Ану хатаны хөрөг
1.
Ану хатан бол нэг талаас эх оронч нөгөө талаас хайр сэтгэлийнхээ төлөө нас барсан эмэгтэй
“Монголчуудын амьдрал” сонины 2009 оны 12-р сарын №36-д зохиолч сэтгүүлч Б.Шүүдэрцэцэг ярилцлага өгөхдөө, хүний хамгийн үнэт зүйл бол сэтгэлгээний эрх чөлөө мөн гэж би боддог. Би өтлөхөөс илүү зөнөхөөс айдаг. Хүн тархиа залуу байлгах хэрэгтэй. Хоёроос дээш хэл мэддэг хүний тархи хөгширдөггүй гэж уншсан юм байна гээд л ийн ярьжээ.
Сур: Таныг түүхэн роман бичиж байгаа гэж сонслоо. Яагаад энэ төрөлд хүч үзэх болов?
Б.Ш. -”Ану хатан” нэртэй нэг роман эхэлж байгаа. Гэхдээ төрөөгүй хүүхдэд төмөр өлгий гэгчээр дуусаагүй зохиолоо яриад байх нь ч хаашаа юм. Монгол үндэсний зан заншил, хэл соёлоо дээдлэх үзэл бодлын хувьд би Б.Ренчин гуайг их хүндэлж явдаг юм. Одоо Токиогийн хэл соёлын сургуульд багшилж байгаа Ж.Бат-Ирээдүй доктор миний монгол хэлний багш. Энэ хүн Чой.Лувсанжав гуайн шавь, Лувсанжав багш Ренчин гуайн шавь. Ингээд бодохоор би Ренчин гуайн талын хүн. Ренчин гуайн “Ану хатан” өгүүллэгийн төгсгөлд “Хэрвээ миний бие гүйцэх юм бол энэ эх оронч монгол эмэгтэйн тухай роман бичнэ” гэсэн байдаг юм. Харамсалтай нь бичиж амжаагүй. Тэгээд би тэр баатарлаг эмэгтэйн тухай нэг роман бичихээр шийдэн эхэлчихээд байна.
Сур: Роман, тэр дундаа түүхэн роман бичнэ гэдэг хэцүү бишүү?
Б.Ш. -Ямар ч зүйл хоёр талтай байдаг шиг панаалтайгаар биччихье гэвэл түүн шиг амархан юм байхгүй. Хэн ч 18-р зуун руу очиж шалгахгүй учраас. Гэхдээ хэн ч эсэн хийж буй зүйлдээ үнэнч байх ёстой. Тэр талаасаа бол үнэхээр хэцүү. Түүнээс гадна энэ дэлхий ертөнц, эрэгтэйчүүдийн бүтээсэн соёл, түүхийг мөн л эрчүүд бичиж үлдээсэн болохоор эмэгтэй хүний талаарх баримт материал түүхэнд бараг байдаггүй юм билээ. Хүмүүсийн хан, цагаан яст язгууртнуудын удам угсааг зөвхөн эцгийн талыг бариад биччихдэг. Ямар сайндаа л Америкийн зохиолч “Монголын их хатадын түүх” гээд Чингис хааны охидын тухай бичиж байх вэ. Тийм учраас Ану хатан гэж Хошуудын Очиртсэцэн хааны охин, Ойрадын Галдан бошгот хааны хатан, одоогийн Улаанбаатар, Туул голын орчим Зуунмод гэдэг газар манжтай хийсэн тулалдаанд амь үрэгдсэн гэх балархай зүйл л түүхэнд үлдсэн байдаг юм байна лээ. Тэр нь бүр Манжийн эх сурвалжид илүү тодорхой байдаг. Энх-Амгалан хааны төв ази дахь хамгийн том дайсан нь Галдан бошигт байсан болохоор түүнийг сөнөөн устгасан гэдгээ одоогийнхоор бол асар том пиартайгаар түүхэндээ тэмдэглэн үлдээсэн. Ану хатан нэг талаасаа эх оронч, нөгөө талаасаа хайр сэтгэлийнхээ төлөө нас барсан эмэгтэй юм шиг байгаа юм. Галдан Бошготыг амьдаар нь манжийн гарт өгөхгүй гэж бүслэлтийг сэтлэх тулалдаанд орсон гэж бичсэн байдаг. Бас Галдан Бошгот өөрөө хатан болгож буулгасан, ах Сэнгэ хааных нь хатан байсныг асрамжлах ёсны дагуу авсан гэж түүхчид маргадаг. Тийм болохоор амаргүй, хэцүү. Гэхдээ хүн хэцүүгийн өмнө шантарч болохгүй.
2.
Ану хатан бол Галдан Бошгот хааны хамтран зүтгэгч. Ингэж судлаач түүхч Д.Энхцэцэг бичсэн байх юм. Түүний “Ану хатан” тэмдэглэлээс сонирхуулбал: Галдан /1644-1697/ Төв Азийн улс төрийн байдал тун эгзэгтэй үед Зүүнгарын улсын хаан ширээнд сууж, засаг төр, эдийн засгийн оновчтой шинэчлэлт хийж, бүх Ойрадыг нэгтгэн захирч Зүүнгарын хаант улсыг хүчирхэгжүүлэн бэхжүүлсэн болой. Тэрбээр улс орныхоо эдийн засгийг өөд нь татахад ихэд анхаарч, мал аж ахуй, газар тариалан, гар урлалыг хөгжүүлэх, сүм хийд олныг байгуулан, шашныг дэлгэрүүлэх бодлого явуулж байв. Харийн түрэмгийллээс хамгаалах зориулалт бүхий цэргийн бэхлэлт, хот тариалангийн суурингууд нь хожмын зарим хотын үндэс болж, соёл шашин, худалдааны төв болж өргөжсөн. Галдан Бошгот Манж дайчин улсын Төв Азид явуулсан түрэмгий бодлогыг эцсээ хүртэл эсэргүүцсэн цогтой тэмцэгч байв. Тэрээр цэргийн үйлдвэрлэлийг өргөтгөн, галт зэвсгийг монголд анх үйлдвэрлэсэн, цэргийн эрдэмд гарамгай шалгарсан цэргийн жанжин төдийгүй Зүүн гарын хаант улсад шашныг дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн шашны том зүтгэлтэн байжээ.
XVII зууны Төв Азийн улстөрийн амьдралд гарсан томоохон үйл явдал нь Зүүнгарын хаант улс байгуулагдсан явдал юм. Зүүн-гарын хаант улс нь тухайн бүс нутгийн улс төрийн харилцаанд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн төдийгүй Манжийн түрэмгийллийг сөрөн зогссоор байлаа.
Ялангуяа Ойрадын Эрдэнэбаатар хунтайжийн хүү Галдан Бошгот хаан Монголын тусгаар тогтнолын төлөө идэвхтэй тэмцэгч нэгэн байлаа. Түүний хамтран тэмцэгч нь Монгол эх орон, газар шорооныхоо төлөөө амь биеэ үл хайрлан явсан түүх домгийн эзэн болсон Ану / **/ байсан юм. 1671 оны орчим Зүүнгарын хаант улсын хаан ширээг залгамжлагч Сэнгэ / ***/ алагдаж, түүний орыг дүү Галдан авч ахын бэлбэсэн хатан Ануг гэргий болгон суужээ. Далай лам түүнд “Бошгот” цол өргөмжилсөн тул Галдан Бошгот хаан хэмээн олноо алдаршсан. Энэ тухай түүх сурвалжид тэмдэглэснээс үзвэл:
Галдан өөрийн эх Юм-Агийн / ***/зөвлөснөөр Ануг гэргий болгосон /6/
Энэ нь тухайн үедээ Ойрадын дотоодод хамгийн нөлөө бүхий хошуудын эзэн хүчирхэг Очирт цэцэн ханы дэмжлэгийг авах нь юу юунаас илүү чухал байсантай холбоотой, ач охин Ануг нь хатнаа болгосон.
Хошууд аймаг энэ үед хуваагдмал байдалтай болж зүүн жигүүрийг захирах болсон дүү Аблайн эсрэг тэмцэлд Ойрадын ханаас тусламж авахыг Очирт сэцэн хан ч ихэд эрмэлзэж байсан тул Ануг Галданд гэргий /3/ болгон өгөх зэрэг хоёр талын улс төрийн шалтгаанууд харилцан нэгдэн нийлжээ. Зарим зохиолд Ану бүр хүүхэд ахуй цагтаа Галдантай ойр дотно байж, Очирт сэцэн ханы өргөөнд өссөн тухай тэмдэглэсэн байдаг./4/ нэгэнт Галдан Төвдөд шавилан суух болсон шашин номын хүн тул гэрлэхгүй тухайн үөийн ёс журмын дагуу Сэнгийн хатан болсон бололтой. Харин хожим Галдан Бошготын хатан болжээ.
Ану хатны тухай эх сурвалжид дурьдахдаа зарим тохиолдолд Очирт цэцэн хааны охин гэж, заримд нь Очирт сэцэн хааны хүү Галдмаа Баатарын охин /***/ , өөрөөр хэлбэл Очирт сэцэн ханы ач охин гэсэн зөрүүтэй / 5/ тэмдэглэсэн байдаг. Хэдий тийм боловч Ану хатны тухай мэдээ тун хомс, тусгайлан тэмдэглэж үлдээсэн зүйл байхгүй, ямар нэг үйл явдалтай холбогдуулан цөөн хэдэн нэр, үйл явдалд дурьдсанаас үзвэл Ану хатны хүү Сэвдэн балжир, охид нь Юнчихай, Бум нар байжээ./6/
Бошгот хааны хатан Ану түүний нэгэн насны хань гол тушиг тулгуур, үнэнч зөвлөгч, эрэлхэг шадар, дайчин нөхөр нь болж байсан.
3.
Ану хатан гэж үнэхээр байсан уу? Түүхэн хүн үү? Аль эсвэл домог уу? Үнэхээр цөөхөн хэдэн мэдээ үлдсэнийг иш татах төдий дурьддаг юм байна. Чорос Бирадамбийн “Ойрадын түүхэн зурвас” номноос эшилбэл: -…Галдангийн довтолгоон халхын долоон хошууг бүрнээр хамраад зогссонгүй Манжид дагаж орсон Өвөр монголын хошуудыг түгшээхэд хүрч хүрээгээ тэлж өргөжиж буйд Манжийн эрх баригчид түгшиж Өөлдүүдийг нэгмөсөн дарж авахаар шийдсэн ажээ. Энх Амгалан хаан гурван замаар хорин түмэн цэрэг хөдөлгөж цэргийнхээ тоог дөчин түм хэмээн дөвийлгөн цуу үгийг нийтэд тарааж сүрдүүлэг хийхийг оролдсон хийгээд хаан өөрөө дунд буюу гол замын хүчээ захиран хөдлөхөөр шийдсэн амуй.
Энэхүү мөчид Галдангийн гол хүч Хэрлэн голыг уруудаж өгсөж байр сэлгэж явсаар Туул голын эхэн урсгал хавьд буудалласан байлаа.
Энх-Амгалан хаан их цэргээ Халхын гүнд оруулахад цаг хугацаа шаардлагатайг харгалзаж хугацаа хожих сүүлчийнхээ мэхийг хэрэглэж өөрийн охидын дотроос гоо төрсөн Түвэ Цэн гэгч гүнжийг сонгон өндөр зэргийн дэв, нэртэй элч хараар Галданд хүргүүлэхээр мордуулжээ. Гүнжийн аюулгүй байдлыг хангах хоёр зуун гавшгай цэргийг дагалдуулан явуулав.
Өнгө мөнгө Хятад Манжийн бусдыг татах үндэсний зэвсгийн нэгэн гэдгээ тэд юуцд мартав гэж. Галданд гоо гүнжийг дагуулж хоёр зуун лан мөнгө, хэлхээтэй зоос, алтан хуяг, магнаг aye булган малгай зэрэг ховор нандин эд элтийг бэлтгэн илгээсэн авай.
…Энэ завсар Манжийн цэргийн их хүч хугацаа хожиж амжсан агаад Баруун замын цэрэг нь Туул голд тулж ирэв. Эл мөчид Галдангийн гол хүч заан Тэрэлжийн Зуун мод хэмээх газар хүрээлэн буудаллан Манжийн их хүчтэй тулалдахаар бэлтгэн байв.
Манжийн цэрэг 1696 оны 7 дугаар сарын 13 (Ш.Нацагдорж -Манжийн эрхшээлд байсан үеийн Халхын хураангуй түүх 54-р нүүр)-ын өдөр довтолгооноо эхэлж өдөржин зууралдан тулалдаад хоёр тал алин ч ялж дийлж чадсангүй.
Харин хоёр талаас адил ихээхэн хохирол амсаж олон мянган хүн хүчээ алдсан ажээ. Манж нар нэгэн Хятад жанжины санаачилгаар хэсэг хүчийг Галдангийн ар хударгаар оруулж ар талын ачаа хөсөг, хүнс тэжээл, хүүхэд эмэгтэйчүүдийг булаан авлаа. Дайсан бэлтгэл хүчээ тулалдаанд оруулахад Ойрадууд арга буюу хэсэг бүлээр ухарч эхлэв. Хүний олон, зэвсгийн хурцаар давуу дайсантай хүч үзсэн тэнцвэргүй эл аймшигт тулалдаанд Галдан хан өөрийн биеэр цэргээ тэргүүлэн орж баатар эрсээ зоригжуулан чухам манж нарыг намнахыг нь намнаж, таллахыг нь таллаж байв хэмээнэ. Хатан Ану ч мөн мориноосоо бууж эр нөхрийнхөө нэгэн адил гар тулалдаанд эрэгчин эмэг чинээ үзэлцэх завсар манжийн галт бууны суманд оногдож үхэтхийн уналаа. Ийнхүү Монголын нэгэн нэрт хатан эрэлхэг эмэгтэй харамсалтайгаар амь насаа алдсаныг нэхэн сэтгэл сэмрэн харамсах юун билээ.
Жич, Ану хатун аваас Галдан ханы итгэмжит хань, хамтран зүтгэгч эрэмгий дайчин эмэгтэй хийгээд Монголын дээд сурвалжит язгууртан нарын удам хойч нь амуй. Тэрбээр Баруун Монголын хошууд аймгийн ноён, Хасарын угсааны Гүш хан Торбайхын ач охин буюу Очирт сэцэн ханы охин (Е.Кычанов Ойрадын Галдан Бошгот ханы тухай өгүүлэх нь 35-р нүүр) хэмээн бичсэн байх авай. Харин дээр дурдсан Өвөр Монголын Намсрай Очирт сэцэний хөвгүүн Галдмаагийн охин хэмээн бичжээ.
4.
“Торгуудын их нүүдэл” бүтээлдээ судлаач Цүрэмийн Мухар өгүүлэхдээ:
-Зарим эх сурвалжид Галдан бошгот цагаан хаант оросоос цэргийн зөвлөх авч, галт зэвсгийн наймаа хийж, Ижил мөрнөөс Хоо Өрлөгийн торгууд нараас тусламж авах оролдлого хийж байсан боловч Манжийн хаан Галданг Оростой харилцаа тогтоох боломжийг бүрэн хааж, түүгээрч барахгүй Хөх нуур, Түвдтэй харилцах замыг тасалж, ар хударгаар нь зүүн гарт Галдангийн ач дүү Цэвээнравданг хаан өргөмжилж Галдангийн эсрэг Ховд, Улаангомд хоёр ч удаа турхирч амжжээ.
Галдан удалгүй шинэ армитай болж Манжийн хааны (1696он) цэрэгтэй Тэрэлж, Зуун модны элсэнд шийдвэрлэх тулаан хийжээ. Ширүүн байлдаанд Галдан дахин ялагдаж, дайны талбарт үрэгдэгсдийн дунд түүний хатан Анударь байлаа. Хятадын түүх бичлэгээр Ану хатан нь дайнч, үзэсгэлэн гуа эмэгтэй байв. Гялалзсан шар өнгөтэй гуулин хуяг өмсөж дайсандаа үхэл авчрах нум сумыг чадамгай харвадаг нэгэн байсан бөгөөд унасан морь нь тэмээ шиг өндөр сурлэг байв. Ану хатаны тугийн дор шилдэг дайчид тулалдаж эцсийн тулалдаанд бүгдээрээ Анутай хамт алагджээ.
5.
Тэрэлжид Ану толгой гэж түүхийн дурсгалт үзэсгэлэнт сайхан уул байдаг юм байна. Энэ толгой дээр Ану хатан шилдэг баатаруудтайгаа цуг байж эцсийн шийдвэрлэх тулаанд орж бүслэлтийг сэтлэн Галдан хааныг бүслэлтээс гаргаж өөрөө хүнд шарх авч мөн амьд мэнд гарсан боловч Орхон гол хавьд юмуу хаа нэгэнтэй нас баржээ. Түүнийг нас барахад эмгэнэн гашуудаж нэн хүндэтгэлтэй оршуулсан гэсэн домог байдаг юм байна.
Энэ түүхэн баатар эмэгтэйн талаар одоо хүртэл олигтай судалгааны бүтээл бичигдээгүй байна.
Оросын зохиолч Анна Ахматова:
Үгүй ээ харь орны тэнгэр доор ч биш
Хар элэгтний далавчны нөмөрт ч биш
Гай зовлон ард түмнийг минь дайрсан тэр л газар
Гарцаагүй би ард олонтойгоо хамт байсан гэж бичиж байсан бол Унгарын зохиолч Петөөфи Шаандор:
Янаг, амраг эрх чөлөө
Яасан ч энэ хоёр хэрэгтэй
Амрагтай болохын төлөө
Амь алдсан ч надад хамаагүй
Эрх чөлөөний төлөө л
Энхрий янагаа ч би хайрлахгүй
гэж бичсэнтэй Галдан хаан, Ану хатны амьдрал ижил мэт санагдана.
Тэрэлжийн Зуун модонд болсон эмгэнэлт тулалдааны тухай бичгийн их хүн Бямбын Ринчен гуай бичихдээ:
Дөрвөн Ойрадын төрийн их сүлд, та бүгдийг Ойрад сайхан нутгийн зах хүртэл ивээн тэтгэх болтугай! Моринд минь бугын баг өмсгөгтүн! гэхэд нь, хөтөч баатар нь Бор өргөөнөөс арван хоёр салаат мөнгөн бугын баг хүлэг моринд нь зүүв. Нэгэн өтгөс мянгатан, Дөрвөн ойрадын харъяа их хар сүлдэнд айраг цэгээ цацаж, Ануд айраг барин өчрүүн:
Ойрад тумний догшин хар сүлд ,
Олон дайсан манжийг сүрдүүлж,
Атаатан дайсантай алалдан
Амь хайргүй тулах та бүгдийг
Сүр их хүчтэн болготугай!
Харьтан дайсантай цавчилдах
Хатан илд тань хурц болтугай!
Ойрад тумнийхээ төлөө тулалдаж
Онгон сахиус болох та бүхэн,
Махбод биеэн гээж байлдавч,
Мандаа онгон сахиус болтугай!
Үй түмэн ойрадын ач тань
Үеийн үед та бүхнийг дурднам!
гээд салах ёс гүцэтгэхэд Галданы сэтгэл тэсгэлгүй хөдөлж, Анугийн баруун хацрыг үнсэн тэврээд, баруун гараа өргөн баатар дагалдагсдыг нь ёслов. Ану арван хоёр салаа эвэрт мөнгөн баг зүүсэн хулэг мориндоо мордоод Галданг өгүүлшгүй хайртай сэтгэл төгөлдөр харцаар ширтэн хараад, цэрэгтээ явах дохио өгсөнд цөм хөдөлж Ойрадын хар сүлдийг нар зөв тойрон гарахад үлдэгсэд нумтай нь нумаа, сэлэмтэй нь сэлмээ, жад барьсан нь жадаа өргөн ёсолж үдэв. Анугийн зуутан баатар, дөрвөн ойрадын аялгууг эгшиглэн үүсгэсэнд, зуун цэрэг нь эрэлхэг зоригт хоолойгоор жавхлан төгс тэр аялгууг түрэн дуулалцаж дайсны зүг байлдахаар их хүрээнээс гаран довтлов.
Дайсны явган цэргийн дундуур гудамж мэт зам гарган дайрч Ану баатар цэрэгтэйгээ хятад бууч цэргийн байранд довтлон орж цавчин тулалдав. Ану сэлэм гялалзуулан цавчиж, европ сурган зааварлагчийн зүг явган цэргийн дундуур дайран орсонд сандрахынхаа ихэд яаран хятад буучийн дааган бууны амыг Анугийн өөдөөс чиглүүлэн харуулж чичирхийлэх гараараа бялтыг дарийн аманд хүргэвээс дааган бууны амнаас гал утаа бурт хийж, ширмэн сум баатар хатны элгэндэх мөнгөн толинд туссанд хадуурт хяргуулсан атар газрын цэцэг мэт ойчин унав. Дайсны цэрэг баярлалдан хашгиралдаж улам ширүүлэн дайравч Ану хатны шилдэг баатар цэрэг нь нэг ч алхам ухралгүй тулалдсаар ойрадын их цэргийн хүрээнд үлдсэн цэрэгт дайсны бүслэлтээс цөмрөн гарах зам нээгдэж, зургаа дахин хүч зэвсэг давуу цэрэгтэй баатарлан тулалдсаар Галдан Бошгот Туулын Зуунмодны сүүлчийн их тулалдаанд төмөр хүрээ мэт бүсэлсэн манж хятад цэргийн хүрээг сэтлэн гарч, өрнө зүг, дөрвөн ойрадын нутгийн зах тэмцэн одсонд зургаан тум гаруй дайсны цэрэг түм хүрэхтэй үгүйтэй ойрад цэргийг ихэд дарав гэж сүр бадруулан бичдэг боловч гагцхүү зуугаад ойрад цэргийг олзолсон нь цөм байлдаанд шарх олж, зэвсэг барин эсэргүүцэж чадахгүй болсон эрс байсан гэж өвгөд өтгөсийн аман домогт хэлэлцдэг түүнийг үзвэл, юутай зориглон тулалдсан нь илэрхий байнам.
mongoliin tuuhend halhiin noedl urvaj sharvaj eh ornoo hudaldaj baisan bolhoos 4 oirod tumnii dundaas halhiin noed shig negch janjid noed manjid dagaar oron urvaj baisan gej bi sonsoogviee domogt ih haan galdanboshigtiin suu aldar uurd duusagdaj baih bolnoo
zuraach Purevsukhiin Baigalmaagiin mail hayagiig olj ugnu uu?
zuraach Purevsukhiin Baigalmaagiin mail hayagiig olj ugnu uu? batbayarbe@yahoo.com
Монгол Манж нийлж хамтран Дай Чин улс байгуулаад Хятадыг эзэгнэдэг бсан юм. тиймээс манжийн дарлал гэдэг огт байхгүй эд ерөө л Улааны ухуулга. 1911 онд монгол манж 2 зам замаа хөөхөөр болж гэрээгээ цуцалсан юм билээ.
Дөрвөн ойрад, торгуудууд угаасаа дайчин түүхтэй ард түмэн. Юутай ч дайсанд хэзээч бууж өгдөггүй, тэр тусмаа дагаар ордоггүй, аргагүйн эрхэнд дийлдэхдээ тулвал хаа хол хүртэл зугатан одож чаддаг. Үүнд Халимаг түмнийг, бас дөрвөдийн домогт баатар Амарсанааг ч дурьдаж болно.
chinguunjaviig khen barj ogsoniig ekhnii khunees asuumaar baina ?
bi anduuraagui bol amarsanaa barj ogchihood suuld ni ooroo bas tuunii araas ikh zovson shuu
Энэ зураг шиг царайлаг сайхан бүсгүй байсан болов уу? Хэрвээ тийм бол амиа хүртэл өгсөнийг нь бодоход Галдан бошигт тун их азтай хүн байжээ. Манай одоогийн хүүхнүүд үү ёстой гонж байлгүй. харийн эрчүүдийн өврийг дулаацуулаад л
юндэн гөөгөөг яагаад хасахгүй байгаа юм?
Одоо хүртэл домог бахархал болон дурсагддаг хүн эрэлхэг зоригтой,гоо үзэсгэлэн төгс,оюун ухаан хурц хүний дээд байсан байж таараа.Б.Ринчин гуайн бичсэнийг уншаад үнэхээр сэтгэл хөдөллөө.
Mongol Manj niilj Chin uls baiguulsan ch geh shig tegej hudlaa shaahgvi shvv hugshuun.
Зохиолч С.Пүрэвийн Манан Будан зохиолд Галдан хааныг сайн муу хоёр Ану буюу сайн нь авааль гэргий Ану хатан муу нь Сэнгэ хааны бэлэвсэн эхнэр Анударь гэж ховч завхуул хатантай байсан тухай бичсэн байдаг. Тэр хүнээс хаанаас эх сурвалж авч бичснийг нь асуух нь зүйтэй.
Бас ойрдын ам дамжсан домог ярианд Галдмаа баатрыг нилээн эрт идэр залуу насандаа эцгийнхээ залуу хатны явуулгаар хаан эцэгийн тушаалаар ордны эмчид хорлогдож нас барсан тухай нь гардаг
Гар алдсан Гаг эмч
Ганцыгаа алдсан Сэцэн хаан
Аяа босошгүй Галдмаа минь (Ойрад ардын дуунаас)….
Тер уед Галдан Чахундорж 2 ев негделтей байсан бол юу геж манжид дарлагдах ве дее харамсалтай !
×èíã¿íæàâûã äàðõàäûí óðâàã÷ íî¸ä ìàíæèä ãàçàð÷ëàí áàðüæ ºã÷, óðèàíõàé÷óóä íóòãààðàà ìàíæòàé íèéëýí õàëõûí óðâàã÷ íî¸äûí íóòãààð Áýýæèí îðóóëæ, ¿ð óäàì, ¿íäýñ ìº÷ðººð íü óñòãóóëñàí áàéäàã.
Ç¿ðõíèé õèëýí ðîìàíûã óíøèöãààÿ !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
Ýíý æèë õîòãîéäûí øàäàð âàí ×èíã¿íæàâûí 300 æèëèéí îé áîëíî.
huushee ter Yamar hun baisan bol gej bichsen hund zoruilav.
chinii ter ovoriig dulaatsuulj baigaa hun chini bas chinii ur huuhdiig chini 9 sar teegeed bas deerees ni noir hoolgui huuhdiig chini osgood chini guzeeg chini duurgeed deerees ni ajilaa hiij baigaa shdee. bas ovor dulaatsuulhad ayvias heregtei shuu. tegej ch emegtei chuudiig doosh ni hiij bolohgui shuu duu mini. chi ooroo ehtei hun shuu duu mini az jargal sain saihan buhniig husei!
Undur gegeen l hadag barij Manjid dagaar orson shtee. Halhuudaa gej hulchgar, shees ni sawirsan yumnuud! Odoo ch gesen har l daa Hyatadiin erliiz hurliizuudtai niileed ulsiig mini unagaj baina shtee. Oirduud ih zorigtoi, uhaantai ard tumen.
hudlaa durvuduud geed l neg ih huurtsgulsun atsnuud bhiin lalaruud mini tiim l sain bsiin bol durvud geed ulsaa bguulaad garah chin yasiin soliorood l durgvi hurgeed bdag suganuudshuu ta nar irgenii unemlehee neg hardaa atsnuud mini teren deer chin yu gej bichsen bna MONGOL ULSIIN IRGEN gej bgaa gedegt itgeltei bna bid halh durvud torguud uzemchin yu bdgiin niileed MONGOL gedeg ulsiig avch yavaa humuus shuu bitgii neg hachin yum yarij balairch bgaach uneheer l halhuud urvaad ta nar temtseed uldsen yum bol terniigee dahij hiij bolohgvi aldaa shuu gedgee haa haanaa oilgood evtei nairtai ene MONGOL gedeg ulsiig avaad yavuul yasiin haaya neg iimerhuu tuuhiin sedevtei niitlel garhaar l durvud halh geed l neg ih yum meddeg yum shig l am bulaatsaldaad shaagichhiin yamar uchirtai yum be neg gazar neg l hileer hureelegdej bj yamar uvur mongolchuud bishdee BUGDEEREE HAMTDAA BJIIJ l NEG ULSAD SAIHAN AMIDARTSGAANASHDEE
Uruvdultei ch yum daa, haa ch baisan oird durvud halh geed taltschih yum, tegsen murtluu heljiigaa setgejiigaa ni yag adil, dundee dun. Halh durvud geltgui gadaad hun harhaaraa mungu goridood unjigaad suuchihdag biz dee, uursduu emsdee gologdchihood bie bieniigee durvud halhaar ni yalgaj bas hereldene. Ingeed suuhaar naad uls oron chini ch gadniihand, ems huuhnuud chini ch gadniihand ochihgui yah ve dee.
сэтгэл сэмрэн харамсах юун билээ ——- гэж андууравуу албаарбичив үү
сэтгэл сэмрэн харамсах юун билээ—– гэж андуурав уу албаар бичив үү
Õîîðîíäîî ýâ ýâäýðñýýð ìîãîé øèã þìíààñ ã¿ðâýëèéí ñ¿¿ë øèã þì ¿ëäëýý äýý.Îäîî õàøðàõã¿é äàõèàä ë ýâ ýâäðýõ ñàíààòàé.Õýíä çóóø áîëîõ ãýñýí óñàí òýíýã¿¿ä âý.ĺìºã óõààíòàé çàðèì íü ýâýý ýðõýìëýå ãýõ þì.Ãýòýë íåòýä îðæ áàéãàà çàðèì ýòãýýä çîðèóä ñàíààòàé ÿñ õàÿñàí þì áè÷èæ áàéíà. Òýð õ¿ì¿¿ñèéí ãàðàë ¿¿ñýë, ÿìàð ñàíààòàé èéì àãóóëãàòàé þì áè÷èæ áàéãàà íü ñîíèðõîëòîé ë þì. Ýöñèéí ýöýñò ìîíãîë÷óóäûí ìºõºõ öàã áîëñîí áîë ÿàæ ÷ ÷àðìàéãààä ýõ îðíîî àâ÷ ¿ëäýæ äèéëýõã¿é áèç äýý.Õýðâýý öàã íü áîëîîã¿é áîë õýí þó ãýýä ÷ ñàíààíäàà õ¿ðýõã¿é ãýäýã íü îéëãîìæòîé.ªâºðìîíãîë÷óóä áîëîí áóðèàäóóä ,áèäíèé ìîíãîë÷óóä äîòðîîñîî ñàéí ÷, ìóó ÷ õàëõóóä ë òóñãààð óëñàà áàéãóóëààä ºäèé çýðýãòýé ÿâàà áîëîõîîð áèä õ¿íäýòãýæ,òîéðîí õ¿ðýýëýõ ¸ñòîé ãýæ ÿðüäàã þì áèëýý. Ýíý ñàíààã îéðäóóä ÷ çºâøººðäºã áàéëã¿é.Õàðèí õýí ãóàé íü îéðäûí íýðèéí ºìíººñ õàëõûã äîðîìæèëñîí àÿñòàé þì áè÷èæ ñóóãàà þì áîë äîî. Õàëõàà òîéðîí íýãäýæ ÷àäâàë ìîíãîë÷óóäàä èðýýä¿é áèé.
ENE MONHOR HAMART MANAI ANU HATAN UU HEHE
Tsedenbal ongoliig 3 udaa orsod dagaar orii gj guisan baidag. Yad dorvod unench zang ni ashiglaj oligtoig ni alaad muu Baliig songoj avch mongol dahi bodloo heregjuulsen baidag.
MONGOLchuudiin mandan buurah tuuheer margaad yaahavde.Bidnii gishigsen muor.
EVTEI BAIHDA HUCHTEI gedeg.bizde.
Tsag tsagiin noyod deedsiin urvalt sharvaltaas buh zuil boldog.Ezen haashaa albat tiishee baisan tsag shuude.90onoos hoish harin ezenguizeregtsen orshih ARDCHILALd huchiig uzej baina.gevch luivarchid ni tolgoid garchih boltoi yum.Zuov zamaaraa yavuul bid bugd erh tegsh saihan amidrah huchirheg baih bolomj ih bainda.
Manjuudiig muulaad yaahavde bidnii adil nuudelchid.Hyatadiig buren ezelsen bish uusaad duussan.11ond unerni baihtai uguiteil baisan gedeg bizde.Odoo bol uschgui boloo biz huoorhiis.Tsahlai dalaid garahdaa buuh gazaraa tovlolgui nisej jiguur tsutsan zagasnii hool boldog gejigaashde.
Durvuduud MONGOL ulsiig zahirch bgaagui.Tus bolson ni yu ch ugui.Harin ar hudragaar nuruu ruu hutga shaaj yavdag.Ih haan Chingiis bgaagui bol durvud baitugai ni udiid bhgui.Ene Galdan ene ter chin Chingis shig ene ulsiin tuluu yu hiij chadaagui
Энэ одоо юу вэ, Монголын түүхийг гуйвуулж зохион бичдэг байсан дөрвөд Цэдэнбалын үе буцаад ирсэн биш биз дээ!!! Санаанаасаа зохиогоод баахан худал зүйл хэлж мянга давтан үнэн болгож үлдээх санааг энэ хазгай хэлтэй харь санаатай дөрвөдүүд хаяхгүй байсаар байна уу!!!!
Галдан хэзээ ч Монголын төлөө байлдаагүй, Галдан шунал ихтэй харгис, ойворгон, холын бодолгүй ном сурч чадаагүй үлий толгойтой хүн байсан!!! Галдан харин цэргийн сайн жанжин байсан гэдгийг хэлж болно!!! Галдан төрсөн ахынхаа хүү хаан болох учиртай байсан ах Сэнгийн хүү Сономравданг хор өгөн алсан. Галдан хадам эцэг, өөрийнх нь амийг 2 удаа аварсан Ану хатных нь аав Очирт Сэцэн хааныг одоо хэрэг нь үгүй болов хэмээн алсан!!! Түүх бол үнэнээрээ байдаг!! Луйварчин дөрвөдүүд худал хэлж мянга давтсан ч үнэн болохгүй!!
Галдан Манж Орос 2-той хуйвалдан Халх руу довтолсон тэгэхдээ Оросуудаас галт зэвсэг авч Монгол руу хамтран дайрах болсон ба, тухайн үед Түшээт хаан Оросуудтай Байгал нуур орчимоор байлдаж байсан юм. Галдан Манжуудтай мөн сэм хуйвалдаж Халхыг эзэлсэн тохиолдолд Манжууд галданг хүлээн зөвшөөрнө гэсэн хэлцээ байсан. Халхын Түшээт ханы хойд хязгаар Байгал нуурт Түшээт хан 6 мяанган цэрэгээ оруулаад байлдаж байхад нь Галдан ар хударгаар нь 30 мянган цэргийн хүчээр довтолж замд тааралдсан Халх хүн бүрийг маш муухай харгисаар алж байсан түүхэн баримт үлдэжээ. Бүр хөгшид хүүхэд лам бүсгүйчүүдийг тамлан алж байсан. Жишээ нь гэхэд УБ баруун тийш холгүй орших Хөгнийн хийдэд Галдан 300 ламыг барьж аваад бүгдийг нь хөгнэж байгаад Толгойг нь цавчин авч овоо босгож байсан гэдэг. Уншигч та бүхэн тэр хийд дээр нь очоод үзээрэй хэлээд өгнө!!
Ингээд 1688 онд болсон тулаанд Түшээт хан хойд хил дээрээ Оросуудад мөн төв нутагтааа болсон тулаанд Галданд ялагдаж (Засагт хан Түшээт хантай байлдан, Галдангийн хамсаатан байсан боловч түүнээс айж зугцан, Сэцэн хан мөн онд нас барж 5 настай хүү захирч байв тэд тулаанд ороогүй) өмнө зүг зугтсан юм.
Ха, ха, урвасан хулгай золбин нохой Галдан Халхыг байтугай 4 ойрдыг ч захирч байгаагүй юм. Галдан нохойн үхлээр үхсэн!!! Харийн дайснуудтай холбоо хамжин Халх руу өнгийсөн тэр муу заяат нохойг магтан дуулах санаатай луйварчин дөрвөдүүдэд ч мөн л тийм хувь заяа ноогдож байж.
Дөрвөд хүн хүн биш дөрвөн шийр мах биш хэмээн үг огт хоосон гараагүй бололтой!! Яагаад энэ дөрвөдүүд Монголын эсэрэг атгаг санаа агуулж байдаг вэ??? Монголчууд бид эдэнд хэзээ ч итгэж болохгүй!! Эд Монголын төлөө юу хийсэн бэ?? Эд арга заль гадныхантай хуйвалдан төрийн эрхэнд гарч Монгол орныг харийнханд худалдах бодлого явуулж ирсэн тохиолдол бий, урвагч нохой Цэдэнбал хэмээх дөрвөд ийм ажиллагаа явуулсан боловч тэнгэр ниргэж мөн л нохойн үхлээр үхсэн!! 4-ойрдын торгууд, хошууд (Өвөр Монголын Хорчин аймгийн нэг хэсэг) гээд аймгууд бий, тэдний хувьд бол өөр юм, тэд Халхуудтай зөрчилдөөнтэй байсан ч тэд, Монголоос урваж төрийг нь худалдах, гадны хулгай нартай хуйвалдан дайрах бодлого явуулж байгаагүй юм. Харин хүн бишээрээ дуудуулсан Дөрвөдүүд бол яг л хумсаа нуусан муур мэт явдаг, гэхдээ тэдэнд дандаа золбин нохойн үхэлийн хувь заяа байдаг!!
Галдан чинь дөрвөд биш өөлд хүн юм бишүү.Галданбошигтын төрсөн газар гээд өөлдүүд л амьдарч байдаг юм билээ дээ.Одоогийн Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд төрсөн гээд л байдаг шүү
za daa zanabazar, galdan 2 2-laa erdem tugs ulsuud baisan buguud, galdan n erh medliin tuluu denduu shunahairch tusheet haniig geneduulen yalsan n n unen yum bilee. yahav oiraduud chin neg tiim ataa ihtei n odoo ued hurtel humuus yarij l baidag sedev shuudee. zaaval busdiig darj avah gesen sanaa n zarimdaa tus, zarimdaa us boldog n galdangiin amidrald bielelee olson yum shigee.harin halh 3 aimag niileed uzsen bol galdan budaa budaa. halhuud heneggui uchiraas zasagt han, setsen han 2 aimag n tusheet handaa huchee uguugui zuvhun tusheet hanii tserguud l oros, oirad 2-toi zereg tulaldsan yum bishuu. halhiin huchiig sulruulah bodlogiig Manjuud galdan , oros 2-toi urdchilan tohirood hujaa argaaraa hiisen nuuts ajillagaa baivaa gej….
Mongolchuudaa halhiin turiig halh hun l barimaar bh yum da,Turuur maani eldev shaldav yastanguud ih l oroldoh yum da!!!!!.
Энэ дээр хэдэн халх ёстой хуцаж өгч байна. Ямар ч түүхээ мэдэхгүй байж багцаагаар л ярьж байна. Галданбошигтыг дөрвөд хүн гэж ярьж байгаа хүний үгийг хүн байтугай нохой тоож сонсох уу. Галданбошигтын эцэг нь Халх, Ойрдын их эвлэрэлийн хурал Дөчин дөрвөн 2-ын чуулганыг санаачилан хуралдуулж Хубилай, Аригбөх 2-с болж үүссэн халх, ойрдын зөрчилийг арилган зохицуулахыг зорьж байсан Хошуудын Эрдэнэбаатар хунтайж, эх нь торгуудын Юм-Агас хатан гэдгээ ядаж мэддэг байж ийм чиглэлийн юм ярих хэрэгтэй. Өөлд гэж байгаа ч буруу. Өөрөөр хэлбэл хошууд эцэг, торгууд эхээс гарсан. Галданбошигтоос эхэлсэн ойрд түмний Манжид дагаар орохгүй монгол үндэстэн бусдад дагаар орж байсан түүхгүй гэсэн нэгэн эшт санаан дээр үндэслэсэн тэмцэл нь нийт монгол туургатан манжид дагаар орох хугацааг 100 орчим жилээр хойшлуулсан гавьяатай.
Ганц Галданг л ярих юм. Амарсанааг хүртэл үе үеийн ойрдын хаад энэ тэмцлийг үргэлжлүүлсэн бөгөөд ялангуяа энэ Галданбошигтын дараа гарсан Галданцэрэнгийн үед Зүүнгарын хаант улсын хүчин чадал эзэлсэн газар нутаг, эд баялаг, гадаад харилцаа болон цэрэг зэвсгийн хүчээрээ урд хожид байгаагүй оргил үедээ хүрч Энх-Амгалан, Эеэр засагч нарын манжын хаадын шээсийг гоожуулж байсан гэдгийг дурдмаар байна. Галданцэрэн бол манж халхын холбоот цэрэгтэй Галданбошигтоос илүү амжилттай тулалдаж маш олон удаа ялалт байгуулсан байтал маш бага дурдагдах юм. Зарим хүмүүс бодохдоо Зуун модонд Галдан ялагдаж Ану хатан нас бараад л ойрдууд ялагдсан, дууссан шахуу ойлгох нь юм. Галдангийн дараа Галданцэрэнгийн үед жинхэнэ хүчирхэг болсийм.
Энэ дээр хэдэн халх ёстой хуцаж өгч байна. Ямар ч түүхээ мэдэхгүй байж багцаагаар л ярьж байна. Галданбошигтыг дөрвөд хүн гэж ярьж байгаа хүний үгийг хүн байтугай нохой тоож сонсох уу. Галданбошигтын эцэг нь Халх, Ойрдын их эвлэрэлийн хурал Дөчин дөрвөн 2-ын чуулганыг санаачилан хуралдуулж Хубилай, Аригбөх 2-с болж үүссэн халх, ойрдын зөрчилийг арилган зохицуулахыг зорьж байсан Хошуудын Эрдэнэбаатар хунтайж, эх нь торгуудын Юм-Агас хатан гэдгээ ядаж мэддэг байж ийм чиглэлийн юм ярих хэрэгтэй. Өөлд гэж байгаа ч буруу. Өөрөөр хэлбэл хошууд эцэг, торгууд эхээс гарсан. Галданбошигтоос эхэлсэн ойрд түмний Манжид дагаар орохгүй монгол үндэстэн бусдад дагаар орж байсан түүхгүй гэсэн нэгэн эшт санаан дээр үндэслэсэн тэмцэл нь нийт монгол туургатан манжид дагаар орох хугацааг 100 орчим жилээр хойшлуулсан гавьяатай.
Ганц Галданг л ярих юм. Амарсанааг хүртэл үе үеийн ойрдын хаад энэ тэмцлийг үргэлжлүүлсэн бөгөөд ялангуяа энэ Галданбошигтын дараа гарсан Галданцэрэнгийн үед Зүүнгарын хаант улсын хүчин чадал эзэлсэн газар нутаг, эд баялаг, гадаад харилцаа болон цэрэг зэвсгийн хүчээрээ урд хожид байгаагүй оргил үедээ хүрч Энх-Амгалан, Эеэр засагч нарын манжын хаадын шээсийг гоожуулж байсан гэдгийг дурдмаар байна. Галданцэрэн бол манж халхын холбоот цэрэгтэй Галданбошигтоос илүү амжилттай тулалдаж маш олон удаа ялалт байгуулсан байтал маш бага дурдагдах юм. Зарим хүмүүс бодохдоо Зуун модонд Галдан ялагдаж Ану хатан нас бараад л ойрдууд ялагдсан, дууссан шахуу ойлгох нь юм. Галдангийн дараа Галданцэрэнгийн үед жинхэнэ хүчирхэг болсийм.
ENE DEED HEDEN HUMUUS OORSDIIGOO YAS UNDESEER HUVAAGAAD L HERELDEH YOMAA.
TA NAR MONGOL HENCH BAI MONGOL BITGII HOORONDOO HUVAAGD GANTSHAN MONGOL GESEN TUURGAN DOR AMIDARCH BAIGAA BOL BOLLOO YOM BISHUU EMTEI AMIDARCH CHADAHGUI BAINA UU ? BUH SONINGIIN NIITLELDEER HERELDEH YOMAA. TEGEED CH YAS UNDESEE MEDDEG HUN BAIHGUI BOLSON SHUUDEE TA NARIIN AVSAN AVGAI CHINI HURTEL OOLD YOMUU DORVOD L BAIGAA TA NAR MEDEHGUI HALH GES SURJIGNEJ BAINA.
Монголын төрд шургалсан хар элэгтэн Дөрвөд өөлдүүд гай тарьна шүү!! гэж хэлдэг нь үнэн дээ!! Түүх хэзээ ч бидэнд үүнийг сануулан. Галдан бошгот Халхуудыг Оросуудтай Байгал нуурт дайтаж байхад нь ар хударгаар нь хуйвалдан дайрсан нь үнэн!! бас Түшээт хан Засагт хан 2-ыг хооронд нь байлдуулсан нь үнэн!! Сэцэн хан тухайн үед нас барж 5 настай хүү захирч байв. Галдан Халхтай байлдаагүй зөвхөн Түшээт хантай байлдсан. Оросуудтай хуйвалдаад Оросоос зэвсгийн тусламж авч хамтаран дайрсаны хүчинд Оросууд Буриадад ялалт байгуулж Буриадыг Түшээт ханаас салгаж авсан. Энэ бүгд асуудал 1688 онд дараалан болсон юм!!
Ойрдын үлдэгдэл гэх Дөрвөдүүд “Худал үгийг Мянга давтвал Үнэн Болно ” хэмээн УРВАГЧ хулгай галданг хий хоосон магтаж ямар ч үнээр хамаагүй нэр төрөө дээшлүүлж Урвагч нэрнээсээ салах гэнэ! “Миний нутгийн газар шорооноос бурхан гуйсан ч бүү өг ” гэсэн Хүннүү их гүрний хаан Модун Шанью хэлсэн үгийг газар нутаггүй золбин нохой галданг хэлсэн болгож зохиожээ!! Түүхийг зохион бичидгүй юмаа золбин дөрвөдүүдээ!! Наад үгийг чинь хэн хэлсэнийг Моноглын Их эрдэмтэн Б. Ренчин гуай үзэглэн цохоод бичиг зохиолдоо маш тодрохой үлдээсэн байгаа!! та нарыг ингэж худал ярьж эрээ цэрээгүй гүтгэх бүрт чинь Монголчууд бид улам үзэн ядах болно!! Дөрвөд хүн хүн биш гэдэг бас ч үнэн үг гэдэг нь та нарын эрээ цэрээгүй ингэж худал ярих, эх орноос минь урван тэрслэх, хүн гүтгэх, түүхийг зохион бичих, хулгайлах, гүжирдэх тэр л бүх Монгол хүнээс гарахгүй авираас чинь улам бүр тодорхой харагддаг байхгүй юу!!!! Тэр торгууд хошуудууд бол хамаагүй, харин хүн биш гэдэг нь бол зөвхөн Увсын дөрвөдүүдийг л хэлсэн шиг байгаа юм!! Ямар ухаантай нь онож хэлээ вэ!!
Mongold jinhene tuuhch alga. Mongoliin tuuhchid sonirhogchdoos dooguur tuvshind baidag shuu dee.
“Сур сур бас дахин сур ” Ю. Цэдэнбал
ха, ха, ха,!!! алив энийг 1000 давтаадах!!
“Хулгайл хулгайл баригдсан ч дахин хулгайл, Халхын түүхээс бол бүр илүү хулгайл ” Галданбошгот
“Шаа шаа бас дахин шаа” Дөрвөд ардын сургаал!!
ха, ха, ха,!!
Mongolchuud gdeg bol halhuudiig heldeg yum a !!!!! Ta nar itgehgui bga bol ertnii uran zohiol, tuuh survaljiig haraarai.Halh,Oirdiin dain bol neg talaas Mongol, Manj,nuguu talaas Zuun gar, Oros ulsuudiin hoorondoh dain bsan.Uursdiiguu Mongol Galdan boshgotiig Mongol hun gj yariad bga nohoduud, tuuhee sain medej yariarai. Zuun gariin uldegdel ta nar bol Mongol helt tureg ugsaat undestenguud,Mongolchuudaas uur. mongolchuudad hezee ch hani bolj yavaagui,mongolchuudiin hagaral butarliin ard dandaa durvuduud bsan.Manjuud bold Mongolchuudtai oiriin turul,ertnii huchirheg aimag bsan,ted tusaldag bsan.Chingis haanii mongolchuud haanaas ireed, haa hurtel yavsaniig, odoo haana amidartsagaaj bgaag delhii medne.Muusain Zuun gariin uldegdeluud suuld halimag guilgachingaar(Dambiijaa) tolgoiluulan salan tusgaarlah gj bgaad Mongoliin juramt tsereg,ardiin namd but tsohiulsan sanagdah yum.
Энэ нөхөр ёстой нэг тэнэгтэж байна аа, чиний IP-ээр чамайг олж чадна шүү дээ. Монголчуудыг төөрөгдүүлсэн, эвдрэлцүүлэх гэсэн наад үгнүүдээ татаж аваарай.
Бага ястнуудыг Монгол биш ч гэх шиг. Монгол үндэстнүүд бид олон ястнаас бүрддэг, агуу түүхтэй үндэстнүүд. Ази, Европын энд тэндгүй л монголчууд амьдарч байна.
Юмаа мэдэж бич. Хотын ойролцоо Хөгнийн хийд гэнэ үү? Хаана байдгийн ч мэдэхгүй. Би халх хүн, гэхдээ халх гэдэг нэр томъёо хожуу Батмөнх даян хааны хөвгүүдийн үед бий болсон. Энэ шиг Манжид эзлэгдэхгүй гэсэн Баруун монголын зохион байгуулалтаар 1650-аад онд захчинууд, Манжийн үед торгон сүрэг хариулагчдаас Дарьгангачууд үүссэн.
Түүхээ хар, Ойрад болон халхууд хамтарсан үедээ л хүчтэй байсан. Чингисийн үе, Эсэн хааны үе, Батмөнх хааны үе …, Иймээс Дөрвөн ойрад төрийн тулгуур Дөрвөн шийр малын тулгуур гэж өвгөд ярих болсон. Гэтэл энэ үгийг Цэдэнбалд дургүй хэсэг хүн гуйвуулж дөрвөд хүн хүн биш гэх болсон (соц-ийн үед л ингэж хэлэх болсон, хүн гэчихээд хүн биш гэсэн найруулгын алдаатай хэлц)
Эвтэй байя Монголчуудаа, түүхээ мэдэх нь алдаагаа давтахгүй байх тустай болохоос хагаралдах үүд болохгүй,
түүх мэдэх байтугай маш энгийн зүйлийн ялгааг ойлгохгүй этгээдүүд их солиорох юмаа. эсвэл санаатай хагалан бутаргах хорт явуулга хийж буй этгээдүүд биз иймэрхүү ХЯТАДЫН ГАР ХӨЛ болсон этгээдүүдийг зохих газрын хүмүүс шалгаж илчлэх, ямар санаатай г нь эрүүдэн шүүх хэрэгтэй. эрт үеэс л (бодвол дээрх хагалан бутаргах санаатай нөхдүүдийн өвөг дээдэс биз) монголчууд хоорондоо тэмцэлдсэний хар гайг одоо бидэн эдлэн ядуу буурай орон болон хамаг түүхээ бусдад дээрэмдүүлэн дэлхийн газрын зурагнаас арчигдах тухай ч яригдах болов оо. ( дээрх хагалан бутаргах санаатай нөхдүүд тэдний өвөг дээдэсээс болоод). МОНГОЛ гэдэг чин нэг үндэстэн. Нэг үндэстэй мод гэсэн үг. ястан гэхээр салаа мөчир нь болж таарнаа даа. үндэс үгүй мод ургах үгүйн адил түүний салаа мөчир болсон халх дөрвөдүүд нь бүгд л мөхөх аюултай. нууц товчоонд л лавдаг халх гэж гардаг үгүй. одоо боржгон овгийг дан хятадууд авсан гэх чин билээ. харин ч бага ястан хөдөөнийхөн цус цэвэр омог монголоороо байгаа байх шүү. Дэлхийн бүхий л үндэстэн тэрний дотор монголчууд ч хоорондоо тэмцэлдэж ирсэн түүхтэй. (дээр үед шүү одоо бол эвлэлдсэн нь мандан бадраад байна цаана чин). хичнээн хоорондоо тэмцэлдэн алалцсан ч хар элэгт харь үндэстэнд дагаар ордоггүй л байх байсан юмдаа. гашуун ч гэсэн үнэн түүхээс сургамж авах хэрэгтэйл дээ. жалга довоор сэтгэхээ боль.
Эв эеийг эрхэмлэхийг мэддэггүй эргүү халхууд минь хужаа нарынхаа бөгсийг сайн долоо. ойрадууд бид лав долоохгүй, нэг хүний 2 гар мэт явъя гэж Галданцэрэнгийн үеэс л ухууллаа. Эдэлж баршгүй их торго дурдантай манж хятадыг дагая гэж танай Занабазар чинь хариулсан байдаг. Та нар одоо манж биш бүр хар хятадын бөгсийг долоож, ойрадуудыгаа хараадаг өмхий амаа татах болоогүй юу.
ter ued baigaagui bolohoor ali tuuhiig zov gehev, ongorson um ongorsonooroo, galdang ter ueiin tsergiin mundag janjin daichin gedgiig l medne. ter Any hatan bol aguu daichin uzesgelentei busgui baij. ter bol bidnii baharhal. ter emegtein talaar nom hiij baigaa ni odoo ued ene teneg zavhai huuhnuuded baga ch gesen um bodogduulah biz. odoo bol mongoliin uurdiin daisan omhii hujaa, bas deer ni nemegdej baigaa yamaa idesht solongosuudiig l uzen yadaj hun bur daisanaa gej yamagt sanaj ev negdeltei baij nutgaasaa hooh heregtei. monkh khokh tenger iveeg mongolchuudaa
Tuuh bol amargui zuil.Hamgiin gaihaltai ni uiliin ur gej neg yum uilchleed baina.Oirdyn ezen boloh zayatai ach huugee hor ugch alsan Galdan uuruu hor uuj uhsen. Oirdyg homorgolon ustgasan Manj nar uursduu alga bolson gm.
Үнэн шүү. Халхын ноёдууд л урваж Монгол нутгыг минь дайсанд өгсөн ш дээ. Тэр амиа бодсон нөхдөөс болж маш олон гай цувсан даа. Түүх, газар нутаг, өвөр Монгол гээд л.
Галдан бошготыг дэмжсэн бол өөр л байх байсан байх даа.
Бид бүгдээрээ Мөнх хөх тэнгэрт шүтдэг дээд заятай Монгол түмэн шүү. Орос оронд нэгтгэгдсэн 26 хэсэг том үнднстэний 20 нь лав Монгол угсаатан юм шүү, Дундад иргэн улсад нэгтгэгдсэн 56 хэсэг том үндэстэний бас 51% хувь нь Монгол угсаатан юм аа, Казакстан улсыг байгуулсан хүмүүс нь Чингэс хааны алтан ураг Зүчи хааны үр садангууд юм шүү. Бид нэгэн цул Монгол үндэстэн билээ. Бид энэ Дэлхийн толгой хэсэг оюун ухааны төв нь билээ /Энэтхэг улс сэтгэлийн зүрх шиг улс шүү/. Бид заавал хүчирхэгжин ИХ МОНГОЛ УЛС болж чадна.
Bi eh orondoo, mongol orondoo hairtai.
Bi Mongol hun. Mongolchuud evtei baihdaa huchtei, uhaantai baihdaa hogjij chadna shuu.
Hariinhniig huun geheesee iluu suraltsaad oorsdiigoo hogjuulne gej arival deer baih.
Gadniihniig eh ornoosoo hoono gedeg amriinhaa doodhiig ch hardaggui humuus.
Yag iim humuus gadaad humuustei hamt amidrah geed suudag baih.
Harin holiin haraatai uujim setgedeg Mongol hun ehleed surch bolovsrood, daraa ni tedentei hamtarch, eh ornoo hogjuuldeg yum. Neg delhii bolj baigaa nuhtsuld gadaad irgediin talaar oligtoi bodolgui bol
heden teneguugteigee dotroo oorsdoo mohoh vii dee.
Alsiig harj, bodoltoi uhaantai amidartsgaay.
Mongoliin baharhal bi gej tseejee deldsen mangar batsaanuudad baidgiin bish.
Tenger shigee setgedeg, tal shigee uujim setgeltei
Heden uulsiin holiig harj, het sumnii baig taaruuldag mergen uhaantai
Mongol hund baidag yum.
Harin tiim hunees odoo uldjuu?
bolidoo ip +estoi zob chi zob helj bna,tiim mongol uls olon yndestnees butsen bayalag tuuhtei guren bid neg bodoltoi neg zorilgotoi baih estoi ,
deer olon yabnzaar yarij baigaa ih medegchid ,,,,,,,tuuh bol tuuh gehdee tuuniig tsag hugatsaanii ongeer dugnej yaridag bolohoor yaj guibj ch medne,dahiad helhed chinii helj baigaa zyiliig bi emee obeegeesee sonsoj baisan yum buh hun cham shig baibal saihnaa,
hayatad muu manjtai holbootoi buh zyil ontgyi muu har hayatuud buhniig abah sanaatai ,odoo ch gesen abrah gol zam (uls yndesnee) eb negdel ,yndesnii zon yzel shuu dee getel oneeder haltar mongenii tolee!!
yunden googee!!!!! chi estoi yarich,manj Mongol gurniig busnulj olon saihan ersiig ustgaj ,tatbar talaasad otuulj chi yu gej burna be?
bid tuuhiig hundegtegj olon talaas bodoj dugnej yarih estoi , yarih ih amarhan ,gehdee bidend ter yeiin erchuud shig bas ter baatarlag emegtei nar shig ter yeiin nohtsel baidliin dund mori unaj selem erguulj yabah zorig oneeder ban uu? zobhen yarij don don hiih
mongol,
chi estoi zob gonginoocheeeeeeeeeeeeeeeeeeeee
ene zarim humuus yamar sain tuuhee meddeg uym bee? baharhuushtai yumoo.
Боли доо, IP 202.126.92.5-aa-giin ug bol zov. Baska Chingujaviig Amarsanaa barij ogson gejee. Ene bol hudal. Tuuh medehgui hunii ug baina.Chingunjaviig Hovsgol nuuriin Urianhain zaisanguud barij ogson. Oiraduud Halh ruu dovtolsonii shaltgaan bol Chahundorj Mongol, Oiradiin ih tsaaziig zorchson yavdal shuu dee.
hooy ter hulgail hulgail gechihsen hvn VHEECH ZAILAACH
tvvhee medehgvi hoorhii amitdiig orowdchihloo tvvhee medehgvi hvn oid toorson sarmagchin lugaa dil gedeg yum hvmvvsee medeh vv? zarim hvmvvs ni medehgvi l dee
tvvhee medehgvi hvn oid toorson sarmagchin lugaa adil shvv manaihaan!!!!!! vneniig helehed ta nar yu ch medehgvi bn shvv!!!!!