тэрээр арга саам хайсаар 1999 онд Халимагийн Элстэйд суух консулын төлөөлөгчөөс виз авч дөнгөв. Гадаад хэргийн яамнаас хатуу анхааруулсаар байтал уг консулын төлөөлөгч виз өгсөн нь ямар учиртайг бүү мэд. Бодвол хахуулиар бүтсэн байх. Ерэн оноос “дахин сэргэсэн” Монгол дахь төвдийн буддизм нь биенээ үл зөвшөөрсөн, харилцан дайсагнасан олон бүлэглэлд хуваарилагдан тус тусийн бие даасан сүмүүдэд хуваагджээ. Тэд нэгдсэн удирдлага хүсч байсан авч биенийгээ бол хэнийг ч зөвшөөрч чадахгүй байв. Чухам энэ үед Дарамсалагаас хойд дүр залран ирсэн хэрэг. Хойд дүр Хархоринд залран өөр дээрээ Монголын шинэ үеийн шашны мяндагтнуудыг цуглуулав. Өөр өөрийн бие даасан сүмтэй “хамба” нар тэнд дуудагдан очлоо.

    Зочин, 2015-09-10 11:41:47, 24.240.116.146Хариу бичих

  30. Таны нэр:

    Тайлбар:

  31. Монгол улс нь 1911 он хүртэл Манж Чин улсын вассал байснаа тусгаар тогтнолоо зарлаж төр шашныг хослон барьсан хэмжээгүй эрхт хаант теократ улс болсон юм. Үүнээс өмнөх бүх Жавзандамбууд эхлээд Халхын, дараа нь нийт Гадаад Монголын шашны тэргүүн гэгдэж байсан. Харин 1911 онд Жавзандамбын VIII дүрийг Монгол улсын хаанд өргөмжлөн төр шашныг хослон баригч болгожээ. 1915 оны Хиагтын гэрээгээр Гадаад Монголыг Оросын онцгой эрхтэй, Хятадын тусгай автономит болгон хувиргасан юм. 1921 онд Бодоогийн тангаргын гэрээгээр (Үндсэн хууль гэсэн үг) Үндсэн хуульт, хэмжээт эрхт хаант улс болон өөрчлөгдсөн. Харин Богд хаан 1924 онд өөд болоход Бүгд найрамдах засаглалтай улс болсон билээ. 1946 онд Хятад, ЗХУ хоёр Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсний дараагаас бүгд найрамдах засаглал бүхий хүлээн зөвшөөрөгдсөн nation-state болсон юм.

    Зочин, 2015-09-10 11:42:37, 24.240.116.146Хариу бичих

  32. Таны нэр:

    Тайлбар:

  33. Жавзандамбын хойд дүр гэгдэх төвд лам маань өөрийгөө Богд хааны хойд дүр буюу шашныг төртэй нь хослон баригч гэж ойлгосон бололтой Дарамсала дахь Төвдийн орогнолын засгийн газрын үлгэрээр Хархоринд Монгол улсын засгийн газар эмхлэн байгуулав. 1921 онд Хүрээнд Жалханз хутагт Дамдинбазар, Маньдшир хутагт Цэрэндорж нарын толгойлсон хууль ёсны засгийн газар байсаар байтал Оросын Троицкосавск-т Чагдаржаваар толгойлуулсан орогнолын засгийн газрыг большевикууд давхардуулан байгуулж байсантай төстэй байдал үүсэх нь тэр. Улсын дээд хурал, Засгийн газар, таван яамыг байгуулж толгойлогч нараар нь сүм болгоны нэр бүхий “хамба” нарыг мань хойд дүр тохоон томилобой. Энд тодорхой нэрийг дурдах шаардлагагүй ч хэрэг гарвал хурлын процессийн албан бус дэлгэрэнгүй протокол хадгалагдан үлдсэн.

    Зочин, 2015-09-10 11:43:38, 24.240.116.146Хариу бичих

  34. Таны нэр:

    Тайлбар:

  35. Шинэ тодорсон хойд дүрийг орж ирснээс нь хоёр сарын дараа пэрсон нон грат өгөн хөөж гаргалаа. Түүнтэй зохих албаны хүмүүс уулзан хэн түүнийг тодруулсан, хэн зөвшөөрсөн тухай асуухад Зөвлөлтийн Гадаад яамны сайд Э.А. Шеварнадзе Монголд дараагийн Богд хаан тодрохыг зөвшөөрч өөрийг нь Далай лам Дэнзэнжамц албан ёсоор тодруулсан хэмээн нэгэн утгатай мэдэгдэл хийсэн юм. 1987 онд Шеварнадзе Монголд айлчилсан үеийн бүх протокол, бичиг баримтыг Монголын Гадаад харилцааны яамнаас эргүүлж нягтлан шалгасан боловч Төвдийн тухай, хэн нэгэн тодрох тухай ганц ч үг өгүүлбэр олдсонгүй. Айлчлалаар Монгол улсыг АНУ-тай дипломат харилцаа тогтооход Зөвлөлтийн зүгээс ямар нэг саад учруулахгүй гэсэн нь хамгийн олзуурхууштай амлалт байв. Монгол АНУ-ын хооронд харилцаа тогтоохыг Громыко гуч гаруй жилийн турш боогдуулсан юм. Ингэхээр Шеварнадзе хэзээ хэнтэй Монголын Богдын хойд дүр тодрохыг зөвшөөрсөн хэрэг вэ? Огт худлаагаасаа санаанаасаа зохиож хэлсэн байж болох ч энэ зэргийн боловсрол нимгэн хүн олон улсын харилцааны талаар ийм юм ярих хэмжээ дамжаатай биш болохоор эсвэл ийм худал үгийг хэн нэг нь зааж өгсөн байж болох. Эсхүл ийм бага зиндааны хүнтэй Шеварнадзе тоож уулзаагүй нь лавтай тул уулзахуйц зиндааны нэгэнд үнэхээр ингэж зөвшөөрөл олгоо юу? Юутай ч Энэтхэгт буцаж очсон хойно нь түүнийг Монголд хэт дураараа дургилаа хэмээн Далай лам зэмэлсэн гэсэн яриа байдаг. Ийм цуу албаар тараасан ч байж болох.

    Зочин, 2015-09-10 11:45:00, 24.240.116.146Хариу бичих

  36. Таны нэр:

    Тайлбар:

  37. Yneheer l bolovsoroltoi zaluu yum daa,bichsen zyil n yag l ter nuchid hamt yavj baigaa met

    Зочин, 2015-09-10 11:46:03, 112.72.13.49Хариу бичих

  38. Таны нэр:

    Тайлбар:

  39. Далай лам Монголд нэлээд хэдэн удаа айлчиллаа. Тухай бүрд нь Хятадын Засгийн газраас эсэргүүцлийн ноот өгнө, тэр болгонд нь Монголын засгийн газар үүнд огт хамаагүй, гагцхүү сүсэгтнүүдийн хүсэлтээр сүм хийдийн урилгаар ирж байгаа юм гэсэн тайлбар өгнө. Сүүлдээ Далай ламын айлчлалыг Монголын улстөрийн хүчин дотоодын хямралаа янзлахын тулд ашигладаг болжээ. Тухайлбал 2004 оны эхээр сөрөг хүчний томоохон жагсаал Улаанбаатарын төв талбайд болохоор бэлтгэгдэж байв. Тэгэнгүүт тэр үеийн Ерөнхий сайд тухайн цагт Японд айдчилж явсан Далай ламыг гэнэт урьж чартэрийн онгоц явуулав. Далай лам ирүүт сөрөг хүчний жагсаал өөрийн эрхгүй зогсов. Ер нь Далай ламыг хаана ч айлчилсан хятадууд үргэлж дургүйцлаа албан ёсоор илэрхийлж байдаг. Ийм дургүйцал нь Монголын хувьд тун эмзэг зүйл. Түүний нэг удаагийн Монгол дахь айлчлалын үеэр Монгол-Хятадыг холбосон цорын ганц төмөр замын зангилааг долоо хоногоор “засварт” оруулж байв. Монголын бараа эргэлтийн дийлэнх хувь энэ замаар явдаг.

    Зочин, 2015-09-10 11:46:20, 24.240.116.146Хариу бичих

  40. Таны нэр:

    Тайлбар:

  41. Төвдийн шашны олон урсгалууд янз бүрийн юм хариуцсан тоо томшгүй олон бурхантай байдаг. Төсөөлбөл эртний Герегт Зевсээр толгойлуулсан олон бурхад янз бүрийн салбар хариуцаад явдаг шиг. Доржшүгдэн хэмээх нэгэн бурхан эд баялаг хариуцаж шүтэгчдээ хөрөнгө мөнгөөр тэтэгдэг гэх. Доржшүгдэнг монголчууд дээр үеэс бараг төрсөн цагаас нь ихэд шүтэн эд баялаг хүсдэг байжээ. Харин XIV Далай лам далаад оны үед Доржшүгдэнг муу зүгийн ландрам болохыг нь “илчилж” сүсэгтнүүдийг шүтэхийг тас хориглосон байна. Үүнээс болоод шарын шашныханд томоохон хагарал гарчээ. Далай лам барууныхныг ч, тэр дундаа монголчуудыг эд баялагт хэт автдаг хэрэглээний нийгэм болж байна гэж их шүүмжилдэг ба жинхэнэ буддизм нь эд баялаг гэхээсээ оюун санааны хувьд баян байх ёстой гэж сургадаг учир хүмүүсийг хэрэглээний шоохорхол руу илүүтэй татдаг Доржшүгдэнг үзэн ядах болжээ. Гэтэл алив эд баялагийг нэн эртнээс “дайны олз” гэж хардаг, хөдөлмөр заралгүйгээр хөрөнгөжих сонирхолтой нүүдэлчний сэтгэлгээт монголчуудын хувьд Доржшүгдэн нь нэн эрхэмлэн сүсэглэх “ихийг амлагч” шүтээн бөлгөө. Доржшүгдэн шүтэхээ зогсоогүй Гүрдаваа гэх хувилгаан Дарамсалагаас хөөгдөн Балбад амьдарч байгаад Монголыг нээлттэй болонгуут морилон ирснээр Монголд Доржшүгдэн дорхноо хүчээ авлаа.

    Зочин, 2015-09-10 11:47:28, 24.240.116.146Хариу бичих

  42. Таны нэр:

    Тайлбар:

  43. Гучаад оны үед улаан хувьсгалчдын нурааж сүйтгэн балгас болгосон Амарбаясгалантын хийдийг Гүрдаваа сэргээн босгожээ. Түүнийг Монголд ердөө найман мянган доллартой ирсэн гэдэг. Харин зөвхөн шүтсэнийх нь төлөө л дорхноо мөнгө олоод өгдөг буянтай Доржшүгдэнг сүсэглэгч нар дорхноо олшрон Гүрдавааг тойрон хүрээлж дэмжсэний хүчинд тэрээр эгшин зуур баяжин Улаанбаатарт бүхэл бүтэн хороолол хувьдаа бариулжээ. Доржшүгдэнг шүтээн болгосон төвдүүд ч цөөнгүй байдаг, тэдний Далай ламыг эсэргүүцсэн төв нь Швейцарьт төвлөрнө.

    Зочин, 2015-09-10 11:48:38, 24.240.116.146Хариу бичих

  44. Таны нэр:

    Тайлбар:

  45. Далай лам ч Дарамсалад эхлүүлсэн Доржшүгдэнгийн эсрэг аян дайнаа Монголд үргэлжлүүлэн өрөгжүүлэв. Нэг удаа Улаанбаатарт сүсэгтнүүдтэй уулзаж байхдаа “Энд Доржшүгдэн шүтдэг хүн байвал эрхтхэн эндээс зайлаарай” хэмээн шулуухан хөөж байв. Ашигтай буюу хэрэг болж магадгүй л гэж үзвэл юу л бол юу сүсэглэн дагадаг прагматик монголчууд марксизмаас өөр бусад бүх шашин хориглогдсон нийгэмд гурван үеэрээ амьдарсан болохоор шүгдэнгийн тухай ямар ч ойлголтгүй байснаа Гүрдаваа, Далай лам нарын хооронд хоёр фронт болон хуваагдаж, цаашлах тутмаа энэ нь гүнзгийрэх боллоо. Монголчууд прагматикаас гадна хэнээс ч үл хамаарсан бие даасан өөрийн довтой байх төрлөхийн араншинтай учир эв нэгдлээс илүүтэй хувийн дошин дээрээ эзэн байх сонирхолтой, үүнээс ч болдог уу хоорондоо эвдрэлцэх нь амархан. Уламжлалт гэгдэх шарын шашиныг (Уламжлалт гэх нь ч худлаа л даа, Шарын шашин Монголд их хожим буюу дөнгөж XVII зуунд орж ирсэн. Түүнээс өмнө бөө мөргөлт монголчууд заратустрагийн салбар болох манихизм, загалмайн шашны нэг урсгал болох нэсторианизмыг ч шүтдэг, хожим нь марксизмыг сүсэглэдэг байлаа.) дахин сэргэхдээ үндэсний эв нэгдлийг хангана гэж горьдож байсан нь талаар болж, харин ч хоорондоо хэрхэн эвдрэлцэн дайсагнадаг болохыг нүдээр харж биеэр амссан болохоор ёстой жинхэнэ уламжлалт араншин нь хөдлөн ялангуяа лам нарын хүрээнд бүлэглэл, фракц, зиндаанууд болж хуваагдан харилцан толхилцох болов.

    Зочин, 2015-09-10 11:49:45, 24.240.116.146Хариу бичих

  46. Таны нэр:

    Тайлбар:

  47. Үхснийх нь дараа хойд дүр дахин тодордог ёсыг аль XII зуунд төвдийн шашны улааны урсгалынхан бодож олжээ. Хожим буй болсон шарынхан энэ “сайхан” заншлыг өвлөн авч улам хөгжүүлсэн байна. Эхэндээ ихээхэн том мяндагтны хойд дүр дахин амилдаг байснаа Төвд, Монгол шиг буддизмыг дампууруулдаг бүдүүлэг газар энэ заншлыг улам түгээмэл болгон аль ч жалгын хамба үхэнгүүтээ төрөл төрөгсөдийнхөө хэн нэгнийд дахин дахин амилж төрөөд салахаа болин буг болох болсон юм. 1911 онд Халхад 13 тамгатай хувилгаан, 50 гаруй тамгагүй хутагт байжээ. Тамгатай гэдэг нь өөрийн газар нутагтай, тэндээ шавь гэгдэх өөрийн мэдлийн хамжлага боолтой, төрд татвар төлөхгүй эрхтэй гэсэн үг. Тамгагүйгийнх нь ялгаа нь өөрийн мэдлийн газар нутаггүй. Энэ дампуурлыг 1928 оны төрийн хуулиар цаазлан хориглож, хутагт хувилгаад дахин төрөхийг үл зөвшөөрөх болжээ. Хууль цуцлагдаагүй байсан учир хутагт тодруулж зүрхлэхгүй байсан авч Жавзандамбын IX дүр Төвдөд гэнэт амилангуут монголчууд зориг орон мөнөөх олон жилийн өмнө устаж алга болсон хутагт хувилгаадын хойд дүрийг уралдан тодруулах боллоо.

    Зочин, 2015-09-10 11:51:00, 24.240.116.146Хариу бичих

  48. Таны нэр:

    Тайлбар:

  49. Уг нь 1928 оны хуулийг одоо болтол хэн ч цуцлаагүй учир хуулийн үйлчлэл хэвээр л байгаа. Жалга болгонд тодрох хойд дүрүүдийг бусад нь хүлээн зөвшөөрөхгүй нь мэдээж учир аль нэг нэр хүнд үүнийг нь баталгаажуулах ёстой. Тэр нь мэдээж Далай лам. Алтан мөнгөн аяга, идээ будаа өвөртөлсөн санаархагчид Дарамсала руу уралдан гүйж жалгын хойд дүрээ мөн хэмээн баталгаажуулахаар давхина, цаадах нь тун баяр хөөртэйгээр эхэлж ирснийх нь бичигт тамгаа дарж үсгээ зурна. Үүнээс болж бүлэглэл хоорондын зөрчил улам хурцдах болов. Одоогийн Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын нутагт урьд Егүзэр хутагт амьдарч байжээ. 1930 онд улаан засагт буудуулсан түүний шатаагдсан сүмийн балгасыг нутгийн иргэд нийлэн сэргээж босгосны учир гол нь хойд дүрийг нь тодруулахаар нэгэн хүүхэд төлөвлөсөн байв. Гэтэл гэнэт Увсын хэдэн лам нар Егүзэр хутагтын хойд дүрийг нутгаасаа тодруулаад үүнээ Далай ламаар баталгаажуулчихсан, тамга тэмдэгтэй бичигтэй давхиж ирэх нь тэр. Мэдээж бөөн хэрүүл, бөөн зодоон. Энэ бол нэг л жишээ шүү.

    Зочин, 2015-09-10 11:52:08, 24.240.116.146Хариу бичих

  50. Baatarhuyag mash sain zohiolch setguulch shuu. Taniig hundeldeg.niitleluudiig chin unshdag.odoo halh goliin sav gazar saihan nutgaa tureesluuleh nereer hyatad Koread ogch bgaa geh um.ard tumnii sanal asuulga gej baidaggui umuu?yaah estoi ve?

    Зочин, 2015-09-10 14:36:02, 76.218.69.21

    Tureesluulne gevel ch demii Ug ni agrokompleks baiguulj belcheer suurin hosolson MAA salbartai boloh chig bol buruu bish baih Mongolchhud eniig uursduu hiih ni zuv

    Irgen, 2015-09-10 19:28:17, 89.144.216.189

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  51. Монголын төрийн бодлого “зөөлөрсөн” 2010 онд Жавзандамбын IX дүр Монголд дахин заларч ирснээр барахгүй Монгол улсын иргэнээр бүртгүүлэв. Түрүүн ирж Монголын давхар засгийн газар байгуулж дөвчигнөж байснаа бодвол хавьгүй томоожсон тэрээр дараагийн дүрээ Монголд төрнө гэсэн баталгаа бичиг гаргаж өгөөд насан хутгийг олов. Одоо Х Богдыг өөрөөсөө тодруулахаар тэмцэх Монголын шарын шашны арав орчим бүлэглэлийн тэмцэл толхилцоон хэдийнээ эхэлчихсэн. Энэ нь цаашаа нэлээд хүнд зодоон болон өргөжих байх. Алалцана л даа.

    Зочин, 2015-09-10 11:53:18, 24.240.116.146Хариу бичих

  52. Таны нэр:

    Тайлбар:

  53. Бүлэглэлээсээ Богд тодруулах найдвар багатай хэсэг нь Хятадад тодорсон Банчин богдыг дагаж гүйх боллоо. “Нэгэнт Далай лам өөрийн хойд дүрийг тодруулахгүй гэж хэлсэн учир эртхэн Банчин богдоо дагая” хэмээн тэд албан ёсоор мэдэгдэж буй боловч гол сэдэл нь мөнгө, эд баялаг л даа. Учир нь Бээжинд хэдэн жилийн өмнө тодруулсан Банчин богдын хойд дүрийг Далай лам зөвшөөрөхгүй байгаа учир хятадууд өөрийн Банчинг нь дагах шарын зүтгэлтнүүд хайж байгаа юм. Дагах зүтгэлтэн, нэр нөлөөтөн олдвол “соёлын” гэх мэт гоё нэрээр өнгөлөн эд материалын “дэмжлэг” үзүүлж буй хэрэг. Гадны хөрөнгө мөнгөөр дотоодын шашны хэргийг мандуулж болохгүйг зүтгэлтнүүдэд учирлабал “Битгий хуцаж бай! Та нар намайг ингэлээ гээд яах юм бэ!” гэсэн байна. Үнэндээ ч яаж ч чадахгүй л дээ.

    Зочин, 2015-09-10 11:54:20, 24.240.116.146Хариу бичих

  54. Таны нэр:

    Тайлбар:

  55. Тевдийн тэмдэглэл 3: Өмнө зүгт Тангад улс байгааг Өглөө болгон надад сануулж бай. Чингис хаан, Нууц товчоо

    Зочин, 2015-09-10 11:56:31, 24.240.116.146Хариу бичих

  56. Тэр улс чинь байхгүй болсоон, хятадынх болсон.

    Зочин, 2015-09-22 10:06:40, 202.21.112.202

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  57. Өмнө зүгт Тангад улс байгааг Өглөө болгон надад сануулж бай. Чингис хаан, Нууц товчоо

    Зочин, 2015-09-10 11:56:51, 24.240.116.146Хариу бичих

  58. Таны нэр:

    Тайлбар:

  59. Далайн төвшнөөс дээш зургаан мянган метрт микроорганизм ч тэсдэггүй учир маш ховор. Ийм өндөрт хүчилтөрөгч нэн сийрэг учир ус 70 хэмд буцлана, уулчдын ярьж байгаагаар савтай мөс гал дээр тавихад ёроол хэсэг нь буцлаад байгаа мөртөө дээгүүрх мөс нь хайлдаггүй гэсэн. Химлайн ар тал дахь ийм өндөрт төвд хүн, сарлаг хоёр л амьдраад байдаг нь хачин. Өндөр уулсыг үүл давж чаддаггүй учир төвдийн өндөрлөг нэн хуурай, ургамал маш тарчиг. Төвдөд 15 сая сарлаг байдаг бол харьцуулахад мянган жилийн өмнө тэндээс авчирч нутагшуулсан Памир, Алтай, Соёон, Хангайн нуруун дахь нийт толгой нь ганц сая ч хүрдэггүй.

    Зочин, 2015-09-10 11:58:07, 24.240.116.146Хариу бичих

  60. Таны нэр:

    Тайлбар:

  61. Лхас хот 3 500 метрийн өндөрт, тэндээс холгүй дэлхийн хамгийн өндөрт орших Намцо нуур бараг таван мянган метрт, үүнээс ч дээш зургаан мянган метрт зарим малчин сарлагаа хариулаад явж байдаг гэсэн. Энэ хэцүү нөхцөлд хэдэн мянган жил амьдарсан төвд хүний тэсвэр хатуужлыг шүтмүй. Хүчилтөрөгч багатай орчинд хүн амьтны улаан бөөмийн тоо огцом өсөх ба үүнээс болж цус хэт өтгөрөн судсаар урсах нь удаашрана. Бидний хэдэн нөхөд өндрийг шууд мэдрэн толгой эргэх учир дөнгөж л мярайж хөдөлж байлаа. Огцом хөдөлгөөнөөс болж толгой эргэх төдийгүй шууд л хамраас цус гоожно. Агаар дутмаг орчинд тамхи татна гэж саналтгүй. Зочид буудалд ч, аяллын машинд ч хэвтрийн үхлүүт өвчтөн шиг хамар руугаа хүчилтөрөгчийн гуурс шургуулж явав. Тэнд гурван жил ажилласан хятад хүнээс энэ орчинд хэрхэн дассан тухай нь асуухад “Эхний гурван сар үхэхтэй шахсан, бараг л хэвтэрт байлаа, харин сүүлдээ дассан, гэхдээ төвд хүний хажууд дасаагүйтэй адил” гэж хуучлав. Үнэхээр ч төвдүүд гүйлдээд л, тамхи баагиулаад л сунаж мөргөөд л ер тоож байгаа шинж алга.

    Зочин, 2015-09-10 11:59:07, 24.240.116.146Хариу бичих

  62. Таны нэр:

    Тайлбар:

  63. Хятад улс 2000 оны эхээр олон тэрбумын өртөгтэй хурдны галт тэргийн төмөр замыг Төвдийн өндөрлөг рүү татжээ. Аялал жуулчлал хөгжин бөглүү нутгийн төвдүүдийн амьдрал богино хугацаанд эрс дээшлэв. Үүнтэй зэрэгцээд хагас нээлттэй болсон төвдүүдийн нүд нээгдсэн бололтой, Хятадын эсрэг бослого самуун дэгдэх болж, лам нар ээлж дараалан зулын гол болох боллоо. Иймээс Төвдийг дахин цоожилж, гадаадын хүмүүст хаалттай бүс болгов. Аялал жуулчлалыг дотоодынхондоо нээжээ. Хятадад ажилладаг гадаадынхан болон, гадаадын хүндэт зочдыг нарийн хяналтын дор Төвдөд очиж юм үзэхийг зөвшөөрнө.

    Зочин, 2015-09-10 12:00:25, 24.240.116.146Хариу бичих

  64. Таны нэр:

    Тайлбар:

  65. Жуулчдад үзүүлдэг гол юм нь урьд Төвдийн удирдлага байрлаж асан Ботала ордон, мөн Гандан, Сэра, Бэрээвэн гэсэн гурван том хийд, мөргөлийн газар болох Баруун Зуу юм. Уулан дээр барьсан тул урд талаасаа хоёр давхар нөгөө тал нь 13 давхар Ботала ордон XVII зуунд баригдсан ба эдүүгээ дэлхийн гайхамшигт уран барилгын нэгэнд тооцогддог. Хятадын Соёлын хувьсгалын үеэр улаан хамгаалагчид эл ордныг нураах гэж дайрч байсан ч Жоу Эньлай цэргээр хамгаалуулж байж бүтэн үлдээсэн гэдэг.

    Зочин, 2015-09-10 12:01:44, 24.240.116.146Хариу бичих

  66. Таны нэр:

    Тайлбар:

  67. Ботала ордон бол бараг л тэр чигээрээ алт гэсэн үг. Далай лам нарыг өөд болохоор нь алтан суврага босгодог уламжлалтай юм байна. VII Далай лам Галсанжамцын суврагыг босгоход бараг дөрвөн тонн цэвэр алт оржээ. Хамгийн бага алт орсон суврага нь XIII Далай ламынх ба түүнд ердөө найман зуухан кг алт орсон гэнэ. Тэнд алтан бурхан ёстой үй түмээрээ. Бусад сүмд буй бурханы хэлбэрт орсон алтыг нэмэх юм бол хэр баргийн улсын төв банкны нөөц үүнд хүрэхгүй байх. Төвд тусгаар тогтнох юм бол энэ их алтныхаа нөөцөн дээр дороо хөл дээрээ босох байхаа. Ботала ордны өөдөөс харсан асар том талбайг “Чөлөөлөтийн” гэж нэрлэнэ. 1952 онд Хятадын Чөлөөлөх арми Лхаст орж ирэн “чөлөөлсөнд” зориулсан юм байна. Энэ тухай илтгэсэн сүрлэг хөшөө ч байна. Хятадын далбаа асар өндөрт мандан, хажууд нь буутай торгон цэрэг номхон зогсоно. Ер нь Лхаст дүрэмт хувцастай, буутай, бодвол харуул биз цэргүүд элбэг үзэгдэх юм билээ.

    Зочин, 2015-09-10 12:03:48, 24.240.116.146Хариу бичих

  68. Таны нэр:

    Тайлбар:

  69. Энэ их алт мөнгө, эрдэний чулууг хаанаас цуглуулсан бэ гэж асуухад “халхын буян” гэж төвдүүд хариулах юм билээ. Лхас дахь Баруун Зууд монголчууд гурван зууны турш хамгийгаа ачин ирж мөргөдөг, даатгуулдаг байжээ. Монголоос Лхас орох мөргөлийн хоёр зам байдгийн нэгнийх нь замд Утай, нөгөөгийнхөд нь Гүмбэн хэмээх буяны өгөлгийг нь дундалдаг хоёр хот бий. Эдгээр нь мөн л “халхын буянаар” боссон. Чингис болон түүний удмынхан зууны турш бүхий л дэлхийгээс булаан авчирсан “дайны олз” хэмээх асар их баялагийг үр удам нь гурван зууны турш эргэл мөргөл, “амь даатгал”-д зориулан гадагш нь зөөчихсөн юм байна л даа. Ер нь монголчууд Лхас, Утай, Гүмбэн, Бээжин, Дарамсала, Эрээн, Астрахан гээд олон газар хөрөнгө оруулан босгож ирсэн ба одоо ч Улаан-Үд, Эрхүү хот болон Балбыг босгоход асар их хөрөнгө заран байдгийгаа өгч байгаа. Харин өөртөө хөрөнгө оруулахын тэвчдэггүй байсаар ирсэн, одоо ч гаднаас хөрөнгө орж ирнэ гэвэл нэг нүдээр үздэггүй хэвээр.

    Зочин, 2015-09-10 12:06:13, 24.240.116.146Хариу бичих

  70. Таны нэр:

    Тайлбар:

  71. Монголын хөрөнгө гадагшаа хий дэмий урсаад байгааг ажигласан То ван XIX зууны дундуур одоогийн Дорнод аймагт томоохон эргэл мөргөлийн газар байгуулжээ. Тэрээр сүсэгтнүүдийг хол явж мөргөл хийж байхаар эндээ ойр тэр зан үйлээ үйлдэж бай хэмээн ихэд ятгажээ. Хэт олон ламтайг ч цөөлөх арга хэмжээ аван лам болохын тулд шалгалт авдаг болсон байна. Харин үүнд нь дургүйцсэн шар хувалзнууд бослого самуун гаргаж байсныг хожим МАХН-ын түүхэнд феодлын эсрэг тэмцсэн ядуу лам нарын бослого гэж тайлбарласан байдаг. Британника тольд Чингисийн үеийхнийг эс тооцвол хожмын Монголоос хоёрхон хүний намтар орсон байдгийн нэг нь эдийн засагч, шинэчлэгч хэмээн Тогтох ванг нэрлэсэн байдаг. Нөгөө нь математикч Мянгат л даа.

    Зочин, 2015-09-10 12:07:32, 24.240.116.146Хариу бичих

  72. Таны нэр:

    Тайлбар:

  73. Төвдөд буддын шашин VII зууны үед орж ирсэн гэж үздэг. Сажапа, нямапа, гармапа, гэлэгпа гээд олон урсгал дамжиж, мөн өөрсдийнх нь уугуул бон хэмээх бөөгийн мөргөлтэй холилдсоор төвдийн буддизм хэмээх ориг буддизмаас танигдахын аргагүй өөрчлөгдсөн цогц болон хөгжижээ. Урсгал болгон биендээ дургүй, биенээ үгүйсгэдгээр барахгүй ихэд дайсагналцана. XV зууны эхээр шинээр төрсөн Зонховын шарын урсгал түргэн зуур хүчирхэгжин тухайн цагт ноёлж асан улааны урсгалтай засгийн эрхийн төлөө тэмцэлдэх болов.

    Зочин, 2015-09-10 12:08:51, 24.240.116.146Хариу бичих

  74. Таны нэр:

    Тайлбар:

  75. Mongol hun bur yavsan uzesen gazraa ingej bichdeg boloodoi gej eruue.Bur uuruu dund ni yavaad baigaa yum shig bolloo.Mash ih bayrlalaa.

    Bur nudend haragdatal temdeglel hutuljee, 2015-09-10 12:09:47, 91.231.169.123Хариу бичих

  76. Таны нэр:

    Тайлбар:

  77. Нэгэнт шарынхан дайнч хүчирхэг монголчуудаас дэмжлэг аваад эхэлсэн тул тэдэнтэй засаг булаацалдаж буй улааны шашныхан зүүн монголчуудыг уруу татаж эхэллээ. Улааны шашин шарынхаас илүү хүчтэй хэмээн ухуулсаар Монголын сүүлчийн хаан Лигдэн, Халхын хун тайж цоохор Цогт нарыг өөртөө элсүүлэв. Ийнхүү Төвдийн шашны хоёр урсгалын тэмцэл нь монголчуудын хооронд томоохон дайн болон өргөжижээ. Ойрдчууд болон халхууд урагшаа мянган км явж Төвдийн өндөрлөгт очоод хоорондоо үхэх сэхэхээ үзэн тулалдав. Өнгөн дээрээ шашны урсгалыг хамгаалан тэмцэж буй мэт харагдавч үнэндээ төвдүүд Халх, Ойрдын зөрчлийг ашиглан хөөрөгдөж нэг урсгал нь нөгөөгөө дарж авсан юм. Цогт ялагдсанаар нийт Монголд шарын шашин үнэмлэхүй ноёлсон билээ. Эндээс эхлэн монголчууд байгаа болгоноо ачин Төвд рүү зөөх боллоо. Хэдий хэрийн их баялаг зөөж буйг хожим Оросын эрдэмтэн Владимирцов тооцож үзэхэд толгой эргэм тоо гарсан байдаг. Ойрдын Баатар хун тайж хүү Галдангаа Лхаст сургахаар явуулахдаа олон тэмээ алт мөнгө эд бараа дагалдуулсан бол түүнтэй өрсөлдөгч Халхын Гомбодорж хүү Занабазараа мөн сургахаар дутахгүй үнэт зүйл дагалдуулжээ. Ийнхүү Халх Ойрдын зөрчил Төвдийг баяжуулах хэрэгслэл болов.

    Зочин, 2015-09-10 12:10:21, 24.240.116.146Хариу бичих

  78. Таны нэр:

    Тайлбар:

  79. Манж нар 1644 онд Бээжинг эзэлснээр Хятад орныг эзэгнэн хүчирхэг төр байгуулах нь тэр. Манж нарын дараагийн зорилго Халх, Ойрд болон мөн Төвдийг өөртөө нэгтгэх явдал байлаа. Чухам энэ үед төвдүүд өөрт тусах аюулаас зайлахын тулд Халх, Ойрдын зөрчлийг чадмаг ашиглаж эхлэх нь тэр. Тэд эхний ээлжинд Галданд бошгот цол олгож хурцаллаа. Халх-Ойрдын Дөчин дөрөвний гэрээ буюу эвлэрлийн тохиролцоог нураах гэж зүсэн зүйлийн явуулга хийх болжээ. Засагт хан Норов үхсний дараа оронд нь хэнийг суурь суулгах маргаан өрнөснийг түүхчид Галдангийн эсвэл Түшээт хан Чихундоржийн буруу гэж мэтгэлцдэг. Үнэндээ энэ гал дээр тос асгасан нь төвдүүд болой. V Далай лам нас барснаас хойш 18 жилийн турш үүнийг нууж нэрээр нь зарлиг, захидал гарган Канси хаанд болон халх ойрдуудад илгээж байв. Тэд Канси хаан руу маш олон худал хов илгээж манжийн жадны ирийг Монгол руу хандуулж байв.

    Зочин, 2015-09-10 12:12:06, 24.240.116.146Хариу бичих

  80. Таны нэр:

    Тайлбар:

  81. Ялангуяа Азид Манж Чин гүрэнтэй дүйцэхүйц хүчирхэг Зүүнгарын хаант улс нь Хятадад байнга дарамт үзүүлдэг, газар нутгаас нь булаацалддаг учир тэднийг Бээжинд янз бүрээр муучлан ховлохын зэрэгцээ ойрдуудыг өөрсдийг нь магтан сайшаах, хөхиүлэн шагнах явуулга байнга хийж өгч байлаа. Өсөрхүү Галдан нь Занабазар, Чихундорж нарыг манж нараас нэхэн “Би халх нарыг туулай хөөсөн нохой шиг элдээд танай танай хэрмэнд очуулан оруулчихлаа. Зонховын шашныг хиртээсэн хоёрын хооронд амьтан Жавзандамбыг даран сөнөөвөл их улсын эзэн таны болон Далай ламын сэтгэл амар болох буйзэ” хэмээн Кансид захидал бичээд барахгүй болохоор нь Далай ламаас манж нарыг ятгаж өгөхийг гуйхад төвдүүд “Гагцхүү хүсэх нь Түшээт хан ба Жавзандамба хутагтыг Галданд барьж өгвөөс амьтан олонд тустай” гэсэн захидал Бээжинд илгээсэн байдаг.

    Зочин, 2015-09-10 12:13:14, 24.240.116.146Хариу бичих

  82. Таны нэр:

    Тайлбар:

  83. Гэвч эцсийн бөлөгт Халх ч, Төвд ч, Ойрд ч Манж Чин гүрний эрхшээлд ээлж дараалан орсон юм. Нарийн дээрээ ярьвал Халх, Ойрд буюу Гадаад Монгол нь Манж Чин гүрний хятадуудаас тусгаарласан онцгой вассал район болж хамгаалалтад орсон бол Төвд нь Хятадын ердийн автономит муж болжээ.

    Зочин, 2015-09-10 12:14:37, 24.240.116.146Хариу бичих

  84. Таны нэр:

    Тайлбар:

  85. Хойд төвдүүдийг тангад гэдэг. Тангадууд Тан улсын дараахан одоогийн Дорнод Хятадад Си Сяо буюу Тангадын хаант улс байгуулан хүчирхэгжиж байв. Чингис хаан Алтан улсыг эрхшээсний дараа Тангад руу довтлон нийслэл Няншаг нь Хатан голын усаар авахуулан буулгаж байсан. Тангадыг татвар төлдөг вассал улс болгоод орхисон юм. Нэг үгэндээ эзлээд өөрийн болгоогүй гэсэн үг. Дараа нь Чингис хаан Хорезмтой хэдэн жилийн хүнд тулаанд орсон. Тангадуудыг туслах цэрэг явуулахыг шаардахад цаадуул нь “Тийм сүрхий жанжин юм бол биднээс цэрэг нэхээд байхдаа яахав дээ” хэмээн тавалсан төдийгүй татвар ч өгөхөө зогсоосон байна. “Өмнө зүгт Тангад улс байгааг / Өглөө болгон надад сануулж бай” хэмээн Чингис хэлжээ. Тэрээр хамгийн сүүлчийн дайнаа Тангадтай хийн ялаад удалгүй тэр нутагт насан хутаг болов. Хожим нь тангадууд Гүрбалжингоо хэмээх эмийг Чингисийн өвөрт хийж өгөөд хордуулж алсан гэсэн худал домог зохион бүх Хятадаар нэг тараасан нь өдгөө ч түүхийн олон бүтээлд үнэн баримт мэтээр бичигдсээр авай.

    Зочин, 2015-09-10 12:16:01, 24.240.116.146Хариу бичих

  86. Дайснаа даран ядах бол хаан гэгдэх юун? гэжээ.

    Зочин, 2015-09-22 10:16:20, 202.21.112.202

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  87. ЖИНХЭНЭ ТЭМДЭГЛЭЛ.ӨӨРӨӨ ХАРЖ БАЙЖ БИЧСЭН ЮМ

    Зочин, 2015-09-10 12:23:14, 122.201.24.126Хариу бичих

  88. Таны нэр:

    Тайлбар:

  89. Тэмдэглэлийн утга учир нь юунд байна?!

    Зочин, 2015-09-10 13:11:03, 97.83.173.42Хариу бичих

  90. Таны нэр:

    Тайлбар:

  91. Монголын хөрөнгө гадагшаа хий дэмий урсаад байгааг ажигласан То ван XIX зууны дундуур одоогийн Дорнод аймагт томоохон эргэл мөргөлийн газар байгуулжээ. Тэрээр сүсэгтнүүдийг хол явж мөргөл хийж байхаар эндээ ойр тэр зан үйлээ үйлдэж бай хэмээн ихэд ятгажээ. Хэт олон ламтайг ч цөөлөх арга хэмжээ аван лам болохын тулд шалгалт авдаг болсон байна. Харин үүнд нь дургүйцсэн шар хувалзнууд бослого самуун гаргаж байсныг хожим МАХН-ын түүхэнд феодлын эсрэг тэмцсэн ядуу лам нарын бослого гэж тайлбарласан байдаг. Британника тольд Чингисийн үеийхнийг эс тооцвол хожмын Монголоос хоёрхон хүний намтар орсон байдгийн нэг нь эдийн засагч, шинэчлэгч хэмээн Тогтох ванг нэрлэсэн байдаг. Нөгөө нь математикч Мянгат л даа.

    Зочин, 2015-09-10 13:12:17, 97.83.173.42Хариу бичих

  92. Таны нэр:

    Тайлбар:

  93. Энэ их алт мөнгө, эрдэний чулууг хаанаас цуглуулсан бэ гэж асуухад “халхын буян” гэж төвдүүд хариулах юм билээ. Лхас дахь Баруун Зууд монголчууд гурван зууны турш хамгийгаа ачин ирж мөргөдөг, даатгуулдаг байжэ

    Зочин, 2015-09-10 13:25:45, 97.83.173.42Хариу бичих

  94. Таны нэр:

    Тайлбар:

  95. Энэ их алт мөнгө, эрдэний чулууг хаанаас цуглуулсан бэ гэж асуухад “халхын буян” гэж төвдүүд хариулах юм билээ. Лхас дахь Баруун Зууд монголчууд гурван зууны турш хамгийгаа ачин ирж мөргөдөг, даатгуулдаг байжээ.

    Зочин, 2015-09-10 13:26:15, 97.83.173.42Хариу бичих

  96. Таны нэр:

    Тайлбар:

  97. Монголоос Лхас орох мөргөлийн хоёр зам байдгийн нэгнийх нь замд Утай, нөгөөгийнхөд нь Гүмбэн хэмээх буяны өгөлгийг нь дундалдаг хоёр хот бий. Эдгээр нь мөн л “халхын буянаар” боссон.

    Зочин, 2015-09-10 13:26:57, 97.83.173.42Хариу бичих

  98. Таны нэр:

    Тайлбар:

  99. Монголын хөрөнгө гадагшаа хий дэмий урсаад...

    Зочин, 2015-09-10 13:27:25, 97.83.173.42Хариу бичих

  100. Таны нэр:

    Тайлбар:

  101. Монголын хөрөнгө гадагшаа хий дэмий урсаад...

    Зочин, 2015-09-10 13:27:53, 97.83.173.42Хариу бичих

  102. Tebdiin temdegleleen bichehiin tyld ene temdegleliig ynslaa!bid chini Mongol helneesee nileed alsarsan sig sanagdlaa!!gehdee Tydeb gyai bichsen Oroigyi sym sasin soyoliin gaihamsigt tyyh bol yran zohioliin ch tyyhiin ch negtgesen saihan byteel bolsong ene dalimd dyridsyy!!!!zaluus mini ynsij baigaa chini saihan hereg?syymjleheen aznaj eersdeen ene met bichejgeeh bolohoon haryylaad egehed l Mongoliinhaa telee tyslaj baigaagiin neg ilrel bolno!tiimees ene erhemd bayar hyrgej onchtoi sain ajiglaj aldaagyi des daraatai bicheglesen ni setgel yramiig erhgyi sergeej bna!yynees hois bicheed baizgaaya daa!!!!Mongol oron tyyh yandasgyi soyolooroo bysadaas dytaj haragdlaa geech?.....yyn sig hydal yum daanch baihgyi ee!!!tiimees saihan eh orniihoo telee bygdeeree temdegleleen ernyylzgeeye?...orchin chagiin zaluusiin setgeliin tyn hemjee bolj zeregzen aildazgaaya?....

    Tebdiin temdegleleen bichehiin tyld ene temdegleli, 2015-09-10 20:58:28, 83.158.118.33

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  103. Чингис болон түүний удмынхан зууны турш бүхий л дэлхийгээс булаан авчирсан “дайны олз” хэмээх асар их баялагийг үр удам нь гурван зууны турш эргэл мөргөл, “амь даатгал”-д зориулан гадагш нь зөөчихсөн юм байна л даа.

    Зочин, 2015-09-10 13:28:33, 97.83.173.42Хариу бичих

  104. Таны нэр:

    Тайлбар:

  105. Ер нь монголчууд Лхас, Утай, Гүмбэн, Бээжин, Дарамсала, Эрээн, Астрахан гээд олон газар хөрөнгө оруулан босгож ирсэн ба одоо ч Улаан-Үд, Эрхүү хот болон Балбыг босгоход асар их хөрөнгө заран байдгийгаа өгч байгаа.

    Зочин, 2015-09-10 13:29:08, 97.83.173.42Хариу бичих

  106. Таны нэр:

    Тайлбар:

  107. Харин өөртөө хөрөнгө оруулахын тэвчдэггүй байсаар ирсэн, одоо ч гаднаас хөрөнгө орж ирнэ гэвэл нэг нүдээр үздэггүй хэвээр.

    Зочин, 2015-09-10 13:29:42, 97.83.173.42Хариу бичих

  108. Таны нэр:

    Тайлбар:

  109. Харин өөртөө хөрөнгө оруулахыг тэвчдэггүй байсаар ирсэн, одоо ч гаднаас хөрөнгө орж ирнэ гэвэл нэг нүдээр үздэггүй хэвээр.

    Зочин, 2015-09-10 13:30:16, 97.83.173.42Хариу бичих

  110. Таны нэр:

    Тайлбар:

  111. Монголын хөрөнгө гадагшаа хий дэмий урсаад...

    Зочин, 2015-09-10 13:30:37, 97.83.173.42Хариу бичих

  112. Таны нэр:

    Тайлбар:

  113. Энэ их алт мөнгө, эрдэний чулууг хаанаас цуглуулсан бэ гэж асуухад “халхын буян” гэж төвдүүд хариулах юм билээ. Лхас дахь Баруун Зууд монголчууд гурван зууны турш хамгийгаа ачин ирж мөргөдөг, даатгуулдаг байжээ

    Зочин, 2015-09-10 13:31:05, 97.83.173.42Хариу бичих

  114. үхсний чинь халхын буян!

    зайл, 2015-09-10 15:29:57, 1.28.56.129

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  115. Монголоос Лхас орох мөргөлийн хоёр зам байдгийн нэгнийх нь замд Утай, нөгөөгийнхөд нь Гүмбэн хэмээх буяны өгөлгийг нь дундалдаг хоёр хот бий. Эдгээр нь мөн л “халхын буянаар” боссон.

    Зочин, 2015-09-10 13:31:39, 97.83.173.42Хариу бичих

  116. Таны нэр:

    Тайлбар:

  117. Монголын хөрөнгө гадагшаа хий дэмий урсаад...Харин өөртөө хөрөнгө оруулахыг тэвчдэггүй байсаар ирсэн, одоо ч гаднаас хөрөнгө орж ирнэ гэвэл нэг нүдээр үздэггүй хэвээр.

    Зочин, 2015-09-10 13:33:32, 97.83.173.42Хариу бичих

  118. Таны нэр:

    Тайлбар:

  119. Түвдүүд бидэнд гай болсоноос буян ёр болоогүй

    иргэн, 2015-09-10 14:00:19, 183.81.171.135Хариу бичих

  120. Таны нэр:

    Тайлбар:

  121. teneg uhruud mongol l bish bol hen ch iahav geed baidgaa barij, hoorondoo orsoldoj uraldan sohor dulii tembuud barigdsan tovduudiig urij zalj toroo guij baij beleglene. archaagui teneguud heden zuunii turshid tovd mongoliin shar huvalzuudiig tejeesen. ter olon id shidtei lam burhan tahil ni tovd Hund iu ogson be. odoo gurneeree hunii bool bolood baij baina. manaid baidag modon jorlon ch baihgui ood oodoosoo haraad zadgai baaj sheedgiig ni bicheech.

    unshigch, 2015-09-10 14:28:17, 92.107.75.11Хариу бичих

  122. Таны нэр:

    Тайлбар:

  123. Тэмцэж босож, дэлбэлж, алалцаж чаддаг исламын шашнаас үхээнц дорой өөрийг зулны гол болгодог, номхон хүлцэнгүй байлгах гэж оролддог, баялаг бүтээхгүй өглөгөөр амьдардаг амьтан болгодогоороо энэ шажинд сүсэг төрөхгүй байна. Монголыг төвд шиг болгосон 20 дугаар зааны эхний монголчууд бөөсөө ч алахаас айж, хүүхдийнхээ толгойноос бөөсийг түүж миний хүүгийнх гэж иддэг байсан нь яг сармагчинг сануулдаг. Энэ шажин дэндүү их мухар сүжиг агуулдаг. Католик, протесьанд шажны сүм хийдээр ороход Бахын хөгжим аргоноор хүнгэнэж ламынх уншлага үнэхээр сүжиг төрмөөр санагддаг. Даан ялангуяа Ватиканы хутагт Петрийн сүм аймаар. Тэхлээр төвдийнхийг үзсэн 2 хэрмэл тэр чигтээ цаашлан тэнэж, эхлээд Истамбулын Султан Ахмедэд оч, чадвал Меккагийн каабад оч, тэгээд каталогийн агуу сүмүүд Ватикан, испанийн Барселоны кадетраль болох агуу Антонио Гаудигийн сүмд оч, тэгээд Кельний цогчин дуган, Ден Хаагийн буюу Гаагийн франсиско шүтлэгийн сүм, англи, швецарийн протестантийн сүмийг үзээд ийм тэмдэглэлээ хөтөлбөл хүн төрлөхтөний оюуны соёлын талаарх нүдний ялгаа арилна шүү. Та хоёр улс төржилгүй зурагт шиг өнгөтөөр юм бичсэн шигээ аялаад явбал таарч байна. Мань сониуч тул дээрх сүмүүдээр бүгдээр нь очиж үзэн, мөргөж үзсэн. Надад султан ахмед, Ватикан, Ден Хаагийн сүм, Далай лам Данзанжамцаас хадаг үрэл хүртэж хажууд 1 цаг суусан цаг мөч маш их хүндлэлтэй санагдсан. Хэрмэл тэнүүлч амьдрал чамд яг таарч байна, Марко Пологийн Генуягийн хүндэт иргэн Расстучеллод хэлж бичүүлсэн шиг тэмдэглэл бичхийг зөвлөе. Алтай шиг очсон улсаа доромжилж гутааж онгирч алаг үзэлгүй шиг бичээрэй. Харин бага зардлаар хэрхэн явсныг нь ашиглаарай. Ээддээ чамд гэж хэлэхэд Хутагт Петрийн сүм Маркийн талбай, ватиканы 8 хамбын уншлагыг адарт 30-дахь Бахын хөгжимтэй сонсож, Ватикан цагаан нифрит чулуун хананд хэрхэн нүргэлэхийн сонсох үнэхээрийн гайхамшигтай. Султан ахмедийн мөргөлийн аркан доор олбогон дээр сууж Иллахи, жиллахи иллалах мухмадур рассуллах аллах акбар гэж хэлээд намааз хйихэд буруу номтон болохгүй бас сонин юм билээ . Даан ч чам шиг онигор царай муутыг гэсгүй лам нь оруулахгүй байж магад. Магнайг бол нэг муу даравгар Туркмен юмуу, узбек гээд оруулчихаж магад. мен киргизбин гээд л дайраад байгаарай. Эхнэртэй чинь АН-ын сонгуульд хамт ажиллаж байсны хувьд хэлэхэд бичих авъяатай гэр бүл байна гэж ойлголоо.Ренчин гуайн замын тэмдэглэлийг уншаад үзсэн байлгүй Япон хоолыг юугаар хийсэн нь бүгд мэдэгддэг байхад хятад хоол юугаар хийснийг хэн ч мэддэггүй гэж маш гярхай бичсэн байдаг. Та 2 шашнаар дагнаж байгаа бол нөгөөдүүлийг нь энэ шигээ бичвэл дажгүй болно шүү. Их хурал мурал гэж солиоролгүй хэдэн бор юм босгоод, хандив гуйгаад, хулгайгаар ч болох нь зураг дараад болоод байдаг юм, чадвал бичлэг хийгээд явж болно. Та 2 ингэж өнгөтөө бичсэнээ 4,5 фото оруулсан бол зүгээр байсий, тагжгар тайрдасууд болохоороо оруулаагүй байхал даа. Ам сорри.Чөтгөрийн бага адтай гэж. Зи,Ээбий, Алтанхуяг бүгд л эвгүй гарууд. Хүүхэнд л таалагддаггүй болохоос. Бирд биеээ голохгүй гэж бас хүүхэмсэг гэж байгаа. Зөвөллөө шүү Баатархуягаа. Одоо элдэв хувьсгал дууссан шүү. Даяанч бярман шиг амьдрал зохих юм байна. со ах

    Баатархуяг, Магнай нараа, 2015-09-10 14:50:54, 130.204.41.209Хариу бичих

  124. Чи хуцаа. Монголчууд нэлээд хугацаанд буддын шашинтай байсан нь үнэн учраас энэ 2 сонирхож түвд явсан бн. Бас тэр Кайлас уул муулыг сонирхож явсан гэж бн. Явсан зорилго нь өөр бн. Тэрнээс биш энэ 2 ямар дэлхийн шашнуудыг судалдаг шашин судлаачид биш. Бусад шашны сүм хийдийг судлах шаардлгага байхгүй. Тэр лалын сүмдээ дуртайгаараа чи л очиж мөргө. Монголчууд тэрүүгээр чинь шагайх ч гүй.

    Зочин, 2015-09-10 18:13:32, 202.21.124.133

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  125. Ene neg teneg um uy bicheed baigaa um . Uyanga ene 2 buruu argaar budaagaa olj idej sursan !!!

    Daagii, 2015-09-10 16:47:31, 37.161.73.66Хариу бичих

  126. Таны нэр:

    Тайлбар:

  127. Ene balai

    Зочин, 2015-09-10 17:02:13, 91.103.36.37Хариу бичих

  128. Таны нэр:

    Тайлбар:

  129. Ene balai zorig gegchee avaachee zalhaaj bnaaa tuslaach burhan min

    Зочин, 2015-09-10 17:03:28, 91.103.36.37Хариу бичих

  130. Таны нэр:

    Тайлбар:

  131. Баатархуягийн цуврал нийтлэл их чамбай бүтээл болсон. Гоё жанр сонгож аргагүй л туршлагатай сэтгүүлчийн зангарга гаргалаа. Иймэрхүү маяг жанрын танин мэдэхүй талаасаа хэрэгтэй, тэр мѳрт сонирхолтой сувс биш охь гэмээр нийтлэлийг уншихад хүртэл урамтай, зүгээр л зѳѳлѳн гулгаад л... Сэрээ хийд бол монголын бурхны шашинтай их холбоотой хийд юм билээ. Манайх сайн гэсэн лам нараа ном хаялцуулан шалгаруулж Сэрээ хийдэд шавилуулахаар гавжийн сурган гээд явуулдаг байсан юм билээ. Одоогийн конкурс гэдэг шиг, дотроо их ѳрсѳлдѳѳнтэй бүр заримдаа банди нарын талцсан зодоон болдог байсан тухай түүх бий. Баатархуяг болон sonin.mn-д баярлалаа!

    Цэрэнхүү, 2015-09-10 17:19:37, 178.190.118.242Хариу бичих

  132. Таны нэр:

    Тайлбар:

  133. ЯМАР ТЭНЭГ НЬ ИЙМ КОММЕНТ ТАЙЛБАР БИЧДЭГ БАЙНАА...ЖИНХЭНЭ ГАЛЗУУ ХҮНИЙ ТАЙЛБАР БАЙНА...НИЙТЛЭЛ ДАЖГҮЙ БОЛЖЭЭ...АМЖИЛТ

    монгол, 2015-09-10 17:57:45, 103.229.122.8Хариу бичих

  134. Таны нэр:

    Тайлбар:

  135. зориг нэж өөрийгөө нэрлэсэн новш байнаа.юм л бол ардчилсан хужаа гээлъд л хуцах юм.хужаа хэзээ ч ардчилсан байгаагүй.

    Зочин, 2015-09-10 18:25:07, 150.129.143.216Хариу бичих

  136. Таны нэр:

    Тайлбар:

  137. Монголыг хятадын хөлд гишгүүлж устгах шалтаг гаргах холын зорилгоор Хятад улс үндэстнийг бас ардчиллыг элдвээр, эрүүл хүн төсөөлөх аргагүйгээр хараан зүхэж бүх сайтуудыг хордуулаг ч Зориг хэмээх энэ этгээд хэний угаадас долоогч хорон санаат цөөвөр чоно вэ? Энэ хэнд ашигтай вэ?

    Зочин, 2015-09-10 19:56:08, 112.72.13.78Хариу бичих

  138. Sorigiig soliot gej hungun uzej bolohgui ee Enhbayar say kommunist huvisgal hiihiig ard tumend urialsan Ene Zorig geh nuhur Munh tengerion geste elle gej yum yariad baigaa Huchirhiileld ilt urialsn duudsan Zorigiin komentiig erthen haasan ni deer gej bodoj baina

    Unen, 2015-09-10 22:05:40, 80.123.22.147

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  139. sonin.mn-д сүүлийн үед мундаг чадвартай хүмүүсийн бичсэн агуулга сайтай бичиглэлийн хэлбэрийн хувьд ч дажгүй нийтлэлүүд гардаг болж. Бусдыг шүүмжлэх унагах аргаар бус ѳѳрсдѳѳ яах ч аргагүй ялан дийлж гарч ирэх гэдэг тун олзуурхууштай юм. Монгол хүний нэг муухай зан байдаг даа, ѳѳрѳѳ тодрохын тулд ѳѳрийгѳѳ хурцлахын оронд ѳрсѳлдѳгчѳѳ унагах гэж оролддог, тэгж ч чаддаг. сонин.мн бол ѳѳрѳѳ тодорч чадаж байна Сайтийн хамт олонд баяр хүргэе!

    уншигч, 2015-09-10 22:20:55, 80.123.22.147Хариу бичих

  140. Таны нэр:

    Тайлбар:

  141. Монголын хөрөнгө гадагшаа хий дэмий урсаад байгааг ажигласан То ван XIX зууны дундуур одоогийн Дорнод аймагт томоохон эргэл мөргөлийн газар байгуулжээ. Тэрээр сүсэгтнүүдийг хол явж мөргөл хийж байхаар эндээ ойр тэр зан үйлээ үйлдэж бай хэмээн ихэд ятгажээ. Хэт олон ламтайг ч цөөлөх арга хэмжээ аван лам болохын тулд шалгалт авдаг болсон байна. Харин үүнд нь дургүйцсэн шар хувалзнууд бослого самуун гаргаж байсныг хожим МАХН-ын түүхэнд феодлын эсрэг тэмцсэн ядуу лам нарын бослого гэж тайлбарласан байдаг. Британника тольд Чингисийн үеийхнийг эс тооцвол хожмын Монголоос хоёрхон хүний намтар орсон байдгийн нэг нь эдийн засагч, шинэчлэгч хэмээн Тогтох ванг нэрлэсэн байдаг. Нөгөө нь математикч Мянгат л даа

    Зочин, 2015-09-11 00:47:57, 24.240.116.146Хариу бичих

  142. Таны нэр:

    Тайлбар:

  143. Уламжлалт гэгдэх шарын шашиныг (Уламжлалт гэх нь ч худлаа л даа, Шарын шашин Монголд их хожим буюу дөнгөж XVII зуунд орж ирсэн. Түүнээс өмнө бөө мөргөлт монголчууд заратустрагийн салбар болох манихизм, загалмайн шашны нэг урсгал болох нэсторианизмыг ч шүтдэг, хожим нь марксизмыг сүсэглэдэг байлаа.) дахин сэргэхдээ үндэсний эв нэгдлийг хангана гэж горьдож байсан нь талаар болж, харин ч хоорондоо хэрхэн эвдрэлцэн дайсагнадаг болохыг нүдээр харж биеэр амссан болохоор ёстой жинхэнэ уламжлалт араншин нь хөдлөн ялангуяа лам нарын хүрээнд бүлэглэл, фракц, зиндаанууд болж хуваагдан харилцан толхилцох болов.

    Зочин, 2015-09-11 00:50:42, 24.240.116.146Хариу бичих

  144. Таны нэр:

    Тайлбар:

  145. Уламжлалт гэх нь ч худлаа л даа, Шарын шашин Монголд их хожим буюу дөнгөж XVII зуунд орж ирсэн. Түүнээс өмнө бөө мөргөлт монголчууд заратустрагийн салбар болох манихизм, загалмайн шашны нэг урсгал болох нэсторианизмыг ч шүтдэг, хожим нь марксизмыг сүсэглэдэг байлаа.

    Зочин, 2015-09-11 00:51:15, 24.240.116.146Хариу бичих

  146. Таны нэр:

    Тайлбар:

  147. ...Төвд, Монгол шиг буддизмыг дампууруулдаг бүдүүлэг газар

    Зочин, 2015-09-11 00:52:55, 24.240.116.146Хариу бичих

  148. Таны нэр:

    Тайлбар:

  149. Энэ их алт мөнгө, эрдэний чулууг хаанаас цуглуулсан бэ гэж асуухад “халхын буян” гэж төвдүүд хариулах юм билээ. Лхас дахь Баруун Зууд монголчууд гурван зууны турш хамгийгаа ачин ирж мөргөдөг, даатгуулдаг байжээ.

    Зочин, 2015-09-11 00:54:07, 24.240.116.146Хариу бичих

  150. Таны нэр:

    Тайлбар:

  151. Монголоос Лхас орох мөргөлийн хоёр зам байдгийн нэгнийх нь замд Утай, нөгөөгийнхөд нь Гүмбэн хэмээх буяны өгөлгийг нь дундалдаг хоёр хот бий. Эдгээр нь мөн л “халхын буянаар” боссон.

    Зочин, 2015-09-11 00:55:25, 24.240.116.146Хариу бичих

  152. Таны нэр:

    Тайлбар:

  153. Монголын хөрөнгө гадагшаа хий дэмий урсаад...

    Зочин, 2015-09-11 00:56:24, 24.240.116.146Хариу бичих

  154. Таны нэр:

    Тайлбар:

  155. Ер нь монголчууд Лхас, Утай, Гүмбэн, Бээжин, Дарамсала, Эрээн, Астрахан гээд олон газар хөрөнгө оруулан босгож ирсэн ба одоо ч Улаан-Үд, Эрхүү хот болон Балбыг босгоход асар их хөрөнгө заран байдгийгаа өгч байгаа

    Зочин, 2015-09-11 00:57:46, 24.240.116.146Хариу бичих

  156. Таны нэр:

    Тайлбар:

  157. Харин өөртөө хөрөнгө оруулахыг тэвчдэггүй байсаар ирсэн, одоо ч гаднаас хөрөнгө орж ирнэ гэвэл нэг нүдээр үздэггүй хэвээр.

    Зочин, 2015-09-11 00:58:29, 24.240.116.146Хариу бичих

  158. Таны нэр:

    Тайлбар:

  159. 2 хужаа Хужаа руу яваа юу

    Зочин, 2015-09-11 10:03:40, 202.72.247.149Хариу бичих

  160. Таны нэр:

    Тайлбар:

  161. Baatarhuyag ch gaigui zaluu l daa. Daanch ehner Uynga ni banzal bolohoos.gehdee neg tsohihod bol dajgui huuhen.nuguh ni jaahan sunachihsan bolohoos bish.duugarch hudluh ni bol bas l uzmeer shuu.haana hezee ingej sursan ni sonin.lav l nuhurteiguu ingej hiideggui gej uuruu yrisang ni sanaj bna.tsarai muutai ch bie ni gaigui l dee.ovoo heden bairlalaar tsohij uzej bailaa.tavihdaa ynztai bolno sh dee......

    Bataa, 2015-09-11 11:41:42, 195.19.217.79Хариу бичих

  162. Хүүхээ чи өөрийгөө хүн гэж боддог юм бол дандаа адгуусны тачаалд автаж байдгаа боливол таарна. Бичиж байгаагаас чиньл чамайг танина. Тавхан үгэндээ л танигдана шүү дээ. Чи бол эмэгтэй хүнийг эгцэлж харж ч чаддаггүй боовоо саадаг хөгийн амьтан байна. Галсансүхийн "Сармагчин бид хоёр сааж чадна..." гэж шүлэг байдаг даа. Тэрийг орныхоо толгойд хад.

    Зочин, 2015-10-08 20:05:13, 202.21.112.202

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  163. 9

    Зочин, 2015-09-14 10:42:55, 202.179.20.114Хариу бичих

  164. Таны нэр:

    Тайлбар:

  165. Сайхан бичжээ, цааш нь үргэжлүүлвэл гялайх байна.

    Зочин, 2015-10-19 03:31:07, 99.234.64.62Хариу бичих

  166. Таны нэр:

    Тайлбар:

  167. Хэзээ дараагийнх нь бэлэн болох вэ?

    Зочин, 2015-10-19 03:47:21, 99.234.64.62Хариу бичих

  168. Таны нэр:

    Тайлбар:

Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэл нь Sonin.mn сайтын нийтлэлийн бодлоготой холбоогүй зөвхөн тухайн хүний үзэл бодол тул сайт хариуцлага хүлээхгүй болно. Эрхэм та өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлж, сэтгэгдэл бичихдээ бусдын нэр төр, эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү? Бусдыг гүтгэж, доромжилсон сэтгэгдлийг сайтын модератор устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдлыг 88195646 дугаарын утсаар хүлээн авна.

Таны нэр:

Тайлбар: