Буянт гол дагасан асуудал…
Сэтгүүлчид нь дуугүй,чимээгүй байгаа сая сая хүний дуу хоолой болж,зөвхөн үнэнийг харж, үнэнийг ярих ёстой гэж. Пакистаны сэтгүүлч Разиа Батүн хэлсэн байдаг. “Байгаль сэтгүүлч клуб” хоёрдахь аянаа бохир ус Буянт голд цутгаж буй байдлыг газар дээрээс нь сурвалжиллаа.
Өнөөдрийн домог юу гэж хэлэв?
Ус хэл мэддэг, амьтай, ухаантай гэдгийг олон зуун жилийн өмнө Сартагтай баатар суваг татаж ус урсгасаар бараг хүрдгийн толгой дээр, ядарсандаа ч болсон уу:
-Чи миний гарын аяар охиныг минь зорьж урсахгүй байх чинь яагаа вэ гэж хэлтэл тэр ус гэнэт буцаж нутаг руугаа урссан гэдэг домог бий.
Тэгээд л Сартагтайн суваг усгүй хоосон үлджээ. Энэ бол өвөг дээдэс маань ус хэл мэддэг, амьтай, ухаантай юм шүү гэдгийг бидэнд хэлсэн захиас гэж “Цэнхэр номд” өгүүлжээ.
Тэгвэл орчин цагийн өнгийг домгоор яривал: Нэг нүхээр шээж, баасан бохир усаа юунд над руу цутганав. Би тэсэхийн аргагүй болов. Урсгалаараа та нарын бохирыг шүүж чадахгүй тэнхээдэж байна гэж Буянт гол, Шим усныханд хэлжээ. Тэд үл тоон, засгийн мөнгийг л харж байна. Бид мөнгөгүй ээ. Таниас авсан үнэгүй усаа зах зээлд борлуулаад нэг хүний хэрэглээний усыг 3800-д хүргээд “цөм хийнэ” гэж хариулжээ…
Өнөөдрийн домог чандмань эрдэнэ усаа бид ингэж гомдоож байгаа нь бодит үнэн.
Хүн төрөлхтөн ус мэдээлэл түгээдэг,дамжуулдаг,хүний үгэнд бас гомддог,баярладаг болохыг нээжээ. Ус” хайртай”,”баярлалаа” гэдэг үг дуулахаараа маш зөв бүтэцтэй болж, зургаан өнгийн талстаараа солонгорон гайхамшгаа үзүүлдэг гэнэ лээ.
Буянт гол бохирдож гэдэсний эмгэг төрүүлэгч нян илэрчээ
Бид ингэж усаа гомдоожээ.Бохир усны цэвэрлэх байгууламж хоёр тунгаагуур, 8 тагт, хуваарьлалтын 8 худагтай, биологийн хөрсний шүүлтүүртэй. Хавар, намар, өвөлд цэвэрлэгээний чанар буурч, бохир ус шууд ногооны талбай болон Буянт голын усанд нийлдэг. Үүнээс хүн бүр л жигшин өөр хоорондоо ярьдаг. Харин Ховд Их сургуулийн Химийн тэнхимийн усны лобараторын шинжилгээний дээж авсан дүгнэлтээр:
-Бохирдолтын хэмжээ стандарт хэмжээнээс давсан, гурван төрлийн гэдэсний эмгэг төрүүлэгч савханцар илрүүлжээ. Бохир усны цэвэрлэгээний чанар 36.8 хувьтай, бохирдолт ихэнх саруудад давж байна гэж дүгнэжээ.
Бас тагт болон тунгаагуураас гарсан лагыг хязгаарлалтын бүсээс 300 м зайд ил задгай хаясан. Үүнийг хүнсний ногоочид талбайдаа бордоо байдлаар хэрэглэх нь түгээмэл болж байна. Энэ нь бохир ус цэвэрлэх байгууламжийн цэвэрлэгээний технелогид тавигдах шаардлага хангаагүй. Зориулалтаар нь 0.5 м нүхэнд хөрсөөр хучиж булах ёстой. Энэ бүхэн Ховд хотын ард иргэдийн эрүүл ахуй төдийгүй,байгаль экологид сөргөөр нөлөөлж байна гэж мэргэжилтнүүд үзэж байна.
Бохир ус цаашлаад Буянт голд цутгадаг
Мэдээжийн асуудлыг мэдэж байгаа ч түүнтэй дасан зохицож амьдрахын хор уршиг нь дандаа аймшиг, гамшиг, сүйрэл дагуулдаг. Ногоочдын бохир ус,лагаар бордсон ногоог бид дээр дооргүй, хүүхэд хөгшидгүй хүртдэг. Бохир ус цаашлаад буянт голд цутгадаг. Ийм байдал лавтай 10 жилээс ч хол давсан байхаа…тэгтэл өнөөдөр халдварт өвчин зөвхөн намар гардаг байсан бол хаврын улиралд давтамжтай гардаг боллоо гээд эмч мэргэжилтнүүд нь гайхаад л… хорт хавдраар өвчлөгсдийн тоогоор аймаг улсдаа дээгүүрт ордог л гэх ийм түшүүрт байдалд дасан зохицох нь дэндүү хэцүү санагдана.… Юуны учир халдварт өвчин газар авав, хүний эрүүл аюулгүй орчинд амьдрахад юу нөлөөлөөд байгааг судлах, сонирхох мэргэжлийн байгууллага өчнөөн байгаа юм. Баруун бүсийн хэмжээний оношлогоо эмчилгээний томоохон төв, аймгийн Мэргэжлийн хяналтын газар хоёр давхар сууцтай, олон тансаг зэрэглэлийн унаатай байцаагч түшмэлүүд гээд данхайсан том байгууллагууд “мэргэжлийн түвшиндээ “ажилладаг бол буянт голоо бохирдуулж, иргэддээ жорлонгийн бохир ус уулгаж халдварт өвчинд нэрвүүлж, чанаргүй хортой хүнсээр хордуулахгүй байхсан.
Төрийн бодлого, үйлчилгээ иргэддээ жинхэнэ утгаар хүрдэггүйн жишээ ийм.
Бохир ус цэвэрлэх байгууламж зогссон…
Буянт,Мянгад сумын иргэд бохир усаар ундаалж байгаа. Голын адагт амьдардаг айлууд ус бохирдож, гэдэс гүйлгэх, биеэр юм туурах боллоо. Газар тариаланд ашиглаж байгаа бордооноос уу, усны бохирдлоос уу гэдгийг зааглаж мэдэхгүй байна гэж ярьсан юм.
Иргэд бидний төлөө ажиллаад өгөе, хийгээд өгөе гээд хаалга үүд тогшдог эрхэм төлөөлөгчдөд Буянт голын усны бохирдлын тун хэмжээ хэрээс хэтэрч халдварт өвчний тархалт сэтгэл түгшээж байгаа нь хамаагүй юу?Амьдрал дээр байгаа энэ мэт олон асуудал төрийн түшээд,эрхэм төлөөлөгчдийн нэн даруй хэлэлцэж, асуудлыг иргэндээ аюулгүйгээр шийдэх нь чухал баймаар юм. Гэтэл албан тушаалтнууд, ашигтай төсөл, ашигтай тендрт, ашигтай бүтээн байгуулалт ашигтай хөрөнгө оруулалт руу илүү анхаарах юм.
Шим ус ХХК-ны инженер Дашнямтай уулзахад: 1987-1990 онд аймаг тоггүй болоход л цэвэрлэх байгууламж зогссон. Засаг мөнгө шийдвэл биологийн цэвэрлэх байгууламж хийхээр төлөвлөж, жил бүр л энэ асуудал яригдаж байна. Хуучин тахиан байрны орчмын ногоон талбай руу ус ордог. Дээж авч ногоог нь шинжлэх хэрэгтэй гэлээ.
Биологийн цэвэрлэх байгууламж хэзээ шийдэгдэх вэ?
Бохирын усыг зайлуулахад хөрөнгө, технелогийн шинэчлэл нэн шаардлагатай. Энэ асуудал яригдаж байгаа ч хангалттай бус, хурдан шийдэгдэхгүй хүлээгдсээр л байна.
Усан бассей, усан оргилуурыг 50 сая түүнээс ч их хэмжээний мөнгөөр шийдээд болоод байгаа юм чинь нутгийн иргэдээ эрүүл аюулгүй орчинд амьдруулахад сэтгэл гаргаж хөрөнгийг нь яагаад шийдэж болохгүй байх билээ. Иргэд оршин тогтнож байж сонгуульд ялалт байгуулж албан тушаал эрх мэдэлд хүрдэг гэдгийг хэн ч ойлгодог. Харин иргэдийн нэр барьж гарч ирээд амласан амлалтаа мартдаг. Бохир усны асуудлыг би шийдээд өгөе гэж хэн ч дуугараагүй. Ийм л асуудал эрхэм түшээд, төлөөлөгчдийн хүрээнд цаашлаад УИХ-ын эрхэм гишүүдийн сонорт хүргэмээр…
Аль ч шатны сонгуулийг үнэгүй юу тараах нь вэ, юу өгөх вэ гэж хардаг болж. Сонгууль татарлаа, хоосон амлалт зогслоо, иргэд ядуурлаа. Буянт гол бохирдлоо халдварт өвчин газар авлаа… Ийм таагүй зуршлаар байгальдаа хандаж усаа бохирдуулаад байвал хойч үеэ илүү аз жаргалтай сайн сайхан амьдруулна гэдэг нь, хоосон мөрөөдөл болж таарч байна шүү дээ. Усаа аргадаж, усаа хайрлаж амьдрая хүмүүсээ.
А.Бямбасүрэн
Deer ued zasag darga baisan neriig ni sanahgui baina…
Neg nuhur hovd dayaraa nogoo tariy gesen hudulguun zohion baiguulaad buyant goliin tal tal tiish ni tataj jinhene ilsen dunduur ursgaad undsen buyant gol ni sair bolj uldsen dee huurhii
Odoo tegeed bohirdoj ursaad baih um baidag um boluu daa
hairan ch nutgiin mini ys araichdee zasag darga nymdavaa gej novsh hovdiin goliig l bulshlah bhdaa
hoshootiig yaj bulshilj bn nymdavaagiin albanii jip mashiniig hujaa hvn ynachihsan tanai ene gazar ezentei yu bi avnaa gechihsen aimag dotor mashiniig ni unasan yuj bnashtee arai chdee
helgvi koroliigaar udirduulsan aimag yaj oodloh ve hvmvvs ni oodrog bolohoor l hovd aimag hogjih geed bgaa ym bvr nariindaa biznesmenvvdiin hvcheer shvv tvvnees tendeh toriin alban haagchid bol ymar ch nemergvi zahirgaaniihan
ta bvhen nymdavaag zailyylaach zaluu hvmvvst erh ogooch tegvel hovd hogjino shvv bi itgeltei bn
nymdavaag zailuulval l hovd hogjino shvv neeree naadah chin yhamsraaraa bairaa tavij ogohgvi hvn ta nar zailuulaach
zaluu hun zaluu hun l geh um…. u ch medehgui shaldan bastaan ajil deer agraad u hiihiin. harin ch shan bantan hutgaj hayan biz, tegsenees nyamdavaa dargiig bailgaj bsan ni deeree.
zaluu hun tavi, zaluu hun songo geh um. utai ch huuchin buunii hugarhai heregtei shuu. ZAILUUL gej uuruu meddeg um shg tomorch bsnaas uuriiguu nutgiinkhaa tuluu u hiij chadsanaa ergen sanaarai. ”Hovd’ gej hayaglasan hund bichij bgaam shuu. TA BUU BUHIMD, SN BOD.
hi.Byambaa chi shuu.Tanai aimgiin talaar ingej duugarah tsag bolson shuu. Tsaashid ulam sain bicheerei.Ingesnii chin tuloo shahalt ugoh l bh buu ai.Tanai aimagt garsan ezengui gemt hergiin talaar olon niited dahin bichih heregtei shuu.Saihan gazar nutag saihan ard tumniig gutaaj bgaa heseg buleg nuhdiig ilchleh heregtei.Hovdchuuddaa az jargal sain saihnig husye.
Hairan saihan torson nutgiin minmi us.
udirdlaga mu mu l ged baih ym manaihan oorsdoo bas nutagaa hairlahgui bnshudee buynt goliin hajuugaa zondoo l ailuud buuchihdag bizdee… baga gol maani haayaa usgui bolchihdog boltson bnlee shudeee:(
saihan nutag min shuu. buyant gol min saihnaaraa l bn lee shde . nymdavaa guai sain ajillaj bga gj boddog shde . howd hezeeneesee l busad aimgaas iluu hugjiltui sh de . busad aimgiig bodwol hot shuu
yadaj bhad davarsan hujaanuud avilgach nartai ni niileed usiin haaj altiin ni uhaj bhad hoich ueyiinh ni usnii domog yaj sonsogdoh boldoo
Mungun davalgaa hayalsan
Murun gol mini yrasgag yum…Tyngalag Buyant gol duugaa hariin nytagt bgaa ch urgelj setgeldee duulaj yavdag yum. Hezee negen tsagt tursun nutagtaa ochihod mini tungalag Buyant mini bdgaaraa baival saihansan daa.
hairan ch nutag us mini
sb -d deer ued hot bsan odoo yaduusiin hot bolj huvirsan za yu Tenegee hovdchuudaa ta nar hamgiin yaduu buurai amidraltaigaaraa ulsad 1-d orson shuudee deer uedl tongrog gazar chuluudsan barag l gemt heregiin uur bolson hulgian ni , bas ter aimagiin darga uhaantai heden nutag ornoo zarsan heel hahuuliin shaarnuud ta buhniig udirdahaar yaj hovd hugjih bilee dee .TER huligan hen bilee dee hovdchuudiin zuslangiin gazariig ter chigeer hudaldaj avsan gesen ard tumnii umchiig heden tugruguur zarsan be erhem aimagiin darga gya hediig ta karmandaa hiisen be ?????????????ß!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! ter nuhur nuguu moritoi ch boloosoi kinonii baatar Gonchigtoi ih adilhan bas namhan bagdgar baatar hairhanii huligaan sambuu emchiin huutei ih naiz bsan daa nutag ornoo sunuuh bish hugjuuleh talaar bodooch hoch ner chin odoo GONchig shuu serglen zoligoo!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
chi bol uhaalag sergelen ovjin zaluu ene potenzialaa hovdiinhoo ard tumend yalanguya malchichidiig harj uzeh shineleg bodlogo yavuulah zoruilaachee gej mash iheer husej bna zaluu yum hiideg hun shal ondoo l baig bhgui yu daa neg jishee durdya.:zudad avtagdsan maclin hotod orj irj heden emeelee zarj uvs avah gesen bolovch negiin ch zarjk chadalgui hovd buzajee mongoliin neg emegnel shuu !!!!! amjilt husey!
Хайран ч гол ус минь ховдчуудаа сэрээчээ ,сэтгээчээ ,гол усаа авраачээ,
BYAMBATSOGT L GEED BH YUM TIIM YAMAR HUN BDAG YUM OOROO OORIIGOO HUDLAA DOVIILGOJ BICHCHEED MANAI NUTAG SAIHAN SHUU BITGII MUULAAD BAITSGAA
Hi hovdchuudaa Buyant goloo avarya hairlaya hamgaalya usand ni shumbaj bid ussun shu de minii Byant hamgiin shn gol oo
uneheer haramsmaar um 6 jiliin omno ochihod usnii hemjee ers bagassan baisan odoo bohirdhoor yanaa baigal orchinii eruul ahuin baitsaagch n uy hiij bainaa ajlaa hiigeechee nutgiin humuusch hodolgoon ornuuleech tuuralt yanz buriin um garch bnaa gedeg tseber usniih yamarch tseberlegeegui bohir us orj niilj bna gesen ug shu de tasraltgui niilnee gedeg chin us ooroo tsebershih protsess aldagdana Hobd ih surguuliin bagsh naraar dugnelt garguulaad udirdlagadaa taniltsuulj anhaarliig n handuulaach nutgiinhan mini bi ch haach buyant goloo duulna shuu de setgel obdchihloo
Тийм ээ үнэхээр хайран сайхан нутаг ус минь.Би Буянт голын усыг ууж өссөн Бяунт сумын хүн.
Буянт голын минь ус чулуу нь өнгө өнгөөрөө ялгаран харагддаг тийм сайхан тунгалагсан.
Хүний нутагт ч харийн гадаад оронд ч бид Тунгалаг Буянт дуугаа дуулж сэтгэлээ сэргээжь бахархаж явдаг. Гэтэл тэр амин гол минь тасарчихвал хойч үедээ бид юу гэж хэлэх болж байна аа. Ховдчуудаа ниргэсэн хойно нь хашгирав гээч л болох гээгүй юм бол Буянт голоо авраачээ. Ховдынхон уг нь хаана ч оюуны чадвараараа толгой цохидогсондоо. Бид чаднаа.
Saihan nutag us min ingeed duusah gej uu? gol usaa hamgaaltsgaay khovdchuudaa. Byambatsogt gedeg gulug bitgii hudlaa tuslahuudaaraa uuriiguu magtaj bichuuleh ee bolioch. Neg tuslah ni Dambaa gej deer ued khovdiin darga bsan arhichin horchin gariin huu Soronzonbold gedeg batsaan sogtuudaa bid nar humuust mungu ugch Byambatsogt gishuuniig magtuulj bichuuldeg gej bulterch baihiig ni sonsson hun bna shuu tsaana chin. ichdeg boloosoi!!!!!!!!!
сайн уу ховдчуудаа ууж өссөн усаа хайрлаач Буянт гол минь ширэгсээрл ширэгсээрл байна гэдгийг манай нутгийн ах дүүс минь хэн нэггүйл мэдэж байгаа байгүй, Ах дүүс төрөл төрөгсөд минь юугаарч үнэлэшгүй усаа хайрлаж хамгаалж яваарай гэж бидэнд захьсан билээ одоо бид яаж байна усаа хайрлахгүй хогоо хаяж, машийнаа угааж байна ингэсээр байгаад бид уух усгүй болох нь хүмүүсээ , Буянт голын минь ч дуу байдаг энэ дуугаараа бас төрсөн нутгаа илэрхийлж байна, Мяралзан урсах буянт гол минь ээ Хол хүний нутагт байгаач төрсөн нутгаа санах юмдаа ,Аймгийн засаг дарга минь усаа хайрлаач за за энүүгээр дуусгая даа эрүүл энх сайн сайхнийг хүсьё,
3 jiliin umnu Xovdod ochixod Buyant gol maani savaa xalix shaxuu ursaj baisan,xediidee shirgex ayul tulgarchixvaa.ug ni exend ni alt uxaagui bizdee.baigal orchniig gantc balaldag yam chini uul uurxai sh de.busad aimguud saixan saixan nutag usaa uul uurxain xedxen kompahiudad l balluulchixlaa sh de.Odoo Xovdiin Xushuutiin nuursnii uurxai ajillasnaar gazar us ch ix l suidene dee.Ternees Xovdiin ard tumend soxor zoos ch naaldaxgui ee.Barsbold,Purevdorj,Nyamdavaa metiin terbumtanguud xuvaaj avaad dagaldan bayasagch Danxar Enxbold metiin zusarchid shavxruug ni doloogood l duusna.Zuragtaar ZD orlogch geed neex tom tolgoitoi nuxur l ene uurxai Xovdchuudad az jargal beleglene geed mun saixan ulin xutcax yamaa.Ter tom tolgoi ene ix mungu ideed yaasan teserch delberdeggui tolgoi ve,xuduunii malchdiin tarxiig ni ugaagaad ugiig ni zaaj uguud zuragtaar yariulaad b.x ym.nuguu malchin ni bain bain ZD-iinxaa orlogch ruu xaraad sandraad l.Xovdchuudaa baga l uls turjuurei.Tiim gazar tursun ard tumen muu yavax uchirguig dor doroo bodoj xicheegeerei.sain saixniig xusen eruue.
Sain baitsgaana uu hovbdchuudaa
Torson nutag.ugaasan us tungalag buyant gol mini bohirdoj.shirgesen gej unshaad setgel min owdoj bna.bi nutgaasaa garaad 10-aad jil bolj bna.Niit nutgiin arduud mini buyant goloo abarya.hairlay.
sainuu? buynt sumiinhan
sain bnuu nutginhaan. nutag maan odoo ymar b.gaaag bugd harsan bizdee bugdeerei mod tartsgaaya
hi zaluuchuudaa bid l nutgaa hogjuulen shvv. Akulluudaa odoo mongo idhee boliod nutgaa hogjvvleech BOLOO SH DEE. Ard tumeen ooroor amdarya. zaluuchuudaa daraagin conguui\ld demjeerei OK
ai hairin nutag min. YY YYY Yyy im bolchih gejgeeeeeeeeeeeeeeeeeeee
huue hairan nutag min gj gaslah yu bgaam. ter buyant goliin ehiig hamgaalaaach.tugsugchidiin tugul haachlaa. bnu guaya? howdiin hed ulanbaatart tomrood l baidag. nutgaa hogjuuleech. ter darga nartai tsug tugsugchid ni ter heddee sanuul , bainga sanuul, nutgaa hugjuul gj nehee neh
Olon jiliin omno ih baga goliin hoorond aimgiinhan zusland gardag, tsagaan geruud yaraigaad, zunii 3 sard huuhed hogshidgui saihan amardag baisan daa. Odoo aimaar bolson yum shig bna. Haramsmaar yum.
Sain bainuu unshij bui buh humuusee minii gargah gej bui setguul buh niited ,erdem shinjilgeenii chilel barisan buteel bohoh yum .Setuul deer hamtran ajillaj tsaashdaa hamran nutag orniihoo tuluu hamdaa zutgeh numuus holboo bariarai ta buhend sain saihiig husye hundelsen Tungalag buyant setguuliin erhlegch B.Nergui 99003035 98659881
Odoo ch haa yagui gol us shirgeed lalar bolj baigaa daa
Uuniig burhan l zogsoodog baih daa
Humuus ene taliin asuudliig shiideh geheer saad bologchid asar ih baina shuu dee
Nutag usaa hairlatsgaaya ard tumen mini ee, humuus mini ee, nutgiinhan mini ee