А.Баатархуяг

Богд тодорсон уу?

Нийтэлсэн: 2015-08-13 11:34:12

“Хүрээнийхэн” Даншиг хийж улс даяар сортойж байна. Иргэд наадмын сайхан, сүр жавхланг гайхаж, бөхийн цолын эрэмбэ, дарааг анхаарч байна. Даншгийг зөвхөн манай монголчууд найр наадмын хэмжээнд анхаарч байгаагийн зэрэгцээ бусад монголчууд, хөрш улсууд, дэлхийн буддын шашинтнууд ч анхаарч байгаа. Энэ бол байдаг л нэг наадам биш, төсөв мөнгөний ч асуудал биш, хотынхон төртэй зиндаархсан ч асуудал биш, цаанаа гүн углуургатай ажил юм. Даншигийг Халхын анхдугаар Богдыг тодруулсанд зориулж анх хийсэн ба дараа дүрүүдийн Жавзандамба хутагтуудад зориулж бат оршил өргөх нэрээр наадамладаг болсон ба сүүлийн богдуудын үед жил бүр хийдэг уламжлал тогтоод байсан билээ.
 
Гүймэгхэн судлахад “даншиггүй” ганц хутагт нь саяхан таалал болсон IX Богд л байж. Анхны даншгийг анхдугаар Богдын гурван настайд хийж байсан бол энэ удаагийн “дахин сэргэсэн” анхны даншгийг IX Богдыг таалал барьснаас хойш яг гурван жилийн дараа хийж байна. Ингэхэд нэг асуулт гарч ирнэ ээ дээ? X Богд тодорчихсон юм биш биз? Ёстой нөгөө “шашинтай газрын ёс” гэдэг шиг даншигийг Богдтой газар л хийнэ шүү дээ. Түүнээс биш нийслэлийнхэн зүгээр чамирхах гэж хотын наадмыг даншиг гэж нэрлээгүй л байх. Тэр тусмаа даншгийг зохион байгуулахад манай бурхны шашныхан онцгой идэвхтэй оролцлоо.
 
Ер нь бол сүүлийн Богдуудын намтар сүрхий ээдрээтэй. VIII Богд тусгаар тогтнолыг удирдсан оюун санааны удирдагч төдийгүй улсын хаан төрийн тэргүүн болсон. Гэвч төрийн тогтолцооны нэгэн сонирхолтой үзэгдэл тэр зурвас үед бий болсныг судлаачид төдийлөн анзаардаггүй. Хэдийгээр VIII Богд Монголын хаан сууринд суусан боловч угсаа залгамжлуулах эрхгүй байв. Хожмын тогтоосон  хэмжээт эрхээс ч өмнө ийм нэг гайхалтай “хэмжээт эрхтэй” хаан байж. Нэгд Төвд хүн, хоёрт лам хүн атал эхнэртэй, эхнэр нь цагаан ястан бус аягач хүүхэн, дундаас гарсан хүүхэд үгүй. Чухам Богдод яагаад язгууртан хүүхэн буулгаагүй нь нэг сонирхолтой сэдэв мөн биз?
 
Дондогдулам хатныг “Улсын Дарь эх” өргөмжилдөг нь ч чамирхал биш ажээ. Учир нь Төвдийн Соронзонгомбо хааны гурван хатны хоёр нь хятад, балбаас буулгасан хатад агаад тэд бол өдгөө бидний шүтдэг цагаан, ногоон дарь эхүүд юм. Хэдий тэд шашныг дэлгэрүүлэгч дарь эхүүд авч тэдний хүүхдүүд угсаа залгамжилсангүй. Төвдөд “Жоканг” сүм үзэж явахдаа Соронзонгомбо хааны хоёр хатан дарь эх юм бол Төвд хатан нь ямар зиндаатай юм бэ? гэж асуухад “Тэр хүү төрүүлж өгсөн” гэж хариулдаг юм билээ. Ингэхээр Дарь эхээс төрсөн байгаад ч тэр хүүхэд угсаа залгамжлагч “хунтайж” биш гэсэн утга бас байх шиг. Бас л сонирхолтой сэдэв.
 
Дээр нь хутагтыг угсаа залгуулдаггүй харин “тодруулдаг”. Хэрэв Ардын хувьсгал ялаагүй бол Богд хааны дараа хэн хаан болох байв? IX Богдыг тодруулж, нялх хүүхдийг сургаж хүмүүжүүлээд эрийн цээнд хүрсэн хойно нь “хаан” өргөмжлөх байсан уу? Эсвэл Богд тодорсон л бол шууд хаан болох байв уу? Тэр нь Монгол хүн байх уу? Төвд хүн байх уу? Тусгаар Монголын хааныг хуралдайгаар (ноёдын чуулганаар, эсвэл улсын дээд хурлаар) хэлэлцэж өргөмжлөх байсан уу? эсвэл Далай лам зөвшөөрч гэмээ нь сая хаан болох байсан уу? гэх мэт олон ээдрээтэй асуултыг үлдээгээд VIII Богд таалал төгссөн юм. Коммунистууд асуудлыг маш энгийнээр ганцхан далайлтаар шийдсэн нь 1920-иод оны сүүлээр дараагийн дүрийг тодруулахгүй гэж зарласан юм. Ингэснээр төрийн хямрал эвдрэлээс зайлсхийжээ. Тэр үед Банчин Богдын асуудал монголын түүхэнд онцгой олон дурдагддагийн учир нь Жавзандамба хутагтыг тодруулсан байлаа гэхэд Далай лам, Банчин богд зөвшөөрдөгт бий.
 
Гэтэл Далай лам Жавзандамба хутагт хоёр л төр шашны хэргийг давхар барьсан хос ёсны сургаалийг хэрэгжүүлэгч, Банчин Богдын улстөрийн эрх сул, өнөөдөр хоёр банчин лам тодорсон байгаа гэх мэт олон сонирхолтой асуултууд зөвхөн энэ “даншиг” гэдэг үгийн цаана нуугдаж байна. Энэ мэтийг сонирхон бодохын зэрэгцээ тулхтай асуудал дэвшүүлсэн судалгааны материал хайсанд манай “МонЦаМэ” агентлагаас эрхлэн гаргадаг “Монголын мэдээ” Хятад сонины хариуцлагатай нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байгаад эрдмийн мөр хөөсөн хятад судлаач, доктор Д.Базардорж нэгэн өгүүлэл өгснийг уншигч танд хүргэж байна. Дашрамд саяхан түүний “Ар Монгол дахь Дан Шэн Күй буюу Даашинхүү пүүс” хэмээх судалгааны ном тун сонирхолтой бөгөөд Ардын хувьсгалаас өмнөх үеийн монгол орны санхүүгийн талаарх үнэтэй ховор баримтаар дүүрэн болохыг сонирхон судлагчдад хэлье.
 
 
А.Баатархуяг
 
 
 
БОГДЫН ДАРААГИЙН ДҮРИЙГ ТОДРУУЛАХ АСУУДАЛД
 
/Түүхэн нөхцөл ба боломж, сорилт/
Олон улсын харилцааны хүрээлэнгийн ЭШАА., доктор /Ph.D/Д.Базардорж
 
Эхлэл
 
             Сүүлийн жилүүдэд монголын нийгэмд хүлээлт үүсгэсэн асуудлын нэгд дараагийн Богдоор монгол хүн тодрох болсон явдал багтана. Дараагийн буюу Х Богдыг хэрхэн тодруулж, батламжлах нь энгийн нэгэн шашны зүтгэлтний асуудал бус, харин улс орны аюулгүй байдал, үндэсний эрх ашиг, гадаад харилцаа хийгээд олон улсын харилцаанд ч нөлөө тусгалаа үзүүлэх томоохон асуудал болох нь үзтэл илэрхий. Иймээс манай улсын буддын шашныхний хүрээнд л уг хэрэг шийдэгдчих төдий биш, харин төрийн оролцоо зохицуулалтыг гарцаагүй шаардсан нарийн будлиантай, одоогоор гарц шийдэл нь тодорхойгүй байгаа асуудал болно. Энэхүү өгүүллийг бичэгч би бээр шашны аль нэгэн хүрээнд өөрийгөө хамаатуулдаггүй, зөвхөн монгол хүнийхээ хувьд үндэстнийхээ эрх ашгийг тэргүүнд талбин, соёлынхоо үнэт зүйлийг өндөрт өргөж, уг асуудалтай холбогдон гарч ирсэн шийдвэрлэвэл зохих тулгарч буй бодит бэрхшээлийг хэрхэн гэтлэх, хэрхэн зөв зүйтэй гарц шийдэлд хүрэх боломжийн талаар уламжлал шинэчлэлийн углуурга дээр өөрийн байр сууриа дэвшүүлэн гаргав. 
 
 Буддын шашны Монгол Улс дахь нөлөө, байр суурь
 
             Өнөөдөр манай улсад Будда, Христ, Исламын шашнууд, тэдгээрийн урсгал чиглэлүүд болон өөр бусад шашин хийгээд шүтлэг бишрэлийн олон хэлбэрүүд хуулийн зохицуулалтын дор эрх тэгшээр зэрэгцэн оршиж байна. Энэ нь Монгол Улсын Үндсэн хуулинд иргэдийн шашин шүтэх, эс шүтэх эрхийг тунхагласан заалттай холбоотой. Монгол Улс хуулиар баталгаажуулсан албан ёсны төрийн шашингүй. Харин “Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хууль”-даа үндэсний эв нэгдэл, түүх, соёлын уламжлалыг хадгалан үлдээх зорилгоор төрийн зүгээс Буддын шашны зонхилох байр суурийг хүндэтгэн үзнэ хэмээх заалтыг тусгасан байдаг.
 
            Төрөөс хүндэтгэн үзэж байгаа энэхүү шашин Монголын нийгэмд ямархан байр суурийг эзлэж байна вэ?, Монгол Улсын иргэдийн хэдэн хувь нь энэ шашны хүрээнд хамаарч байна вэ? гэдэг нь одоо ч тодорхой хариултгүй, тойм төдий багцаа ойлголттой байсаар. Харин уг асуудалд “Та шашин шүтдэг үү?, шүтдэг бол ямар шашныг шүтдэг” гэх асуултыг багтаасан 2010 оны хүн амын тооллогын дүн чухал сэжим болж байна. Тус тооллого 15-с дээш насны нийт хүн амын 61.4% нь шашин шүтэгчид, 38.6% нь шашинд үл шүтэгчид гэдгийг харуулжээ. Нийт сүсэгтний 86.2% буюу 15-с дээш насны нийт хүн амын 53% Буддын шашинтан, 13.7% буюу мөн наснаас дээш нийт хүн амын 8,4% бусад шашинтан гэсэн үзүүлэлт гарсан байна.
 
            Үүнээс хойш 5 жил өнгөрсөн ч энэ үзүүлэлт хэрхэн өөрчлөгдснийг дахин нэгтгэсэн албан ёсны мэдээлэл болон дорвитой судалгаа үгүй байна. Ямартаа ч дээрх үзүүлэлтээс бид Буддын шашны Монгол Улс дахь шууд нөлөөлөл хүрээ нь насанд хүрэгсдийн 53 хувь буюу хүүхдүүдийг эс тооцон харьцуулахад нийт хүн амын талаас илүү хувийг хамарч байгааг олж харав. Мөн хүүхдүүдийг эс тооцон харьцуулахад хүн амын бараг тал шахам нь шашинд үл итгэгчид ба өөр шашныхан гэдгийг ч олж харав. Гэтэл яагаад Буддын шашин биднийг илэрхийлсээр байдаг юм бол? 
 
            Монголчууд бид цөмөөрөө уламжлалт соёлоо эрхэмлэн хүндэтгэдэг. Бидний зан заншил, ёс суртахуун, ер нь бусдаас ялгарах бүхий л зүйлс, монгол хүн байхын мөн чанарын илэрхийлэл нь Буддын шашинтай түүхэн шалтгаанаар уялдан нөхцөлдсөн онцлогтой. Ийм болохоор Монголын уламжлалт соёл Буддын шашин хоёр нь зүйл зүйлээр сүлэлдэн уусалцсан, өөр хооронд нь салгаж ойлгож үл болох нэгэн зоосны хоёр тал ажээ. Монгол хүн л бол Та шашин шүтдэг эс шүтдэг, шүтдэг байлаа гээд өөр шашны хүрээнд хамаарах ч ялгаагүй Таны амьдралын хэв маяг, дадал заншил тань үндэсний уламжлалт соёлдоо баригдах болохоор монголчууд бид цөмөөрөө Буддын шашинтны хүрээнийхэн болж таарна. Энд харин хүн амын цөөнх болох казах, хотон зэрэг мусальманчууд хамаарахгүй. Жил ирэх бүр уламжлалт соёлоо сэргээх хандлага эрчимжиж байгааг дагалдаад манай улсад Буддын шашны нөлөө хүрээ ч жилээс жилд өргөжин тэлсээр байна. Уламжлалт соёлын сэргэлт маань Буддын шашин цэцэглэхэд зайлшгүй шаардагдах хамгийн чухал шим тэжээлт хөрс ажээ. Иймээс Буддын шашны Монгол дахь нөлөөлөл нь монголчуудын шашин шүтэх эс шүтэх хийгээд аль шашны хүрээлэлд багтахаас үл шалтгаалсан үндэстний шинжтэй өргөн багтаамжтай ойлголт болдог байна.
 
 Буддын шашны хүрээн дэх Богдын байр суурь
 
             Богдын дүр Халх Монголд анхлан тодорсноор тухайн цагийн нийгэмд үгүйлэгдэж байсан нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн оюун санааны удирдагчийг буй болгосон юм. Үе үеийн Халхын Богдууд Чингэс хааны алтан урагтны удмын хэлхээнд багтаж, нийгмийн бүхий л хүрээнд асар их нөлөөтэй байж, өргөн түмний итгэл бишрэл хүндэтгэлийг хүлээсэн оюун санааны удирдагчын байр суурийг атгасан болохоор аль ч талаараа Ар Монголын нэгдүгээр хүн хэмээн тооцогдох болжээ. Ийм болохоор 1911 оны хувьсгалаар Ар Монгол тусгаар тогтноход VIII Богд алтан урагтны хаан суурь залгамжлалыг хүлээн авч, Монгол Улсын их сууринд заларч төр шашныг хослуулан атгаж байлаа.
 
            Түүхэн үйл явцаас харахад Богдын дүрүүд бол эхэндээ зөвхөн Халхын оюун санааны удирдагчид байснаа 1911 онд Халхаар төвлөсөн Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээхэд Монгол Улсын оюун санааны их удирдагч болж, улмаар 2012 онд IX Богд манай улсын Буддын шашны тэргүүний байр сууринд албан ёсоор заларснаас хойш Монгол угсаатны эв нэгдэл, оюун санааны их удирдагчын байр сууринд аажмаар шилжиж байгаа төлөв харагдаж байна. Чухам иймээс л Богдын дараагийн дүр бол даяаршлагдан буй дэлхий ертөнцөд монгол угсаатны оюун санааны нэгдмэл байдал хийгээд угсаатны дархлааг бэхжүүлэхэд туйлын чухал ач холбогдолтой үнэт зүйл байх юм. Товчхондоо бол түүхэн явцад Халхын Богд Монгол угсаатны Богд болон хувирчээ. 
 
            Богд бол түүхэн явцад тодорсон Буддын шашны шарын урсгалын гурван том хувилгааны нэг нь билээ. Нөгөө хоёр нь Далай лам хийгээд Банчин Эрдэнэ юм. Далай лам хийгээд Банчин Эрдэнэ хэмээх нэр нь монголчуудаас өргөсөн нэр болно. Түүхэнд эдгээр гурван том хувилгаанаар төвөд хүн ихэнхдээ тодорч байжээ. Эдүгээ ч эдгээр хувилгаад нь гурвуулаа төвөд хүмүүс бөгөөд ихээхэн адармаатай цаг үеийн нөлөөгөөр гурван өөр улс оронд аж төрж, гурван өөр иргэншилтэй болжээ. Далай лам нь Энэтхэгт аж төрөх бөгөөд Буддын шашны дээд удирдагч, Банчин Эрдэнэ нь БНХАУ-д аж төрөх бөгөөд тус улсын төвөдийн онцлогт Буддын шашны албан ёсны тэргүүлэгч, Богд нь Монгол Улсын иргэн бөгөөд манай улсын Буддын шашны албан ёсны тэргүүлэгч билээ. Буддын шашин нь өмнө өгүүлсэн мэтээр Монгол Улсад үндэсний хэмжээний өргөн багтаамжтай ойлголт болохоор түүний тэргүүний байр суурь нь үндэстний хэмжээнд өндөр байх нь зайлшгүй. Богдын байр суурь эрх мэдэл нь нийт шарын шашны хүрээнд гуравдугаарт эрэмблэгдэх мэт агаад түүний дээд эрэмбэд Далай лам, Банчин Эрдэнэ нар байж, шашны уламжлалынхаа дагуу Богдоор тодорсон дүрийг албан ёсоор батламжлах эрхийг атгагсад юм. Өөрөөр хэлбэл, уламжлал ёсоор бол Богд хэмээх институци нь зайлшгүй Далай лам, Банчин Эрдэнэ нарын оролцоог шаарддаг ажээ. 
 
 Богдын дараагийн дүр тодрохгүй байгаан шалтгаан, нөхцөл 
 
             Хэдийгээр будлиан маргаантай боловч IX Богдоор төвөд өвгөн тодорч, Монгол Улсын иргэн болж, монголын буддын шашинтны тэргүүний сэнтийд заларч, шүүмжлэл маргаан дунд байсаар Монгол улсад 2012 онд таалал төгссөн билээ. Энэхүү IX Богд нь хутагтуудыг тодруулах уламжлалын дагуу түүхэн адармаатай цаг үеийг элээн Далай ламаар эцэслэн батламжлагдсаны дараа бараг хорь орчим жилийн явцыг өнгөрөөн 2012 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын ерөнхийлөгчөөс Монголын Буддын шашинтны тэргүүлэгч гэсэн албан ёсны төрийн соёрхол батламжийг олсон байдаг. Өөрөөр хэлбэл IX Богд бол төр, шашны хоёр дээд субьектээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн цорын ганц хутагт бөгөөд Монгол Улсын Буддын шашны албан ёсны дээд удирдлага болсон юм. 2012 онд Монгол Улсын иргэн, Монгол Улсын Буддын шашны тэргүүлэгч IX Богд “... Миний хойд дүр монгол нутагт монгол хүн болон төрнө” хэмээн айлдаж таалал болсноос хойш хэдийн 3 жил гаруйг өнгөрөөсөн ч түүний хойд дүр тодролгүй байсаар өнөөдрийг хүрчээ. Богдын дараагийн дүр тодрох нь дотоод, гадаад олон хүчин зүйлийн зангилаа уулзварт орших нарийн төвөгтэй асуудал болох нь илэрхий. Юуны өмнө Үндсэн хуулиараа тунхагласан ёсоор бол шашны дотоод асуудал болно. Иймээс манай улсын буддын шашныхны хүрээний нийтлэг ашиг сонирхлын үүднээс Богдын дараагийн дүрээр тодрох зохимжтой хүн гарч ирнэ, уламжлалаа дагавал Далай лам, Банчин Эрдэнэ нарын аль нэг нь Богдын шинэ дүрийг батламжилна. Тийм болохоор Богд нь манай улсын дотоод асуудлаас халин гарч, улс орны гадаад харилцаанд эрсдэл, гацаа үүсгэх өндөр магадлалтай эмзэг асуудал болж таарна. Иймээс л зайлшгүй тодрох дараагийн Богдын асуудлыг хэрхэн зүй зохистойгоор шийдвэрлэх асуудал нь төрийн зохицуулалтын гадна үлдэх аргагүй юм. Манай улс үндсэн хуулиараа төр шашны харилцааг зааглан тунхагласан ч холбогдох бусад эрх зүйн хүрээнд шашны асуудлыг зохицуулах төрийн эрх үүргийг тусгасан байдаг. Иймээс Богдыг тодруулах асуудалд төрийн оролцоо байх нь тун ойлгомжтой. Гагцхүү өнөө хүртэл Х Богд тодорч чадаагүй, түүний сураг ч сонсогдохгүй байгаа нь улс орны дотоод, гадаад олон хүчин зүйлтэй нягт холбогдсон болохоор монголчууддаа ашигтай, хөрш орнууддаа ч харшгүйгээр асуудлыг шийдвэрлэх зохистой хувилбар төрийн хэмжээнд шийдлээ олоогүй байгаа юм болов уу гэсэн сэтгэгдэлийг эрхгүй төрүүлж байна.
 
 Богдын дараагийн дүрийг тодруулах асуудлын хүрээн дэх Монгол Улсын Буддын шашныхны дотоод нөхцөл байдал, бүлэглэл.
 
             Богдын дараагийн дүрийг тодруулахад юуны өмнө Монгол Улсын Буддын шашны дотоод нөхцөл байдал чухал хүчин зүйл болно. Нийгэмд цацагдсан нийтлэл, мэдээллүүдийг ажиглахад улааны урсгалыг үл тооцон Монгол Улсын Буддын шашны удирдлагын хэсэгт хэд хэдэн бүлэглэл байгааг мэдэж болно. Харин бид үзэл бодлын хувьд үндсэн зөрөөтэй дараах гурван бүлэглэл бодитой оршин байна хэмээн үзлээ.
 
Нэгдүгээрт. Доржшүгдэн сахиусны бүлэглэл
 
Хоёрдугаарт. Далай ламын бүлэглэл
 
Гуравдугаарт. Банчин Эрдэнийн бүлэглэл
 
 Доржшүгдэн сахиусны бүлэглэл гэдэг нь Далай ламаас хараат бус байх хүсэлтэй бөгөөд Монголын буддын шашныг монгол шашин болох талаар голлон анхаарч байх мэт, буддын шашин дахь нөлөө байр суурь нь төдий л хангалттай биш. Харин Далай ламын бүлэглэл нь өнөөгийн манай улс дахь буддын шашныхний олонхийг хамарна. Нэр нөлөө нь харьцангүй их, тогтсон уламжлал дээр суурилсан учраас гүн бат ул суурьтай, нийгмийн массад хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Далай ламын бүлэглэлийг дотор нь хэд хэдэн дэд бүлэглэл болгон харах ч боломжтой. Гурав дахь бүлэглэл буюу Банчин Эрдэнийн бүлэглэл нь сүүлийн жилүүдэд манай улсын буддын шашны хөрсөнд мөнгө санхүүгээр дамжуулан үр үндсээ суулгасан, үйл ажиллагаа нь идэвхижиж байна. Гэхдээ энэ удаад бид бүлэглэлүүдийн тухай тодорхой дурдахгүй.
 
Хэдийгээр Монголын Буддын шашныхны удирдлага үзэл бодол байр суурийн талаар дээрх маягаар бүлэглэл болон зөрөлддөг ч энэ нь нийт сүсэгтнүүдийн хувьд үл анзаарагдам далд шинжтэй байна. Нийгэмд үл анзаарагдам далд шинжтэй боловч бодитой зөрөлдөөнт эдгээр бүлэглэлүүдийн өрсөлдөөн нь өнөөгийн байдлаар дараагийн Богдыг тодруулах асуудал дээр төвлөрч байна.
 
IX Богдыг таалал төгсөхөд түүний дараагийн дүрийг тодруулах комисс байгуулагдсан байдаг. Энэ комиссыг манай улсын шашны том зүтгэлтэн тэргүүлдэг бөгөөд бүрэлдэхүүн нь нууцлагдмал. Нийтэд мэдэгдсэнээр Гандантэгчилэн хийдийн нэр нөлөө бүхий зургаан лам байхаас гадна лавтай дээрх бүлэглэлүүдийн төлөөллөөс бүрдсэн бусад сүм хийдийн дээд удирдлагын мяндагтан нар байх нь эргэлзээгүй. Чухам дараагийн Богдыг тодруулах асуудал нь эхлээд энэхүү комисс буюу манай улсын буддын шашныхны удирдлагын байр суурьт байгаа хүмүүсээр дамжин шийдэгдэх учир тэд үзэл бодлын зөрүүгээ зайлшгүй даван туулж, зөвшилцөлд хүрэн Богдыг тодруулах болно. Богдын дүрийг ийнхүү тодруулан гаргалаа ч тэр нь уламжлал ёсоор Далай лам эсхүл Банчин Эрдэнэ нарын аль нэгнээр заавал баталгаажуулагдах ёстой хутагтуудыг тодруулахад хэрэгждэг тогтсон механизмтай тулгарна. Банчин Эрдэнийн монголчууд дахь нэр хүнд унасан өнөөгийн нөхцөл байдалд, хэрэв дараагийн Богд тодорлоо гэхэд түүнийг Далай лам баталгаажуулах магадлал бараг 100 хувь байна. Иймээс нэгэнт тогтсон уламжлалт дэг жаягийн дагуу Богдын дараагийн дүрийг тодруулах явцад Далай ламын оролцоо нөлөө зайлшгүй байх нь тун ч илэрхий. 
 
 Монголын Буддын шашныхүрээн дэх Далай ламын нөлөө, байр суурь
 
 1990 оноос хойш Монгол Улсад хутагтууд олноор тодрох болсон нь тасалдаад удсан түүхэн үзэгдэл шинэ цаг үед дахин сэргэн гарч байгаа асуудал болно. Одоохондоо Монголын бурхны шашныхны хүрээнд лам хуврагын тоо хангалттай ч жинхэнэ буддын шашны мөн чанарын хэмжээнд хүрсэн боловсон хүчин дутагдалтай байгааг нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг. Ийм болохоор буддын шашныхны нийгэм дэх нэр хүнд төдий л сайн биш, өнгө мөнгөтэй холбоотой гажуудал завхардал ихтэй учраас олны итгэлийг татах хүч нь сулавтар мэт, гагцхүү үндэстний соёл уламжлалтай зай завсаргүй холбогдсон болохоор өргөн олны хүрээллийн төвд байсаар байна. Шинжлэх ухаан, техник технолгийн эрин үед Буддын шашны сургааль номлолыг зөв хэлбэрээр нь түгээн дэлгэрүүлэх явдал нь манай улсын буддын шашныхны өмнө тулгамдсан асуудал болоод байгаа нь харагдаж байна. Иймээс боловсон хүчнээ бэлтгэх зузаатгах ажил ид өрнөж байна. Чингэхдээ уламжлалт харилцаатай байсан өнөөгийн БНХАУ-ын нутаг дахь Төвөдийн сүм хийдүүдэд бус, харин Далай ламын суурьшин байгаа Энэтхэгийн шашны байгууллага, сүм хийдүүдэд үнэмлэхүй олон тоогоор шашин соёлын хожмын зүтгэлтнүүд маань бэлтгэгдэж байна.    
 
Бидний олж тоолсноор шинээр тодорсон хутагт, хувилгаадын тоо хорь руу дөхөж байна. Эдгээр хутагтууд Энэтхэгийн Гоман, Сэра зэрэг дацанд суралцаж байсан, суралцаж байгаа бөгөөд цөмөөрөө Далай ламын баталгаажуулснаар монголчуудын дунд хүлээн зөвшөөрөгдсөн, төрөлх нутаг орондоо нэгэнт нэр хүндийг олжээ. Тэгэхлээр ирээдүйн Монголын шашны удирдлагууд Далай ламтаны шууд нөлөөлөл дор хүмүүжиж байгаа юм. Үүнтэй холбогдуулан шинээр тодорсон хутагтуудын талаар зарим мэдээллийг сонирхуулъя.
 
1.       Жалханз хутагтын 9 дүгээр дүр Данзанчойживанчуг. Түүнийг Далай лам батламжилсан.
 
2.       Манзушир хатагтын 7 дугаар дүр Данзанжамъяндорж. Түүнийг Далай лам 2008 онд батламжсан.
 
3.       Зая бандидагийн 15 дугаар дүр Лувсанданзанпүлжинжигмэд. Түүнийг Далай лам 1999 онд батламжилжээ.
 
4.       Ламын гэгээний 8 дугаар дүр Данзанжамбалчойжишинэн. Түүнийг 2009 онд Далай лам батламжилсан.
 
5.       Говийн догшин ноён хутагт Данзанравжаагийн 9 дүгээр дүр Данзанлувсантүдэв. Түүнийг 2013 оны 4 дүгээр сарын 28-нд Далай лам батламжилсан.
 
6.       Егүзэр хутагтын хойд дүр Лувсанцойжин. 2014 онд Далай лам батламжилсан. Эдүгээ Энэтхэгийн Гоман дацанд суралцаж байна.
 
7.       Зава Дамдины хойд дүр Лувсандаржаа. Энэ дүр нь эдүгээ Монгол Улс дахь Доржшүгдэн сахиусны бүлэглэлийн нөлөө бүхий хүн болохоор Далай ламаар баталгаажигдаагүй. Иймээс Далай ламын бүлэглэлийнхэнд хүлээн зөвшөөрөгддөггүй.
 
Дээр бид олонхидоо урд дүрүүд нь монголд асар их нөлөөтэй явсан халхын тамгатай хутагтуудын хойд дүрүүдийг жагсаан бичэв. Бусад хутагт хувилгаадын талаар энэ мэт бичих нь зүйтэй боловч баахан нуршсан хэрэг болохоос зайлсхийж чингэхийг байв. Гэхдээ дурдагдаагүй хутагт хувилгаад нь цөм Далай ламаар баталгаажуулагдсан болохыг онцлон тэмдэглэе. Шинээр тодорсон хутагт хувилгаадын байр суурь нь орон нутгийн шинжтэй, тухайн орон нутагтаа буддын шашны байгууллагуудыг тэргүүлэх албан ёсны эрхтэй төлөөлөгчид болно. Тэд сүсэгтнүүдийн дунд өндөр нэр хүндтэй, тухайн нутаг усныхныхаа шүтээн болон хүндлэгддэг, ийм хандлага ч улам эрчээ авах төлөвтэй байна.
 
Харин эдгээр хутагт хувилгаадын дээд эрэмбэнд Монгол Улсын буддын шашинтны тэргүүн байх бөгөөд тэр нь Богд билээ. Энэхүү Богдын Далай лам эсхүл Банчин Эрдэнийн соёрхолоор батламжлагддаг уламжлал нь эдүгээ ч мөн хадгалагдсаар байна. Тэгэхлээр Далай ламын Монгол Улсын шашны хүрээн дэх нөлөө үнэмлэхүй юм. Үүнийг бид улс төрчийн нүдээр тольдвол Монгол Улсын шашны удирдлагын бүхий л томилгоо Далай ламын батламжаар хэрэгжиж байгааг олж харна. Монгол Улсын жирийн иргэнээс эхлээд төр засгийн түшээд хүртэлх бүхий л төвшинд Далай ламын нэр хүнд асар өндөр. Монголын бурхны шашны удирдлага дахь бүлэглэлүүдийг эс тооцвол Монгол Улсын бүхий л нийгмээс Далай лам руу чиглэсэн ямарваа нэг сөрөг хандлага огтхон ч үгүй байна. 
 
Манай улсад Далай ламын нэр хүнд байр суурь дээр өгүүлсэн мэт тун өндөр бөгөөд бат бэх, нийгмийн зүгээс ямагт эерэг хандлагтай ажээ. Гэтэл Далай лам нь манай улсын гадаад харилцаанд тулгарч байгаа шийдвэрлэвэл зохих том асуудлын нэг байсаар удав. Дотоод эерэг хандлага хийгээд гадаад харилцааны бэрхшээлийг хамтатгасан Далай лам нь Богдын дараагийн дүр тодруулах асуудлаар дамжин улам ярвигтай байдлыг дагуулахаар байна.
 
 Асуудлыг зохицуулах тухайд дэвшүүлэх санал
 
 Өнөөдөр манай улсын Буддын шашны үйл ажиллагааны гол цөм нь “Үндсэн хууль”, “Төр сүм хийдийн харилцааг зохицуулах тухай хууль” зэрэг бусад холбогдох эрх зүйн зохицуулалтын хүрээнд явагдаж байгаа ил хэлбэрээр төрийн оролцоогүй шашны дотоод асуудал билээ. Тийм болохоор Далай ламыг Монголд хэдэнтээ ирэхэд манай улс Хятадын талд уг асуудлыг төрийн оролцоогүйгээр сүсэгтэн олны хүсэл эрмэлзлийн дагуу хэрэгжиж байгаа явдал хэмээн тайлбарласаар байсан юм. Богдын дараагийн дүр тодрохтой зэрэгцэн ирэх Далай ламын оролцоог энэ мэт тайлбараар хаацайлж чадахааргүй шинэ нөхцөл байдал үүсээд байна. Иймээс бидэнд цоо шинэ тайлбар гарц хэрэгтэй.
 
Далай ламтай холбогдох аливаа асуудал нь Хятадын дотоод хэрэг, гадаад харилцаатай нь шууд болон дам утгаар холбогдож байдаг улс төрийн эмзэг будлиантай хэрэг. Буддын шашин бол БНХАУ-ын хуулиар зөвшөөрөөгдсөн шашин юм. Хэдийгээр Далай лам БНХАУ-ын төр засгаас хүлээн зөвшөөрөгддөггүй ч түүний тус улс дахь нөлөө тусгал асар их. Далай лам нь төвөдүүд, монголчууд зэрэг Буддын шашинт угсаатнуудыг засаглах тус улсын бодлогод нөлөөлж болзошгүй, үндэсний аюулгүй байдалтай нь холбогдох хүчин зүйл болдог бөгөөд гадаад харилцаанд нь бэрхшээл дагуулдаг. Монгол Улсад тодорч гарах дараагийн Богдын асуудал нь өмнө өгүүлсэн мэтээр уламжлалаа даган гүйцэтгэгдэвэл зайлшгүй Далай ламын оролцоог шаардана. Энэ нь нэг талаар тусгаар тогтносон Монгол Улсын дотоод хэрэг мэт боловч нөгөө талаар БНХАУ-ын дотоод асуудалтай дам хутгалдах нөлөөтэй зүйл, хоёр улсын харилцаанд ч таагүй орчин үүсгэх өндөр магадлалтай. Манай хоёр улс Иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцаанд хамтран ажиллаж байгаа билээ. 2014 оны 8 дугаар сарын 21-нд төрийн тэргүүн нарын баталгаажуулсан хамтарсан тунхаглалаар хоёр улстай холбогдох аливаа асуудлын ерөнхий хандлагыг зохицуулан чиглүүлсэн байдаг ч өнгөн дээрээ улс орнуудын дотоод хэрэг мэт боловч алсдаа хоёр талын харилцааны эмзэг асуудлыг дагуулж болох бодит эрсдлийг агуулсан шашны асуудлыг огт тусгалгүй үлдээсэн нь хоёр талын найрсаг харилцаагаа хадгалан үлдэх эрмэлзэлтэй холбоотой биз. Манай улс хоёр хөрштэйгээ найрсаг харилцаатай байхыг гадаад харилцааны бодлогынхоо эн тэргүүний зорилт болгодог. Чингэхдээ хоёр хөрштэйгээ харилцаж ирсэн түүхэн уламжлалын өвөрмөц онцлогийг харгалзаж байхыг хуульчлан тогтоосон байдаг.
 
Өргөн хүрээнд хүлээлт үүсгэсэн Богдын дараагийн дүр тодорхойгүй байдлаар өнөөг хүрснийг юу юунаас өмнө Монгол Улсын хөрш орнуудтайгаа ялангуяа БНХАУ-тай харилцах найрсаг харилцаагаа эрхэмлэж байгаагын илрэл хэмээн өнөөдөртөө зөвтгөж болно. Гэвч хэдий болтол ийм байдалтай явах вэ?
Иймд бид уг асуудлыг шийдвэрлэхэд нэмэр болж магад хэмээн сэтгэж өөрсдийн саналыг дараах байдлаар дэвшүүлж байна. Богдын дараагийн дүр тодрох асуудлыг уламжлалт хэлбэрийн бүрэн ноёрхолоос салган, уламжлал шинэчлэлийг хослуулсан шинэ шийдэл арга замаар хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Тэр нь гадны хүчний оролцоогүйгээр (Далай лам, Банчин Эрдэнэ нарыг заана) Богдын дараагийн дүрийг тодруулж, батламжлах хувилбар юм. Чухам ингэж л гэмээ нь бид хөрш орнуудтайгаа харилцах харилцаанд найрсаг харилцааг хадгалж чадахаас гадна дор өгүүлэх монголчуудын хэрэгжүүлж чадаагүй түүхэн хүсэл сонирхол, өнөөгийн ба хэтийн эрх ашигт нийцнэ.
 
Буддын шашин бол монголчуудын онцлогтой зүйл зүйлээр сүлэлцэн уусалцсан манай үндэстний уламжлалт шашин билээ. Чухам иймээс л бидний өвөг дээдэс ХХ зууны эхэн үеэр Далай лам, Банчин Эрдэнэ нарын нөлөө хүрээнээс салгаж буюу монголчуудын шашны удирдлага дахь гадныхны оролцоог бүрмөсөн тасдах үүднээс монгол угсаатнуудын хүсэл сонирхолыг илтгэсэн Умард нутгийн шинэ шашныг буй болгох гэсэн оролдлого санаачлагуудыг гаргасаар байжээ. Тэрхүү шинэ шашныг Жавзундамбын шашин хэмээн нэрийдэж байсныг бид судалгааны холбогдох бүтээл болон архив, номын санд хадгалагдаж байгаа зарим баримт сурвалжуудаас харж болно. Цаг үеийн онцлогоос шалтгаалан Богдоо тойрон хүрээлсэн бие даасан монгол шашин байгуулах гэсэн монголчуудын оролдлого хэрэгжиж чадаагүй билээ. Түүнээс ч өмнө монголчуудын оройн дээд шүтээн, оюун санааны их нэгтгэл болсон Богдын дүрүүд монголчууд бидний хүсэл сонирхлоос гадуур ямагт гадны хүчний нөлөөн дор шийдэгдсээр ирсэн юм. Тэгвэл эцэг өвгөдийн үндэстэн угсаатнаа бодсон тэрхүү хүсэл тэмүүллийг өнөөдөр хэрэгжүүлэх нөхцөл боломж монголчууд бидний гарт байна. Дараагийн Богдоор монгол хүн тодрох нөхцөл зайлшгүй бүрэлдээд байна. Энэ бол монголчууд бидний түүхэн хүсэл байсаар уджээ.
 
Бид Богдыг тодруулах асуудлаар дамжин Далай лам хийгээд харь гадныхны оролцоогүй монголчуудын онцлогтой шашныг жинхэнэ утгаар нь буй болгох хэтийн бодлогийг хэрэгжүүлэх боломж, эс бөгөөс хоёр хөрштэй харилцах харилцаан дахь “шүдний өвчин”-өө цаашид хадгалан үлдээж улмаар үгжрүүлэн урхагжуулах гэсэн түүхэн сонголтын цаг үед хүрээд байна. Ийм сонголтын уулзварт зогсож буй Та бид аль ч талаас нь харсан эхний сонголтыг хэрэгжүүлэх нь манай улсын өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван цагийн хүсэл зорилгод зүйл зүйлээр нийцэх үндэстний ашиг сонирхолд тустай хувилбар болох юм.
 
Хэрвээ энэ удаад л бид Далай лам хийгээд харь гадныхны оролцоог тасдаж чадахгүй бол Богдын дараа дараагийн дүрийг тодруулах асуудалд Далай лам, улмаар монгол дахь нөлөө нь өсөн нэмэгдэх боломжтой Банчин Эрдэнэ нарын оролцоо ямар түвшинд хүрч нөлөөлж болохыг хэлэхэд төвөгтэй юм. Далай ламын дараагийн дүр хэрхэх нь тодорхойгүй, Хятадад ч төрөх магадлалтай. Тийм болохоор Богдын дүрийг тодруулах асуудалд зохистой шинэ шийдэл арга зам гаргаж хэрэгжүүлэхгүй хэвшин тогтсон жаягыг нь хэвээр хадгалах л юм бол бидний уламжлал дээр дөрөөлөн монголчуудын оюун санааны удирдагчийг харь нэгэн улсад баталгаажуулж байх нөхцөл ч хэтдээ буй болохыг үгүйсгэхгүй юм.
 
Тэгвэл асуудал өнөөдрийнхөөс ч яршиг будлиантай байх магадлал өндөр болох бөгөөд үндэсний аюулгүй байдалд шууд нөлөөлөх эрсдлийг дагуулж мэдэх юм. Бид эдийн засаг, худалдааны хувьд өнөөдөр өөр нэгэн улсаас хараат байна.Үүнийг даван туулж болно. Харин оюун санаа, үндэстний үнэт зүйлийнхээ хувьд хараат болж хэрхэвч болохгүй, энэ бол монголчуудын өнө мөнхөд хадгалан үлдэх хөдөлшгүй, нугаршгүй бодлого байх ёстой. 
 
 Төгсгөл
 
 Гадны хүчний нөлөө оролцоогүйгээр Богдын хойд дүрээр монгол хүнийг тодруулан батламжласнаар үндэсний аюулгүй байдлыг бататгасан олон боломжууд гарч ирнэ. Заримаас дурдвал: Нэгдүгээрт, гадаад харилцааны таатай орчин улам баталгаажна. Хоёрдугаарт, өөрийн онцлогтой бие даасан шашин, бусдаас хараат бус шашны тэргүүнтэй байх гэсэн монголчуудын түүхэн хүсэл хангагдана. Гуравдугаарт, монголчууд оюун санааны нэгдмэл үнэт зүйлтэй болж, үндэстний дархлаа батжина. Дөрөвдүгээрт, хилийн чанадад байх монгол угсаатныг оюун санааных нь хувьд татан чангаах бодит хүчин зүйлийг буй болгоно. Тавдугаарт, Богдын дараа дараагийн дүрүүд гадны хүчний оролцоогүйгээр тодрох түүхэн орчин бүрдэнэ. Зургаадугаарт, манай улсын Буддын шашныхны удирдлагын доторх үзэл бодол байр суурийн үндсэн зөрөө арилж, монголчуудынхаа дэмжлэгийг хүлээсэн монгол угсаатны нэгдмэл хүчирхэг соёлын ижилслийг чангатгана. Долоодугаарт, монголчууд оюун санаа итгэл бишрэлийн нэгдмэл үнэт зүйлтэй болсноор Утай, Гүмбум, Итгэлт хамба руу чиглэсэн  урсгалыг зогсоож, хэтдээ дотоод гадаадаас Богд руу чиглэсэн шашин соёлын шинэ урсгалыг буй болгох эдийн засаг, нийгэм соёлын өндөр ач холбогдолтой.
 
Энэ асуудалтай холбогдон дараах эрсдлүүд тулгарч болох юм. Нэгдүгээрт, Богдын дараагийн дүрийг тодруулсны хойно түүнийг батламжлах субъектэд эрх олгохтой холбогдуулан хууль эрх зүйн хүрээнд зарим зохицуулалт, шинэчлэлт хийх шаардлагатай тулгарна. Хоёрдугаарт, уламжлалт хэв маягийн хандлагаас татгалзан Далай ламын оролцоогүй тодорч батламжлагдсан Богдыг дотоод, гадаадаас хүлээн зөвшөөрөхгүй байх зарим хандлага гарч ирнэ. Гэвч энэ нь аяндаа замхрах түр зуурын үзэгдэл юм.
 
Гадны хүчний оролцоог үгүйсгэн Богдынхоо дараагийн дүрийг тодруулж батламжлах энэхүү саналыг шийдэл болговол дээрх мэт өргөн их боломж ба цаг зуурын эрсдэл сорилыг дагуулахаар байна. Улам бүр даяаршлагдаж байгаа дэлхий ертөнцөд уламжлалт соёлоо чадахын чинээгээр өвлөн хөгжүүлж, гадаад улс орнуудтай найрсаг харилцаагаа батжуулах нь манай улсын үндэсний эрх ашгийн амин чухал асуудал байх нь тодорхой. Үүнд буддын шашин, түүний тэргүүний асуудал тун чухал нөлөөтэй байна. Гадны хүчний оролцоогүйгээр Богдынхоо дараагийн дүрийг тодруулж батламжлах асуудлын ач холбогдолыг өчүүхэн хүмүүн ийнхүү өнгөцхөн дурдлаа. Уг асуудалд анхаарал хандуулан гүнзгийрүүлэн судлахад өөр бусад ил далд олон хүчин зүйл байх нь мэдээж бөгөөд тэр бүгдийг мэргэн судлаач уншигчид нөхвөрлөн баяжуулах болов уу.
 
(Бүрэн эхийг ШУА-ын Олон улсын харилцааны хүрээлэнгээс эрхлэн гаргаж байгаа “Pax Mongolica” сэтгүүлийн 2015 оны №1-ээс үзнэ үү. )

50 сэтгэгдэл харуулж байна        

  1. Гоё юм уншлаа, баярлалаа

    Зочин, 2015-08-13 12:02:37, 112.72.13.189Хариу бичих

  2. Далай ламын дараагийн дүр хэрхэх нь тодорхойгүй, Хятадад ч төрөх магадлалтай. ======================================== HUTS CHI ! GEGEERELD HURSEN KHUN ,OORIIN SONGOLTOOR OO TOROL OO OLDOG YUM ...IIMHEN YUM CH MEDEHGUI HEVTEJ AMAND AA AHDSAN YUM YARIAD YAANA ??? ...BURUU "BOSOO OOROOLON "OO ZALAAD ,MONGOLCHUUDYG "BUG CHOTGOR SHIG " BOGDTOI...ALI ESVEL "GAMIN TSERGIIN SUNS"-ND MORGODOG BOLVOL YAANAA??? BURHAN SAXILYG TA MUUSAINUUD YAMAR BAASAAR AA MEDDEG YUM BE ??? AIN ....MONGOLCHUUDYG TAIVAN BAILGAAD OGOOREI PSDAA

    Зочин, 2015-08-13 12:36:10, 37.130.227.133

    ENE BOL MONGOLCHUUDYG SHASHIN SHUTLEGEER N HAGARALDUULJ ,ALALTSUULJ ,DALAI BAGSHIIN NOLOOG ALDAGDUULJ MOHOOH GESEN "ILT BEEJIN HUJAA SANAA"....

    Зочин, 2015-08-13 12:41:01, 37.130.227.133

    Одоо энэ тувд хун тодруулахаа болио! Бид чинь манжийн бодлогоор л чингисээ орхиж богд болоо биз дээ!

    Тэнэг , 2015-08-13 13:12:57, 112.72.13.54

    Зүгээр байхад өдөөд байвал ,эргүүлээд сөдөөд өгнө шүү.Далай багшийг тайван байлгаж үзээрэй ! Танай муу хулхи хужаа "Банчин Богдод" Нацагдорж мэтийнхэн мөргөнө дөө,тийм болохоор монгол зонд тийм ч их аюул нүүрэлдэг нь юу л бол доо .... Далай багш жатагны номоо хэд уншихад та муусайнууд хялаaгаад унана даа,Даанч тэр агуу их нигүүлсэнгүй бодь сэтгэлтэн ,Мэгжид Жанрайсаг Бурханы хойд дүр яршиг гэж болгоох байлгүй...баримжаатай хуцна шүү,хүүхдүүд !

    Зочин, 2015-08-13 13:16:59, 91.109.247.173

    "BOGD GEGEEN" ONDOR GEGEEN ZANABAZAR CHIN CHINGISIIN ALTAN URAGIIN KHUN ...YAJ YAVAHAAR AA TOVD BOLDOG YUM BE ? TERNII HOID DURIIG MANJIIN HAAN MONGOLOOS TODORUULJ BAIHYG HORIGLOSON BAIDAG YUM. TIIM BOLOHOOR MONGOL TUMNEES TODOROH UCHIRTAI . ...TUVD ,MUVD CH GEH SHIG ..TUUKH EE MEDDEGGUI YUM BOL CHIMEEGUI YAVBAL ZUGEER SHUU ZARIM MONGOLCHUUD AA !

    Зочин, 2015-08-13 14:04:53, 91.121.220.173

    Даншиг нэртэйгээр монголчууд Манжид дагаар орсны 360 жилийн ойг Бат-Үүл сүржин гэгчээр тэмдэглэлээ. Манжууд нэг бүрээ үлээхэд нэг гэрээс бүрэн зэвсэгтэй нэг цэрэг гардаг байсныг болиулж нэг дун үлээхэд нэг гэрээс нэг орхимжтой лам гардаг болгоно гэж хэлээд түүндээ хүрч зэвсгийн хүчээр эзэлж чадаагүй Монголыг шарын шашны хүчээр эзлэн авсныг мартаж үл болно. 1656 онд байна уудаа Монголын зарим урвагч ноёдууд Манжид дагаар орсны баяр болгон Манжууд шарын шашныхан хамтран Даншиг наадам зохион байгуулж Занабазарт Бат-оршил хэрэгэм олгож Чингис богд тэргүүтэй алтан ургын богдуудыг үгүйсгэн Анхдугаар богд гэж зарласан. Дараад нь шарын шашныхан Алтан ургын 7000 бөөг нэг шатааж алсан түүх бий. Будда буюу Буханы шашин биш шүү. Ер нь Монголын тусгаар тогтнол аюулгүй байдал хөгжил дэвшилд шарын шашны гүйцэтгэсэн эерэг болон сөрөг нөлөөлөлийг ул суурьтайгаар эргэн харж дүгнэлт өгөх цаг болсон байна.Эс бөгөөс Монгол улсыг маань Шарын шашны Төв болгон өнөөгийн Түвд шиг болгох зорилготой хүмүүс олон болж байх шиг байна. Дашрамд нь хэлэхэд Манж гэдэг бол нөгөө "Тангуд сөнөөгүй шүү гэдгийг өглөө бүр надад сануулж бай" гэдэг улсын удам угсаа. Бат-Үүлийн даншиг наадам монгол төрийн зарлигаар олгосон бөхийн цол хэрэгэмийг үгүйсгээд яг л манжийн бодлого шиг бодлого явуулж байна.

    Зочин, 2015-08-13 18:07:32, 202.179.28.5

    ONDOR GEGEENII MELMII NEESEN ODRIIG TEMDEGLEHEER ,MANJ NANHIAD ,SHINJAAN OIRDUUD CHATSGA N SAVIRCH UHEN EE AXAXAXA...GALDAN BOSHIGT L BAAHAN BOO ,UDGANYG TSAASH N HARUULJ ,TER BUU HEL ULAANY URSGAL NYINGMAAGIIN LAM NARYG "HAR ZUGIIN TARNI TOOLDOG" GEJ HELIIG N GOZOLZUULJ BGAAD ,HAR BAIVAAS OCHIGGUI TOLGOIG N AVDAG BAISAN GEJ BAIDAG ...HUTGUUR ,HULGAICH ,URVAGCH ,BOGS DOLOOGCH SHINJAAN OIRDYN HULGAICHUUD AA ...TA NAR TER ZUUN GAR SHIN SHINJAAN ULSD AA OCHIJ HUTSAACH AXAXAXA!

    Зочин, 2015-08-13 22:36:02, 79.98.109.196

    MANAI ONDOR GEGEENIIG "ULAAN JAMSRAN ,LHAM" SAHIUSNUUD SAXIJ YAVDAG GEVEL MEDUUSHTEI ...BURUU KHUNEER EE OROLDOJ ,BUYAND AA BUZAR HURAAJ ,7 UYE HURTEL EE SAXIUSNY HORLOL BOLUUZAI ...AM AA MEDEJ BURTSGAA ,AIN

    Зочин, 2015-08-13 22:39:15, 79.98.109.196

    ----Зочин, 2015-08-13 18:07:32, 202.179.28.5-----Элийрсэн новш минь чи наад солиотой тэнэг үгээ өөрийнхөө эцэгтээ хэл за, үхсэн балууны чинь манж үхсэний чинь 1656 он ккккк ёстой Мэдрэлтэж өгч байх шив!!!

    Зочин, 202.179.28.5--d, 2015-08-13 23:16:27, 150.129.142.209

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  3. Estoi zov sanal bn daraagiin bogd mongol hun bolj mongol gazar torno gej uridah bogd aildjee tiimees mmongl bogdoo todruulj dalai lam(ondor nastai ooroo dahin hoid dur ni torohgui gej aildsan gesen ch hyataduud dahin huuramch dalai lam todruulah ondor magadlaltai) banchin bogdoos(hyatadiin todruulsan huuramch) batlamjlal avdaggui bolye

    Зочин, 2015-08-13 12:03:45, 211.237.122.142Хариу бичих

  4. Таны нэр:

    Тайлбар:

  5. ZA HUTS CHI ! DALAI LAMYG CHIN MANAI MONGOLCHUUD OORSDOO GARGAJ TAVISAN YUM.ELBEGDORJ-N HENEERHELEES BOLJ ,ODOO BAITLAA DALAI BAGSHAAS AA NUUR BURUULAKH UU ??? ...BALDAN LHAM SAXIUS HILEGNEED TA NARYN NAAD 10-R BOGDYG TODRUULAKH UIL MON BUTEN GEJ SANAA YU ??? TEREND ORVOL "BOGD"-YG MONGOLCHUUD OORSDOO DALDUUR TODRUULJ , NEG HESEGT EE GADUUR "NOMOND SUULGAJ" ,DARAA N DALAI BAGSHAAR TODRUULJ ZALAH HEREGTEI !

    Зочин, 2015-08-13 12:19:51, 89.187.142.208Хариу бичих

  6. Хуц уль гээд л чи ч дээ юу мэдэж юугаа яриад байнаа?юу ч мэддэггуй хун л мэдэмхийрдэг хун доромжилдог!

    Зочин, 2015-08-13 13:15:37, 112.72.13.54

    Зүгээр байхад өдөөд байвал ,эргүүлээд сөдөөд өгнө шүү.Далай багшийг тайван байлгаж үзээрэй ! Танай муу хулхи хужаа "Банчин Богдод" Нацагдорж мэтийнхэн мөргөнө дөө,тийм болохоор монгол зонд тийм ч их аюул нүүрэлдэг нь юу л бол доо .... Далай багш жатагны номоо хэд уншихад та муусайнууд хялаaгаад унана даа,Даанч тэр агуу их нигүүлсэнгүй бодь сэтгэлтэн ,Мэгжид Жанрайсаг Бурханы хойд дүр яршиг гэж болгоох байлгүй...баримжаатай хуцна шүү,хүүхдүүд !

    Зочин, 2015-08-13 13:19:04, 91.109.247.173

    Яг мэдрэл! Галзуу хун!

    Зочин, 2015-08-13 15:17:04, 112.72.13.210

    Даншиг нэртэйгээр монголчууд Манжид дагаар орсны 360 жилийн ойг Бат-Үүл сүржин гэгчээр тэмдэглэлээ. Манжууд нэг бүрээ үлээхэд нэг гэрээс бүрэн зэвсэгтэй нэг цэрэг гардаг байсныг болиулж нэг дун үлээхэд нэг гэрээс нэг орхимжтой лам гардаг болгоно гэж хэлээд түүндээ хүрч зэвсгийн хүчээр эзэлж чадаагүй Монголыг шарын шашны хүчээр эзлэн авсныг мартаж үл болно. 1656 онд байна уудаа Монголын зарим урвагч ноёдууд Манжид дагаар орсны баяр болгон Манжууд шарын шашныхан хамтран Даншиг наадам зохион байгуулж Занабазарт Бат-оршил хэрэгэм олгож Чингис богд тэргүүтэй алтан ургын богдуудыг үгүйсгэн Анхдугаар богд гэж зарласан. Дараад нь шарын шашныхан Алтан ургын 7000 бөөг нэг шатааж алсан түүх бий. Будда буюу Буханы шашин биш шүү. Ер нь Монголын тусгаар тогтнол аюулгүй байдал хөгжил дэвшилд шарын шашны гүйцэтгэсэн эерэг болон сөрөг нөлөөлөлийг ул суурьтайгаар эргэн харж дүгнэлт өгөх цаг болсон байна.Эс бөгөөс Монгол улсыг маань Шарын шашны Төв болгон өнөөгийн Түвд шиг болгох зорилготой хүмүүс олон болж байх шиг байна. Дашрамд нь хэлэхэд Манж гэдэг бол нөгөө "Тангуд сөнөөгүй шүү гэдгийг өглөө бүр надад сануулж бай" гэдэг улсын удам угсаа. Бат-Үүлийн даншиг наадам монгол төрийн зарлигаар олгосон бөхийн цол хэрэгэмийг үгүйсгээд яг л манжийн бодлого шиг бодлого явуулж байна.

    Зочин, 2015-08-13 18:08:01, 202.179.28.5

    Даншиг нэртэйгээр монголчууд Манжид дагаар орсны 360 жилийн ойг Бат-Үүл сүржин гэгчээр тэмдэглэлээ. Манжууд нэг бүрээ үлээхэд нэг гэрээс бүрэн зэвсэгтэй нэг цэрэг гардаг байсныг болиулж нэг дун үлээхэд нэг гэрээс нэг орхимжтой лам гардаг болгоно гэж хэлээд түүндээ хүрч зэвсгийн хүчээр эзэлж чадаагүй Монголыг шарын шашны хүчээр эзлэн авсныг мартаж үл болно. 1656 онд байна уудаа Монголын зарим урвагч ноёдууд Манжид дагаар орсны баяр болгон Манжууд шарын шашныхан хамтран Даншиг наадам зохион байгуулж Занабазарт Бат-оршил хэрэгэм олгож Чингис богд тэргүүтэй алтан ургын богдуудыг үгүйсгэн Анхдугаар богд гэж зарласан. Дараад нь шарын шашныхан Алтан ургын 7000 бөөг нэг шатааж алсан түүх бий. Будда буюу Буханы шашин биш шүү. Ер нь Монголын тусгаар тогтнол аюулгүй байдал хөгжил дэвшилд шарын шашны гүйцэтгэсэн эерэг болон сөрөг нөлөөлөлийг ул суурьтайгаар эргэн харж дүгнэлт өгөх цаг болсон байна.Эс бөгөөс Монгол улсыг маань Шарын шашны Төв болгон өнөөгийн Түвд шиг болгох зорилготой хүмүүс олон болж байх шиг байна. Дашрамд нь хэлэхэд Манж гэдэг бол нөгөө "Тангуд сөнөөгүй шүү гэдгийг өглөө бүр надад сануулж бай" гэдэг улсын удам угсаа. Бат-Үүлийн даншиг наадам монгол төрийн зарлигаар олгосон бөхийн цол хэрэгэмийг үгүйсгээд яг л манжийн бодлого шиг бодлого явуулж байна.

    Зочин, 2015-08-13 18:08:11, 202.179.28.5

    ----Зочин, 2015-08-13 18:07:32, 202.179.28.5-----Элийрсэн новш минь чи наад солиотой тэнэг үгээ өөрийнхөө эцэгтээ хэл за, үхсэн балууны чинь манж үхсэний чинь 1656 он ккккк ёстой Мэдрэлтэж өгч байх шив!!!

    ddd, 2015-08-13 23:16:47, 150.129.142.209

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  7. битгий хуцаад байгаараа, тэмбүүтэй нэг ламаар бид дутаж гэнэ хуцалгүй наад хүүхдүүдээ зөв хүн болгон хүмүүжүүлэхийг бод баатархуягаа

    Зочин, 2015-08-13 12:42:13, 202.179.29.37Хариу бичих

  8. Яг тийм!

    Зочин, 2015-08-13 13:16:17, 112.72.13.54

    Нэгд чиний тархи тэмбүүтэй байна. Хоёрт чи хүнд хүүхдээ хүмүүжүүлэхийг заахаар амьтан биш байна. Гуравт чи буян байвал өөрөө хүмүүж.

    Зочин, 2015-09-14 20:45:22, 202.21.112.202

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  9. Элбэгдорж гуайн олон хүүхдүүдээс тодруулбал амар биз дээ. Авилгалын мөнгөө цайруулахад амар байх.

    Авилгалын мөнгөө цайруулахад амар!, 2015-08-13 12:46:23, 112.72.13.109Хариу бичих

  10. xexe goyo helsen

    Зочин, 2015-08-13 13:20:15, 91.109.247.173

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  11. ODOO CH HUU TURUULHED OROITOOGUI BNA.

    ETSEG EHCHUUDEE YARAHTUN., 2015-08-13 13:31:56, 50.183.28.3Хариу бичих

  12. Таны нэр:

    Тайлбар:

  13. omhii maluud oorsdiigoo zombi bolgoh zamdaa ergeltgui orjee. jalga dov burt neg todorson shar huvalzuud dovchignoj modhon har huvalzuud namaaraa taltsaj mongoliig sorj baigaa shig ard tumniig shulj soron tor barih temtsliig iavuulna.

    unshigch, 2015-08-13 13:47:32, 92.107.75.11Хариу бичих

  14. Богдын дүр тодрох боломжтой газар гэвэл Монгол улс, Өвөрмонгол,Буриад, Халимаг байна. Бас ламын шашинтай Шинжианы монголчуудын дунд ч Богд төрж болно шүү даа.Шилжин төрсөн сүнсийг олоод, мөн гэдгий нь батлах амьд бурхан хэрэгтэй. Гэвч төвд нар аль хэдийнээ тодруулчисан байлгүй дээ.

    богд гэгээн, 2015-08-13 15:04:28, 182.160.35.212

    Тэгээд Монголчууд жаргах юм биз дээ!

    Зочин, 2015-08-13 15:18:39, 112.72.13.210

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  15. Маш сонирхотой бас олон талаас нь бодууштай зүйл байна.Би Далай багшийгаа шүтэж биширдэг ч Монголчууд өөрсдийн оюун санаа бишрэлийн нэгдмэл үнэт зүйлтэй болох ёстой гэдэг дээр санал 100 хувь нэг байна. Сайн үйлс дэлгэрэх болтугай. Миний МОНГОЛ ЭХ ОРОН мандан бадраг.

    уншигч, 2015-08-13 16:08:01, 84.19.71.186Хариу бичих

  16. Таны нэр:

    Тайлбар:

  17. IX XAANIIG ALTAN UNDRAGA DEEREES TODRUULSAN,ODOO BUX ZUIL OORCHLOGDSON.MANAN,MAX NAR GAZRIIN XORSNOOS ARCHIGDSAAN GEED ONGORSON ZAG DEER XELLEE MONGOLCHUUDAA BID DAXIN DELXIIG TOVXNUULJ OUN UXAANAARAA EZELNEE ERIN N EXELCHIXSEN,MONGOLCHUUDIIN ZON ALI XEDIIN SERSEN.......

    hjbjhb, 2015-08-13 16:12:39, 112.72.13.245Хариу бичих

  18. Таны нэр:

    Тайлбар:

  19. Mongol Bogd todorwol sain l yumsan. Getel odooxondoo nuuclaad baigaa ter beltgegdsen mongol Bogd ni Qnoogiin mongolyn boxir uls tord xutgaldsan mafiin bvleglelvvdiin ali negniix ni gar xol biz dee. Ter ni il todrood garaad irexeer nogoodvvl alna geed l dairna daa. Uls toriin temcel ni Shashiny temceleer bayajij bvr alia aldsan yum bolox bish vv? Esxvl bvgd ooriin erxgvi xvleen zowshoorox xvn todrood baigaa yum uu? Tiim xvn baigaa gedegt bi l law itgexgvi...

    Zuraach, 2015-08-13 18:22:04, 86.130.217.100Хариу бичих

  20. Таны нэр:

    Тайлбар:

  21. Бүлэглэлүүд худлаа байна уншигчдыг төөрүүгдүүлж байна монголд далай ламын бүлэглэл байхгүй харин монгол бүлэглэл ба хятад бүлэглэл гэж 2 л байгаа. Хятад бүлэглэл 2 фронт дээр ажиллаж байна. илт хятад Банчинг дагасан Нацандорж хамбынх нөгөө нь нууцаар хятадаас дэмжлэгтэй шүгдэнгийн бүлэглэл. Жинхэнэ монгол гээд байгааг угтаа хятадууд л их гаргаж дэмждэг юм далай ламын нөлөөллийг буруулах зорилгоор. Монголчууд өөрсдөө далай ламгүйгээр тодруулна гэдгээс болгоомжлох хэрэгтэй угтаа хятадын аманд л орно гэсэн үг

    Arzgrarbarzgar, 2015-08-13 18:25:53, 133.5.11.10Хариу бичих

  22. Таны нэр:

    Тайлбар:

  23. ih sain zuil bichsen bn.bayar hurgei

    zochin, 2015-08-13 19:20:51, 202.179.29.203Хариу бичих

  24. Таны нэр:

    Тайлбар:

  25. sain bichsen bn, bayar hurgei.

    Зочин, 2015-08-13 19:21:21, 202.179.29.203Хариу бичих

  26. Таны нэр:

    Тайлбар:

  27. Шашин бурхан ярилцаж байж хуц уль гахай нохой гэцгээгээд л. Бид ний монголчууд ч хэн ч биш ,мулгуу ,ууртай ,уцаартай бие биенээ алж шудах, муулж гутаахаа л бодсон амьтас болж дээ. Бид их муу муухайн уурхай болох нуу даа.

    Зочин, 2015-08-13 19:52:20, 150.129.141.119Хариу бичих

  28. Улмаар гэгээрч мунхаг хийгээд зовлонгийн шалтгаанаас ангижрах болтугай. Ум ма ни бодь мэ хум...

    Зочин, 2016-05-24 14:20:08, 202.21.112.202

    Таны нэр:

    Тайлбар:

  29. Яахав яахав гэхээр Төвдүүд даварч байгаа шүү Төвд хүн сансарт ниссэн гэнэ Тэр хэн билээ асуутал Гүррагчаа гэхийн Ардчилал ялсаны дараа Далай лам Монголд айлчлахад Ганданд мөргөж хүндэтгэж байлаа Нээлттэй нийгэмд Төвдийн талаар олон мэдээ уншиж сонсоход Төвдүүд өөрсдөө ариунхан биш лам дээлтэй муур багш шиг бүдүүлэг байж Олон Төвдүүд Хятадын цэргүүдэд газарчилж сум хоолыг сарлагаар зөөж машин зам барьж эх орноо эзлүүлэхэд дайсанд тусалсан байх юм Ватикан уугуул ард түмний хэлмэгдүүлсэн мөн эмэгтэйчүүдээ хавчиж гадуурхсанд уучлал гуйж байхад Далай лам Монголын ард түмнээс уучлал гуйх ёстой түүхэн олон баримт байна Галданбошигт Занабазарын хооронд яс хаясан дайн Олон мянган Монгол эмэгтэйчүүд төрсөний дараахь савын бузарыг ариутгаж үргүй болгосон Төвдийн харгис заншил Төвдөд сурч байсан чадалтай боловсролтой олон лам нарыг хорлосон түүх 1932 оны бослогыг далд турхирсан БанчинЭрдэнийн тагнуулын ажилалгаа гээд нүгэл дуусахгүй байна лээ Одоо үед Монгол эрэгтэй жаалуудыг энд тэнд хувилгаанаар өргөмжилж Төвдийн лоббийг Монголд байгуулах гэж оролдож байна Монгол сүсэгтэнүүд Төвд улсаа сүйрүүлж Хятадад алдсан өөрсдийгөө зөв авч явж чадахгүй Төвдийн лам нараас зөв амьдрах сургааль сонсох нь тэнэг шүү Төвдүүд муугаа мэдэхгүй байж Монгол гэхгүй Халимаг Тува Буриад Халх өвөр Монгол хувааж жижиглэж харилцанаа соёлгүй амьтад

    Зочин, 2015-08-13 19:57:55, 103.229.122.166Хариу бичих

  30. Таны нэр:

    Тайлбар:

  31. Boon hutagt l gene.naaduul chin mongoliin toloo yu hiisen yum.tenegtej ogoh yumaa

    Зочин, 2015-08-13 23:40:13, 125.180.11.203Хариу бичих

  32. Таны нэр:

    Тайлбар:

  33. БНХАУ бол том ч гүрэн юм,хятад үндэстэн мандаж байхдаа ч, доройтон дарлагдаж байхдаа ч төр ёсны үзэл санаагаа бат чанад баримталж чаддаг аугаа гэсэн тодотгол яг таарсан аварга үндэстэн юм.Дарлагдаж байхдаа л дарлагчаа уусгаад ул мөргүй болгож чаддаг өөр ийм үндэстэн хаана байна.Биширмээр.Тэд харин яагаад ч юм монголчууд хэмээх энэ, Тогоруул хааны хэлснээр "цөөхөн, муу" үндэстнийг алга болгож дөнгөөгүй нь цаанаа учиртай,Тэнгэрийн таалалтай хэрэг биз ээ.Уг нь алга урвуулах төдийд л хиймээр юм. Мандан бадарсан Их Монгол улсын үед ч,доройтон сульдсан бага хаадын үед ч, бүүр сөнөн мөхөхтөө тулсан одоо үед ч Күнзийн сургаалыг бус харин Буддын номлолыг оюун санааныхаа хэрэгцээ болгож ирсэнд их учир байх бололтой.Харин яг одоо байдал нэн эгзэгтэй болчихоод байгааг дээрх судлаач анхаарч чухал санаа хөнджээ.Бид хэрвээ оюун санааны хувьд өвгөдийнхөө уламжлалыг хадгална гэвэл Далай ламаар баталгаажуулсан Богдтой байх ёстой. Тэгвэл БНХАУ-н Далай ламыг ганцаардуулах гэсэн том бодлогод нийцэхгүй нь үнэн юм.Хэрвээ бид энэ бодлогод нийцүүлж Богдоо тодруулвал Богд маань ёс төдий дүр эсгэсэн Богд болох аюул байна.Бээжингийн тодруулсан Банчин Эрдэнэ шиг л ёс төдий хүн болно.Одоо нэг талаас уугуул орон зайгаа алдаж дэлхийгээр нэг тэнэж яваа Христэд итгэгчдийн үхэхдээ үхэр буугаа тавих дайралтанд ямх ямхаар идүүлж,нөгөө талаас хамгийн аюултай дайсан болох дамбажав,нацагдорж,санждорж нараар толгойлуулсан Бээжингийн төлөөний хамба нарын дотроос нь хагалан бутаргах бодлогод хүчээ сулруулсан Буддын шашин маань монголчуудын оюун санааны туг болж чадахгүйд хүрвэл үүссэн орон зайд юу орж ирж, энэ үндэстэн ёстой л "цөөхөн,муу" болох замдаа шуудрахыг таашгүй юм.Мөнгө хүчирхэг арга хэрэгсэл учраас дээрх хамба нар урд зүгийн "бэлгийн" их хөрөнгөөр Гандантэгчинлэнгийн уламжлалаа барьсан байр суурийг ганхуулах аюул байгааг харгалзмаар.Гэвч хамгийн аюултай зүйл бол 1990 оноос хойш тархины тураалд орж үнэт зүйлийн чиг баримжаагаа гээсэн олгой тархитай хүн амын хүчин зүйл байна.Манай Энэтхэгт боловсрол олж байгаа эрдэмтэй залуу лам нар тэндээ оройгүй эрдэмд шамдахаас гадна энд тэднийг үндэстнийхээ оюун санааны үнэт зүйлийг хадгалж, хамгаалж, аварч гарах өөр чухал үүрэг хүлээж байгааг орхигдуулж боломгүй байна.Хүн амын олонх болоод байгаа орлого багатай,боловсролгүй хэсгийг хямд хоол,комиссын хувцсаар маш амжилттай элсүүлж байгаа Христийнхний нөлөөнөөс гаргаж, Буддын номлолыг мухар сүсгийн хүрэээнд ойлгож буй бүдүүлэг шатнаас утга учрыг нь ухаарч ойлгосон гэгээрсэн дээд шатанд дэвшүүлэх маш чухал ажил явц муутай байна.Монголчууд уламжлалт шашин соёлоосоо хөндийрвөл хэнд ашигтай нь ойлгомжтой шүү дээ.Эзэнтэй нохой, золбин нохой хоёрын аль нь зочин руу чанга дуугаар хуцаж боргоох нь угаас ойлгомжтой.Золбирчихгүй л юмсан.

    зочин, 2015-08-14 00:19:39, 103.229.123.249Хариу бичих

  34. Таны нэр:

    Тайлбар:

  35. Bogdiig oorsdoo todoruulah ni zov , teglee geed Mongolchuud tyyniig oroin deed ochir gegeen geed huigaaraa dagah ni yu l bol , tsag tor oorchlogdson shashind muharaar itgeh ni bagassan bolovuu gej naidaj baina harin Dalai lamiig herhevch Mongold todoruulj bolohgyi tovdyyd yhehdee yher buugaa tavih geed baina

    Auggdoug, 2015-08-14 02:25:55, 50.205.4.66Хариу бичих

  36. Таны нэр:

    Тайлбар:

  37. Dorjshugden demjih hund yah argagui hereftei ug.

    bataa, 2015-08-14 05:42:43, 2.97.119.255Хариу бичих

  38. Таны нэр:

    Тайлбар:

  39. "Тус тооллого 15-с дээш насны нийт хүн амын 61.4% нь шашин шүтэгчид, 38.6% нь шашинд үл шүтэгчид гэдгийг харуулжээ. Нийт сүсэгтний 86.2% буюу 15-с дээш насны нийт хүн амын 53% Буддын шашинтан, 13.7% буюу мөн наснаас дээш нийт хүн амын 8,4% бусад шашинтан гэсэн үзүүлэлт гарсан байна." Энд дурьдсан элдэв тоонууд vнэмшилгvй л дээ?! Тэгээд ч бичээч хэн бэ гэдгээс хамаарч тоог нааш чааш нэмэх хасах бол энvvхэнд бизээ! Монголд шашингvйчvvд нь олонх, "...евее эмээгийн маань шашин, ...уламжлалт шашин..." гэсэн шалтгаанаар дагагсад нь шашитнуудын олонх гэдгийг хэн ч хэлчих байх аа.

    Зочин, 2015-08-14 07:56:32, 66.188.226.13Хариу бичих

  40. Таны нэр:

    Тайлбар:

  41. Тиймээс "...уламжлалт" xэмээх шашинтнууд нь vcpээд л xvн амын 15-30 хувийг эзэлдэг байж болох, нехдvvд санаатайгаар тоог нь нэмчихдэг гэж л хардаг юм.

    Зочин, 2015-08-14 08:06:20, 66.188.226.13Хариу бичих

  42. Таны нэр:

    Тайлбар:

  43. "Монголчууд бид цөмөөрөө уламжлалт соёлоо эрхэмлэн хүндэтгэдэг. Бидний зан заншил, ёс суртахуун, ер нь бусдаас ялгарах бүхий л зүйлс, монгол хүн байхын мөн чанарын илэрхийлэл нь Буддын шашинтай түүхэн шалтгаанаар уялдан нөхцөлдсөн онцлогтой. Ийм болохоор Монголын уламжлалт соёл Буддын шашин хоёр нь зүйл зүйлээр сүлэлдэн уусалцсан, өөр хооронд нь салгаж ойлгож үл болох нэгэн зоосны хоёр тал ажээ. Монгол хүн л бол Та шашин шүтдэг эс шүтдэг, шүтдэг байлаа гээд өөр шашны хүрээнд хамаарах ч ялгаагүй Таны амьдралын хэв маяг, дадал заншил тань үндэсний уламжлалт соёлдоо баригдах болохоор монголчууд бид цөмөөрөө Буддын шашинтны хүрээнийхэн болж таарна" гэжээ! Мань хэд энэ дvгнэлттэй санаа оноо огт нийлэхгvй юм байнаа. Бид шашингvйчvvдийн телеелегчид, шашны зан vйлтэй ил далдаар сvлбэлдсэн элдэв ёс энээ тэрээгээс ангид байгчид гэх vv дээ. Хэдий тийм ч шашинтнуудын элдэв махинацыг нэлээн гярхай ажиглахыг хичээдэг юм аа.

    Зочин, 2015-08-14 08:18:04, 66.188.226.13Хариу бичих

  44. Таны нэр:

    Тайлбар:

  45. Байсаар енеех "эмээ евеегийн шашных" нь нелеегее тэлэх гэсэн еер хоорондых нь зерчил тэмцэл нь "Улсын т/тогтнол, аюулгvй байдалд заналхийх" xvpтлээ ергежсен хэмээжээ!?

    Зочин, 2015-08-14 08:26:08, 66.188.226.13Хариу бичих

  46. Таны нэр:

    Тайлбар:

  47. аан

    Зочин, 2015-09-02 21:02:10, 112.72.13.169Хариу бичих

  48. Таны нэр:

    Тайлбар:

  49. одооний авгай авсан шуналтай лам нарыг ТООХ сүсэнтэн байхгүй ээ МОНГОЛЫН НЭГ том хийдийн хамба дАЛАЙ ламтай уулзангуут нэг бүсгүйг энэ миний охин гэж танилцуулсан гэнэ дараа нь дАЛАЙ ЛАМ тэр хамбаас их ичсэн гэж ярилцага өгсөн гэнэ ТЭР ХАМБА хэн юм бол ха ха ха ха

    Зочин, 2015-11-12 21:54:50, 202.179.10.94Хариу бичих

  50. Таны нэр:

    Тайлбар:

  51. undesnii shashin soyolruugaaa esreg dairsan hun bur uheg

    ha, 2015-11-14 01:24:42, 103.26.195.92Хариу бичих

  52. Таны нэр:

    Тайлбар:

  53. Уг нь буруу бичсэн зүйл харагдахгүй л байх юм өөрийнхөө санааг гаргаж тавьсан л байна. Харааж загнасан яасан сүрхий хүмүүс вэ. Энэ хүмүүс юунд хорлогдсон юм бол доо.хөөрхий

    Гайхал, 2015-11-29 19:46:51, 202.9.40.129Хариу бичих

  54. Таны нэр:

    Тайлбар:

  55. буддын шашинд шинэчлэл хэрэгтэй.ядаж л уншлагаа монгол хэлээр явуулж суръя.төвдөөр уншдаг номтой шашныг ямар монгол шашин гэх юм бэ.зүгээр л мухар сүсэг төдий юм.одоо хүмүүс юм мэддэг болж боловсорсон тул жинхэнэ агуу зүйлийг нь ойлгож амьдралдаа хэрэглэж чаддаг болох ёстой санагдана.

    Зочин, 2016-03-16 23:47:16, 103.10.22.27Хариу бичих

  56. Таны нэр:

    Тайлбар:

  57. Yr ni Sain zuil muu muuhai haragddag bolson tsag yum uu daa. Bidend buddiin shashin heregtei yu gevel heregtei bailgui yahav. Harin shashinii zutgeltnuud shashinaa edugeechileh hereg bnaa. Ulamjlal shinetgel 2iig tung ni taaruulan barih heregtei bolov uu. Turiin zohitsuulalt odoogoor bas l hangaltgui bdag bolohoor shashnii udirdlaguud buh sum huidiig udirdan chigluulj chadahgui bna. Hen durtai ni deel umsuj bna. Zoosnii nuheer harj bna. Burhan shashintnii tuvd ni bh yostoi erhiig ni uguud turuus hyanaad yavj boldoggui yum bhda. Bid yumiig mongolchildog l hunuus de. Danshig gedeg bol den shug Bat orshil gesen ug. Utga ni bol zoriulj bui hutagt huvilgaan bagshiigaa urt udaan nasalj iveej bh tuhai yrool urguj bui nom yum. End yamar ch manj hamaagui l de. Huree tsam bol shashinii gun aguulgatai shashinii urlagiin tom buteel. Bid sudlaj baij l burah heregtei. Sudlaad irsenii daraa neg ih yriad bdaggui. Bun medehgui zuilee yrih durtai bdag da.

    Shashin sudlaach, 2016-11-14 13:09:58, 202.126.89.199Хариу бичих

  58. Таны нэр:

    Тайлбар:

Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэл нь Sonin.mn сайтын нийтлэлийн бодлоготой холбоогүй зөвхөн тухайн хүний үзэл бодол тул сайт хариуцлага хүлээхгүй болно. Эрхэм та өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлж, сэтгэгдэл бичихдээ бусдын нэр төр, эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү? Бусдыг гүтгэж, доромжилсон сэтгэгдлийг сайтын модератор устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдлыг 88195646 дугаарын утсаар хүлээн авна.

Таны нэр:

Тайлбар: